Bhagavadgita with Samkara's commentary 12

एवम् इत्य् अतीतानन्तर-लोकेन उक्तम् अर्थं परामृशति मत्-कर्म-कृद् इत्य् आदिना । एवं सतत-युक्ताः, नैरन्तर्येण भगवत्-कर्मादौ यथोक्ते ऽर्थे समाहिताः सन्तः प्रवृत्ता इत्य् अर्थः । ये भक्ता अनन्य-शरणाः सन्तस् त्वां यथा-दर्शितं विश्व-रूपं पर्युपासते ध्यायन्ति । ये चान्ये ऽपि त्यक्त-सर्वेषणाः संन्यस्त-सर्व-कर्माणो यथा-विशेषितं ब्रह्माक्षरं निरस्त-सर्वोपाधित्वाद् अव्यक्तम् अकरण-गोचरम् । यद् धि करण-गोचरं तद् व्यक्तम् उच्यते, अञ्जेर् धातोस् तत्-कर्मकत्वात् । इदं त्व् अक्षरं तद्-विपरीतम्, शिष्टौ च उच्यमानैर् विशेषणैर् विशिष्टम्, तद् ये चापि पर्युपासते, तेषाम् उभयेषां मध्ये के योगि-वित्तमाः ? के ऽतिशयेन योग-विद इत्य् अर्थः

evam ity atītānantara-lokena uktam arthaṃ parāmṛśati mat-karma-kṛd ity ādinā | evaṃ satata-yuktāḥ, nairantaryeṇa bhagavat-karmādau yathokte 'rthe samāhitāḥ santaḥ pravṛttā ity arthaḥ | ye bhaktā ananya-śaraṇāḥ santas tvāṃ yathā-darśitaṃ viśva-rūpaṃ paryupāsate dhyāyanti | ye cānye 'pi tyakta-sarveṣaṇāḥ saṃnyasta-sarva-karmāṇo yathā-viśeṣitaṃ brahmākṣaraṃ nirasta-sarvopādhitvād avyaktam akaraṇa-gocaram | yad dhi karaṇa-gocaraṃ tad vyaktam ucyate, añjer dhātos tat-karmakatvāt | idaṃ tv akṣaraṃ tad-viparītam, śiṣṭau ca ucyamānair viśeṣaṇair viśiṣṭam, tad ye cāpi paryupāsate, teṣām ubhayeṣāṃ madhye ke yogi-vittamāḥ ? ke 'tiśayena yoga-vida ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मयि विश्व-रूपे परमेश्वर आवेश्य समाधाय मनो ये भक्ताः सन्तः, मां सर्व-योगे वराणाम् अधीश्वरं सर्वज्ञं विमुक्त-रागादि-क्लेश-तिमिर-दृष्टिम्, नित्य-युक्ता अतीतानन्तराध्यायान्तोक्त-श्लोकार्थ-न्यायेन सतत-युक्ताः सन्त उपासते श्रद्धया परया प्रकृष्टयोपेताः, ते मे मम मता अभिप्रेता युक्ततमा इति । नैरन्तर्येण हि ते मच्-चित्ततयाहो-रात्रम् अतिवाहयन्ति । अतो युक्तं तान् प्रति युक्ततमा इति वक्तुम्

mayi viśva-rūpe parameśvara āveśya samādhāya mano ye bhaktāḥ santaḥ, māṃ sarva-yoge varāṇām adhīśvaraṃ sarvajñaṃ vimukta-rāgādi-kleśa-timira-dṛṣṭim, nitya-yuktā atītānantarādhyāyāntokta-ślokārtha-nyāyena satata-yuktāḥ santa upāsate śraddhayā parayā prakṛṣṭayopetāḥ, te me mama matā abhipretā yuktatamā iti | nairantaryeṇa hi te mac-cittatayāho-rātram ativāhayanti | ato yuktaṃ tān prati yuktatamā iti vaktum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये त्व् अक्षरम् अनिर्देश्यम्, अव्यक्तत्वाद् अशब्द-गोचरेति न निर्देष्टुं शक्यते, अतो ऽनिर्देश्यम् । अव्यक्तं न केनापि प्रमाणेन व्यज्यत इत्य् अव्यक्तं पर्युपासते परि समन्ताद् उपासते । उपासनं नाम यथा-शास्त्रम् उपास्यस्यार्थस्य विषयी-करणेन सामीप्यम् उपगम्य तैल-धारावत् समान-प्रत्यय-प्रवाहेण दीर्घ-कालं यद् आसनम्, तद् उपासनम् आचक्षते । अक्षरस्य विशेषणम् आह - सर्वत्र-गं व्योमवद् व्याप्य् अचिन्त्यं चाव्यक्तत्वाद् अचिन्त्यम् । यद् धि करण-गोचरम्, तन् मनसापि चिन्त्यम्, तद्-विपरीतत्वाद् अचिन्त्यम् अक्षरम्, कूट-स्थं दृश्यमान-गुणम् अन्तर्-दोषं वस्तु कूटम् । कूट-रूपम् कूट-साक्ष्यम् इत्य् आदौ कूट-शब्दः प्रसिद्धो लोके । तथा चाविद्याद्य्-अनेक-संसार-बीजम् अन्तर्-दोषवन् माया-व्याकृतादि-शब्द-वाच्यतया मायां तु प्रकृतिं विद्यान् मायिनं तु महेश्वरम् [श्वेतु ४।१०], मम माया दुरत्यया [गीता ७।१४] इत्य् आदौ प्रसिद्धं यत् तत् कूटम्, तस्मिन् कूटे स्थितं कूट-स्थं तद्-अध्यक्षतया । अथवा, राशिर् इव स्थितं कूट-स्थम् अत एवाचलम् । यस्माद् अचलम्, तस्माद् ध्रुवम्, नित्यम् इत्य् अर्थः

ye tv akṣaram anirdeśyam, avyaktatvād aśabda-gocareti na nirdeṣṭuṃ śakyate, ato 'nirdeśyam | avyaktaṃ na kenāpi pramāṇena vyajyata ity avyaktaṃ paryupāsate pari samantād upāsate | upāsanaṃ nāma yathā-śāstram upāsyasyārthasya viṣayī-karaṇena sāmīpyam upagamya taila-dhārāvat samāna-pratyaya-pravāheṇa dīrgha-kālaṃ yad āsanam, tad upāsanam ācakṣate | akṣarasya viśeṣaṇam āha - sarvatra-gaṃ vyomavad vyāpy acintyaṃ cāvyaktatvād acintyam | yad dhi karaṇa-gocaram, tan manasāpi cintyam, tad-viparītatvād acintyam akṣaram, kūṭa-sthaṃ dṛśyamāna-guṇam antar-doṣaṃ vastu kūṭam | kūṭa-rūpam kūṭa-sākṣyam ity ādau kūṭa-śabdaḥ prasiddho loke | tathā cāvidyādy-aneka-saṃsāra-bījam antar-doṣavan māyā-vyākṛtādi-śabda-vācyatayā māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyān māyinaṃ tu maheśvaram [ŚvetU 4.10], mama māyā duratyayā [Gītā 7.14] ity ādau prasiddhaṃ yat tat kūṭam, tasmin kūṭe sthitaṃ kūṭa-sthaṃ tad-adhyakṣatayā | athavā, rāśir iva sthitaṃ kūṭa-stham ata evācalam | yasmād acalam, tasmād dhruvam, nityam ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संनियम्य सम्यक् नियम्य उपसंहृत्य इन्द्रिय-ग्रामम् इन्द्रिय-समुदायं सर्वत्र सर्वस्मिन् काले सम-बुद्धयः समा तुल्या बुद्धिर् येषाम् इष्टानिष्ट-प्राप्तौ ते सम-बुद्धयः । ते ये एवं-विधास् ते प्राप्नुवन्ति माम् एव सर्व-भूत-हिते रताः । न तु तेषां वक्तव्यं किंचित् मां ते प्राप्नुवन्तीति । ज्ञानी त्व् आत्मैव मे मतम् इति ह्य् उक्तम् । न हि भगवत्-स्वरूपाणां सतां युक्ततमत्वम् अयुक्ततमत्वं वा वाच्यम्

saṃniyamya samyak niyamya upasaṃhṛtya indriya-grāmam indriya-samudāyaṃ sarvatra sarvasmin kāle sama-buddhayaḥ samā tulyā buddhir yeṣām iṣṭāniṣṭa-prāptau te sama-buddhayaḥ | te ye evaṃ-vidhās te prāpnuvanti mām eva sarva-bhūta-hite ratāḥ | na tu teṣāṃ vaktavyaṃ kiṃcit māṃ te prāpnuvantīti | jñānī tv ātmaiva me matam iti hy uktam | na hi bhagavat-svarūpāṇāṃ satāṃ yuktatamatvam ayuktatamatvaṃ vā vācyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्लेशो ऽधिकतरः । यद्यपि मत्-कर्मादि-पराणां क्लेशो ऽधिक एव । क्लेशो ऽधिकतरस् त्व् अक्षरात्मनां परमार्थ-दर्शिनां देहाभिमान-परित्याग-निमित्तः । अव्यक्तासक्त-चेतसाम् अव्यक्त आसक्तं चेतो येषां ते ऽव्यक्तासक्त-चेतसस् तेषाम् अव्यक्तासक्त-चेतसाम् । अव्यक्ता हि यस्माद् या गतिर् अक्षरात्मिका दुःखं सा देहवद्भिर् देहाभिमानवद्भिर् अवाप्यते । अतः क्लेशो ऽधिकतरः । अक्षरोपासकानां यद् वर्तनम्, तद् उपरिष्टाद् वक्ष्यामः

kleśo 'dhikataraḥ | yadyapi mat-karmādi-parāṇāṃ kleśo 'dhika eva | kleśo 'dhikataras tv akṣarātmanāṃ paramārtha-darśināṃ dehābhimāna-parityāga-nimittaḥ | avyaktāsakta-cetasām avyakta āsaktaṃ ceto yeṣāṃ te 'vyaktāsakta-cetasas teṣām avyaktāsakta-cetasām | avyaktā hi yasmād yā gatir akṣarātmikā duḥkhaṃ sā dehavadbhir dehābhimānavadbhir avāpyate | ataḥ kleśo 'dhikataraḥ | akṣaropāsakānāṃ yad vartanam, tad upariṣṭād vakṣyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये तु सर्वाणि कर्माणि मयीश्वरे संन्यस्य मत्-परा अहं परो येषां ते मत्-पराः सन्तो ऽनन्येनैवाविद्यमानम् अन्यत् आलम्बनं विश्व-रूपं देवम् आत्मानं मुक्त्वा यस्य सो ऽनन्यस् तेनानन्येनैव । केन ? योगेन समाधिना मां ध्यायन्तश् चिन्तयन्त उपासते

ye tu sarvāṇi karmāṇi mayīśvare saṃnyasya mat-parā ahaṃ paro yeṣāṃ te mat-parāḥ santo 'nanyenaivāvidyamānam anyat ālambanaṃ viśva-rūpaṃ devam ātmānaṃ muktvā yasya so 'nanyas tenānanyenaiva | kena ? yogena samādhinā māṃ dhyāyantaś cintayanta upāsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां मद्-उपासनैक-पराणाम् अहम् ईश्वरः समुद्धर्ता । कुतः ? इत्य् आह - मृत्यु-संसार-सागरान् मृत्यु-युक्तः संसारो मृत्यु-संसारः, स एव सागर इव सागरः, दुस्तरत्वात्, तस्मात् मृत्यु-संसार-सागरात् अहं तेषां समुद्धर्ता भवामि न चिरात् । किं तर्हि ? क्षिप्रम् एव हे पार्थ, मयि आवेशित-चेतसां मयि विश्व-रूप आवेशितं समाहितं चेतो येषां ते मय्य् आवेशित-चेतसस् तेषाम्

teṣāṃ mad-upāsanaika-parāṇām aham īśvaraḥ samuddhartā | kutaḥ ? ity āha - mṛtyu-saṃsāra-sāgarān mṛtyu-yuktaḥ saṃsāro mṛtyu-saṃsāraḥ, sa eva sāgara iva sāgaraḥ, dustaratvāt, tasmāt mṛtyu-saṃsāra-sāgarāt ahaṃ teṣāṃ samuddhartā bhavāmi na cirāt | kiṃ tarhi ? kṣipram eva he pārtha, mayi āveśita-cetasāṃ mayi viśva-rūpa āveśitaṃ samāhitaṃ ceto yeṣāṃ te mayy āveśita-cetasas teṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मय्य् एव विश्व-रूप ईश्वरे मनः संकल्प-विकल्पात्मकं आधत्स्व स्थापय । मय्य् एवाध्यवसायं कुर्वतीं बुद्धिम् आधत्स्व निवेशय । ततस् ते किं स्याद् इति सृणु - निवसिष्यसि निवत्स्यसि निश्चयेन मद्-आत्मना मयि निवासं करिष्यसि । एवातः शरीर-पाताद् ऊर्ध्वम् । न संशयः, संशयो ऽत्र न कर्तव्यः

mayy eva viśva-rūpa īśvare manaḥ saṃkalpa-vikalpātmakaṃ ādhatsva sthāpaya | mayy evādhyavasāyaṃ kurvatīṃ buddhim ādhatsva niveśaya | tatas te kiṃ syād iti sṛṇu - nivasiṣyasi nivatsyasi niścayena mad-ātmanā mayi nivāsaṃ kariṣyasi | evātaḥ śarīra-pātād ūrdhvam | na saṃśayaḥ, saṃśayo 'tra na kartavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ एवं यथावोचं तथा मयि चित्तं समाधातुं स्थापयितुं स्थिरम् अचलं न शक्नोषि चेत्, ततः पश्चाद् अभ्यास-योगेन । चित्तस्यैकस्मिन् आलम्बने सर्वतः समाहृत्य पुनः पुनः स्थापनम् अभ्यासः । तत्-पूर्वको योगः समाधान-लक्षणस् तेनाभ्यास-योगेन मां विश्व-रूपम् इच्छ प्रार्थयस्व आप्तुं प्राप्तुम् । हे धनञ्जय

atha evaṃ yathāvocaṃ tathā mayi cittaṃ samādhātuṃ sthāpayituṃ sthiram acalaṃ na śaknoṣi cet, tataḥ paścād abhyāsa-yogena | cittasyaikasmin ālambane sarvataḥ samāhṛtya punaḥ punaḥ sthāpanam abhyāsaḥ | tat-pūrvako yogaḥ samādhāna-lakṣaṇas tenābhyāsa-yogena māṃ viśva-rūpam iccha prārthayasva āptuṃ prāptum | he dhanañjaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यासे ऽप्य् असमर्थो ऽस्य् अशक्तो ऽसि, तर्हि मत्-कर्म-परमो भव मद्-अर्थं कर्म मत्-कर्म तत्-परमः मत्-कर्म-परमः, मत्-कर्म-प्रधान इत्य् अर्थः । अभ्यासेन विना मद्-अर्थम् अपि कर्माणि केवलं कुर्वन् सिद्धिं सत्त्व-शुद्धि-योग-ज्ञान-प्राप्ति-द्वारेणावाप्स्यसि

abhyāse 'py asamartho 'sy aśakto 'si, tarhi mat-karma-paramo bhava mad-arthaṃ karma mat-karma tat-paramaḥ mat-karma-paramaḥ, mat-karma-pradhāna ity arthaḥ | abhyāsena vinā mad-artham api karmāṇi kevalaṃ kurvan siddhiṃ sattva-śuddhi-yoga-jñāna-prāpti-dvāreṇāvāpsyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पुनर् एतद् अपि यद् उक्तं मत्-कर्म-परमत्वम्, तत् कर्तुम् अशक्तो ऽसि, मद्-योगम्, आश्रितो मयि क्रियमाणानि कर्माणि संन्यस्य यत् करणं तेषाम् अनुष्ठानं स मद्-योगः, तम् आश्रितः सन्, सर्व-कर्म-फल-त्यागं सर्वेषां कर्मणां फल-संन्यासं सर्व-कर्म-फल-त्यागं ततो ऽनन्तरं कुरु यतात्मवान् संयत-चित्तः सन् इत्य् अर्थः

atha punar etad api yad uktaṃ mat-karma-paramatvam, tat kartum aśakto 'si, mad-yogam, āśrito mayi kriyamāṇāni karmāṇi saṃnyasya yat karaṇaṃ teṣām anuṣṭhānaṃ sa mad-yogaḥ, tam āśritaḥ san, sarva-karma-phala-tyāgaṃ sarveṣāṃ karmaṇāṃ phala-saṃnyāsaṃ sarva-karma-phala-tyāgaṃ tato 'nantaraṃ kuru yatātmavān saṃyata-cittaḥ san ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रेयो हि प्रशस्यतरं ज्ञानम् । कस्मात् ? विवेक-पूर्वकाद् अभ्यासात् । तस्माद् अपि ज्ञानाज् ज्ञान-पूर्वकं ध्यानं विशिष्यते । ज्ञानवतो ध्यानाद् अपि कर्म-फल-त्यागो विशिष्यत इत्य् अनुषज्यते । एवं कर्म-फल-त्यागात् पूर्व-विशेषणवतः शान्तिर् उपशमः स-हेतुकस्य संसारस्यानन्तरम् एव स्यात्, न तु कालान्तरम् अपेक्षते । अज्ञस्य कर्मणि प्रवृत्तस्य पूर्वोपदिष्टोपायानुष्ठानाशक्तौ सर्व-कर्मणां फल-त्यागः श्रेयः-साधनम् उपदिष्टम्, न प्रथमम् एव । अतश् च श्रेयो हि ज्ञानम् अभ्यासाद् इत्य् उत्तरोत्तर-विशिष्टत्वोपदेशेन सर्व-कर्म-फल-त्यागः स्तूयते, संपन्न-साधनानुष्ठानाशक्तौ अनुष्ठेयत्वेन श्रुतत्वात् । केन साधर्म्येण स्तुतित्वम् ? यदा सर्वे प्रमुच्यन्त इति सर्व-काम-प्रहाणाद् अमृतत्वम् उक्तम् । तत् प्रसिद्धम् । कामाश् च सर्वे श्रौत-स्मार्त-कर्मणां फलानि । तत्-त्यागे च विदुषो ध्यान-निष्ठस्यानन्तरैव शान्तिर् इति सर्व-काम-त्याग-सामान्यम् अज्ञ-कर्म-फल-त्यागस्यास्तीति तत्-सामान्यात् सर्व-कर्म-फल-त्याग-स्तुतिर् इयं प्ररोचनार्था । यथागस्त्येन ब्राह्मणेन समुद्रः पीत इतीदानींतना अपि ब्राह्मणा ब्राह्मणत्व-सामान्यात् स्तूयन्ते, एवं कर्म-फल-त्यागात् कर्म-योगस्य श्रेयः साधनत्वम् अभिहितम्

śreyo hi praśasyataraṃ jñānam | kasmāt ? viveka-pūrvakād abhyāsāt | tasmād api jñānāj jñāna-pūrvakaṃ dhyānaṃ viśiṣyate | jñānavato dhyānād api karma-phala-tyāgo viśiṣyata ity anuṣajyate | evaṃ karma-phala-tyāgāt pūrva-viśeṣaṇavataḥ śāntir upaśamaḥ sa-hetukasya saṃsārasyānantaram eva syāt, na tu kālāntaram apekṣate | ajñasya karmaṇi pravṛttasya pūrvopadiṣṭopāyānuṣṭhānāśaktau sarva-karmaṇāṃ phala-tyāgaḥ śreyaḥ-sādhanam upadiṣṭam, na prathamam eva | ataś ca śreyo hi jñānam abhyāsād ity uttarottara-viśiṣṭatvopadeśena sarva-karma-phala-tyāgaḥ stūyate, saṃpanna-sādhanānuṣṭhānāśaktau anuṣṭheyatvena śrutatvāt | kena sādharmyeṇa stutitvam ? yadā sarve pramucyanta iti sarva-kāma-prahāṇād amṛtatvam uktam | tat prasiddham | kāmāś ca sarve śrauta-smārta-karmaṇāṃ phalāni | tat-tyāge ca viduṣo dhyāna-niṣṭhasyānantaraiva śāntir iti sarva-kāma-tyāga-sāmānyam ajña-karma-phala-tyāgasyāstīti tat-sāmānyāt sarva-karma-phala-tyāga-stutir iyaṃ prarocanārthā | yathāgastyena brāhmaṇena samudraḥ pīta itīdānīṃtanā api brāhmaṇā brāhmaṇatva-sāmānyāt stūyante, evaṃ karma-phala-tyāgāt karma-yogasya śreyaḥ sādhanatvam abhihitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्वेष्टा सर्व-भूतानां न द्वेष्टा, आत्मनो दुःख-हेतुम् अपि न किंचिद् द्वेष्टि, सर्वाणि भूतान्य् आत्मत्वेन हि पश्यति । मैत्रो मित्र-भावो मैत्री मित्रतया वर्तत इति मैत्रः । करुण एव च, करुणा कृपा दुःखितेषु दया, तद्वान् करुणः, सर्व-भूताभय-प्रदः, संन्यासीत्य् अर्थः । निर्ममो मम-प्रत्यय-वर्जितः । निरहंकारो निर्गताहं-प्रत्ययः । सम-दुःख-सुखः समे दुःख-सुखे द्वेष-रागयोर् अप्रवर्तके यस्य स सम-दुःख-सुखः । क्षमी क्षमावान्, आक्रुष्टो ऽभिहतो वाविक्रिय एवास्ते

adveṣṭā sarva-bhūtānāṃ na dveṣṭā, ātmano duḥkha-hetum api na kiṃcid dveṣṭi, sarvāṇi bhūtāny ātmatvena hi paśyati | maitro mitra-bhāvo maitrī mitratayā vartata iti maitraḥ | karuṇa eva ca, karuṇā kṛpā duḥkhiteṣu dayā, tadvān karuṇaḥ, sarva-bhūtābhaya-pradaḥ, saṃnyāsīty arthaḥ | nirmamo mama-pratyaya-varjitaḥ | nirahaṃkāro nirgatāhaṃ-pratyayaḥ | sama-duḥkha-sukhaḥ same duḥkha-sukhe dveṣa-rāgayor apravartake yasya sa sama-duḥkha-sukhaḥ | kṣamī kṣamāvān, ākruṣṭo 'bhihato vāvikriya evāste

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संतुष्टः सततं नित्यं देह-स्थिति-कारणस्य लाभे ऽलाभे च उत्पन्नालं-प्रत्ययः । तथा गुणवल्-लाभे विपर्यये च संतुष्टः । सततं योगी समाहित-चित्तः । यतात्मा संयत-स्वभावः । दृढ-निश्चयो दृढः स्थिरो निश्चयो ऽध्यवसायो यस्यात्म-तत्त्व-विषये स दृढ-निश्चयः । मय्य् अर्पित-मनो-बुद्धिः संकल्प-विकल्पात्मकं मनः, अध्यवसाय-लक्षणा बुद्धिः, ते मय्य् एवार्पिते स्थापिते यस्य संन्यासिनः स मय्य् अर्पित-मनो-बुद्धिः । य ईदृशो मद्-भक्तः स मे प्रियः । प्रियो हि ज्ञानिनो ऽत्य् अर्थम् अहं स च मम प्रिय इति सप्तमे ऽध्याये सूचितम्, तद् इह प्रपञ्च्यते

saṃtuṣṭaḥ satataṃ nityaṃ deha-sthiti-kāraṇasya lābhe 'lābhe ca utpannālaṃ-pratyayaḥ | tathā guṇaval-lābhe viparyaye ca saṃtuṣṭaḥ | satataṃ yogī samāhita-cittaḥ | yatātmā saṃyata-svabhāvaḥ | dṛḍha-niścayo dṛḍhaḥ sthiro niścayo 'dhyavasāyo yasyātma-tattva-viṣaye sa dṛḍha-niścayaḥ | mayy arpita-mano-buddhiḥ saṃkalpa-vikalpātmakaṃ manaḥ, adhyavasāya-lakṣaṇā buddhiḥ, te mayy evārpite sthāpite yasya saṃnyāsinaḥ sa mayy arpita-mano-buddhiḥ | ya īdṛśo mad-bhaktaḥ sa me priyaḥ | priyo hi jñānino 'ty artham ahaṃ sa ca mama priya iti saptame 'dhyāye sūcitam, tad iha prapañcyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मात् संन्यासिनो नोद्विजते नोद्वेगं गच्छति न सन्तप्यते न संक्षुभ्यति लोकः, तथा लोकान् नोद्विजते च यः, हर्षामर्ष-भयोद्वेगैर् हर्षश् चामर्षश् च भयं चोद्वेगश् च तैर् हर्षामर्ष-भयोद्वेगैर् मुक्तः । हर्षः प्रिय-लाभे ऽन्तः-करणस्योत्कर्षो रोमाञ्चनाश्रुपातादि-लिङ्गः । अमर्षो ऽसहिष्णुता । भयं त्रासः । उद्वेग उद्विग्नता । तैर् मुक्तो यः स च मे प्रियः

yasmāt saṃnyāsino nodvijate nodvegaṃ gacchati na santapyate na saṃkṣubhyati lokaḥ, tathā lokān nodvijate ca yaḥ, harṣāmarṣa-bhayodvegair harṣaś cāmarṣaś ca bhayaṃ codvegaś ca tair harṣāmarṣa-bhayodvegair muktaḥ | harṣaḥ priya-lābhe 'ntaḥ-karaṇasyotkarṣo romāñcanāśrupātādi-liṅgaḥ | amarṣo 'sahiṣṇutā | bhayaṃ trāsaḥ | udvega udvignatā | tair mukto yaḥ sa ca me priyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहेन्द्रिय-विषय-संबन्धादिषु अपेक्षा-विषयेषु अनपेक्षो निःस्पृहः । शुचिर् बाह्येन आभ्यन्तरेण च शौचेन संपन्नः । दक्षः प्रत्युत्पन्नेषु कार्येषु सद्यो यथावत् प्रतिपत्तुं समर्थः । उदासीनो न कस्यचित् मित्रादेः पक्षं भजते यः, स उदासीनो यतिः । गत-व्यथो गत-भयः । सर्वारम्भ-परित्यागी आरभ्यन्तेति । आरम्भा इहामुत्र-फल-भोगार्थानि काम-हेतूनि कर्माणि सर्वारम्भाः, तान् परित्यक्तुं शीलम् अस्येति सर्वारम्भ-परित्यागी यः मद्-भक्तः सः मे प्रियः

dehendriya-viṣaya-saṃbandhādiṣu apekṣā-viṣayeṣu anapekṣo niḥspṛhaḥ | śucir bāhyena ābhyantareṇa ca śaucena saṃpannaḥ | dakṣaḥ pratyutpanneṣu kāryeṣu sadyo yathāvat pratipattuṃ samarthaḥ | udāsīno na kasyacit mitrādeḥ pakṣaṃ bhajate yaḥ, sa udāsīno yatiḥ | gata-vyatho gata-bhayaḥ | sarvārambha-parityāgī ārabhyanteti | ārambhā ihāmutra-phala-bhogārthāni kāma-hetūni karmāṇi sarvārambhāḥ, tān parityaktuṃ śīlam asyeti sarvārambha-parityāgī yaḥ mad-bhaktaḥ saḥ me priyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो न हृष्यतीष्ट-प्राप्तौ, न द्वेष्ट्य् अनिष्ट-प्राप्तौ, न शोचति प्रिय-वियोगे, न चाप्राप्तं काङ्क्षति, शुभाशुभे कर्मणी परित्यक्तुं शीलम् अस्येति शुभाशुभ-परित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः

yo na hṛṣyatīṣṭa-prāptau, na dveṣṭy aniṣṭa-prāptau, na śocati priya-viyoge, na cāprāptaṃ kāṅkṣati, śubhāśubhe karmaṇī parityaktuṃ śīlam asyeti śubhāśubha-parityāgī bhaktimān yaḥ sa me priyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समः शत्रौ च मित्रे च, तथा मानापमानयोः पूजा-परिभवयोः, शीतोष्ण-सुख-दुःखेषु समः । सर्वत्र च सङ्ग-विवर्जितः

samaḥ śatrau ca mitre ca, tathā mānāpamānayoḥ pūjā-paribhavayoḥ, śītoṣṇa-sukha-duḥkheṣu samaḥ | sarvatra ca saṅga-vivarjitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुल्य-निन्दा-स्तुतिः । निन्दा च स्तुतिश् च निन्दा-स्तुती । ते तुल्ये यस्य स तुल्य-निन्दा-स्तुतिः । मौनी मौनवान् संयत-वाक् । संतुष्टः येन केनचित् शरीर-स्थिति-हेतु-मात्रेण । तथा चोक्तम् - येन केनचिद् आच्छन्नो येन केनचिद् आशितः । यत्र क्वचन शायी स्यात् तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ [म्भ् १२।२४५।१२] इति । किं च, अनिकेतो निकेत आश्रयो निवासो नियतो न विद्यते यस्य सो ऽनिकेतः, नागारे इत्य् आदि-स्मृत्य्-अन्तरात् । स्थिर-मतिः स्थिरा परमार्थ-विषया यस्य मतिः सः स्थिर-मतिः । भक्तिमान् मे प्रियो नरः

tulya-nindā-stutiḥ | nindā ca stutiś ca nindā-stutī | te tulye yasya sa tulya-nindā-stutiḥ | maunī maunavān saṃyata-vāk | saṃtuṣṭaḥ yena kenacit śarīra-sthiti-hetu-mātreṇa | tathā coktam - yena kenacid ācchanno yena kenacid āśitaḥ | yatra kvacana śāyī syāt taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ || [Mbh 12.245.12] iti | kiṃ ca, aniketo niketa āśrayo nivāso niyato na vidyate yasya so 'niketaḥ, nāgāre ity ādi-smṛty-antarāt | sthira-matiḥ sthirā paramārtha-viṣayā yasya matiḥ saḥ sthira-matiḥ | bhaktimān me priyo naraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये तु संन्यासिनो धर्म्यामृतं धर्माद् अनपेतं धर्म्यं च तद् अमृतं च तत्, अमृतत्व-हेतुत्वात्, इदं यथोक्तम्, अद्वेष्टा सर्व-भूतानाम् इत्य् आदिना पर्युपासते ऽनुतिष्ठन्ति श्रद्दधानाः सन्तः मत्-परमाः यथोक्तो ऽहम् अक्षरात्मा परमो निरतिशया गतिर् येषां ते मत्-परमाः, मद्-भक्ताश् चोत्तमां परमार्थ-ज्ञान-लक्षणां भक्तिम् आश्रिताः, ते ऽतीव मे प्रियाः । प्रियो हि ज्ञानिनो ऽत्य् अर्थम् [गीता ७।१८] इति यत् सूचितं तत् व्याख्यायेहोपसंहृतम् भक्तास् ते ऽतीव मे प्रिया इति । यस्माद् धर्म्यामृतम् इदं यथोक्तम् अनुतिष्ठन् भगवतो विष्णोः परमेश्वरस्यातीव प्रियो भवति, तस्माद् इदं धर्म्यामृतं मुमुक्षुणा यत्नतो ऽनुष्ठेयं विष्णोः प्रियं परं धाम जिगमिषुणेति वाक्यार्थः

ye tu saṃnyāsino dharmyāmṛtaṃ dharmād anapetaṃ dharmyaṃ ca tad amṛtaṃ ca tat, amṛtatva-hetutvāt, idaṃ yathoktam, adveṣṭā sarva-bhūtānām ity ādinā paryupāsate 'nutiṣṭhanti śraddadhānāḥ santaḥ mat-paramāḥ yathokto 'ham akṣarātmā paramo niratiśayā gatir yeṣāṃ te mat-paramāḥ, mad-bhaktāś cottamāṃ paramārtha-jñāna-lakṣaṇāṃ bhaktim āśritāḥ, te 'tīva me priyāḥ | priyo hi jñānino 'ty artham [Gītā 7.18] iti yat sūcitaṃ tat vyākhyāyehopasaṃhṛtam bhaktās te 'tīva me priyā iti | yasmād dharmyāmṛtam idaṃ yathoktam anutiṣṭhan bhagavato viṣṇoḥ parameśvarasyātīva priyo bhavati, tasmād idaṃ dharmyāmṛtaṃ mumukṣuṇā yatnato 'nuṣṭheyaṃ viṣṇoḥ priyaṃ paraṃ dhāma jigamiṣuṇeti vākyārthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.