Bhagavadgita with Samkara's commentary 3

ज्यायसी श्रेयसी चेत् यदि कर्मणः सकाशात् ते तव मता अभिप्रेता बुद्धिर् ज्ञानम् । हे जनार्दन ! यदि बुद्धि-कर्मणी समुच्चिते इष्टे तदैकं श्रेयः-साधनम् इति कर्मणो ज्यायसी बुद्धिर् इति कर्मणो ऽतिरिक्त-करणं बुद्धेर् अनुपपन्नम् अर्जुनेन कृतं स्यात् । न हि तद् एव तस्मात् फलतो ऽतिरिक्तं स्यात् । तथा च, कर्मणः श्रेयस्करी भगवतोक्ता बुद्धिः । अश्रेयस्करं च कर्म कुर्व् इति मां प्रतिपादयति, तत् किं नु कारणम् इति भगवत उपालम्भम् इव कुर्वन् तत् किं कस्मात् कर्मणि घोरे क्रूरे हिंसा-लक्षणे मां नियोजयसि केशव इति च यद् आह, तच् च नोपपद्यते । अथ स्मार्तेनैव कर्मणा समुच्चयः सर्वेषां भगवतोक्तो ऽर्जुनेन चावधारित चेत्, तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि इत्य् आदि कथं युक्तं वचनम्

jyāyasī śreyasī cet yadi karmaṇaḥ sakāśāt te tava matā abhipretā buddhir jñānam | he janārdana ! yadi buddhi-karmaṇī samuccite iṣṭe tadaikaṃ śreyaḥ-sādhanam iti karmaṇo jyāyasī buddhir iti karmaṇo 'tirikta-karaṇaṃ buddher anupapannam arjunena kṛtaṃ syāt | na hi tad eva tasmāt phalato 'tiriktaṃ syāt | tathā ca, karmaṇaḥ śreyaskarī bhagavatoktā buddhiḥ | aśreyaskaraṃ ca karma kurv iti māṃ pratipādayati, tat kiṃ nu kāraṇam iti bhagavata upālambham iva kurvan tat kiṃ kasmāt karmaṇi ghore krūre hiṃsā-lakṣaṇe māṃ niyojayasi keśava iti ca yad āha, tac ca nopapadyate | atha smārtenaiva karmaṇā samuccayaḥ sarveṣāṃ bhagavatokto 'rjunena cāvadhārita cet, tat kiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi ity ādi kathaṃ yuktaṃ vacanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यामिश्रेणेव, यद्यपि विवक्ताभिधायी भगवान्, तथापि मम मन्द-बुद्धेर् व्यामिश्रम् इव भगवद्-वाक्यं प्रतिभाति । तेन मम बुद्धिं मोहयसीव, मम बुद्धि-व्यामोहापनयाय हि प्रवृत्तस् त्वं तु कथं मोहयसि ? अतः ब्रवीमि । बुद्धिं मोहयसि इव मे मम इति । त्वं तु भिन्न-कर्तृकयोः ज्ञान-कर्मणोर् एक-पुरुषानुष्ठानासंभवं यदि मन्यसे, तत्रैवं सति तत् तयोर् एकं बुद्धिं कर्म वा इदम् एवार्जुनस्य योग्यं बुद्धि-शक्त्य्-अवस्थानुरूपम् इति निश्चित्य वद ब्रूहि, येन ज्ञानेन कर्मणा वा अन्यतरेण श्रेयो ऽहम् आप्नुयां प्राप्नुयाम् । यदि हि कर्म-निष्ठायां गुण-भूतम् अपि ज्ञानं भगवतोक्तं स्यात् । तत् कथं तयोर् एकं वद इत्य् एक-विषयैवार्जुनस्य शुश्रूषा स्यात् । न हि भगवता पूर्वम् उक्तम् अन्यतरद् एव ज्ञान-कर्मणोः वक्ष्यामि, नैव द्वयम् इति, येन उभय-प्राप्त्य्-असंभवम् आत्मनो मन्यमान एकम् एव प्रार्थयेत्

vyāmiśreṇeva, yadyapi vivaktābhidhāyī bhagavān, tathāpi mama manda-buddher vyāmiśram iva bhagavad-vākyaṃ pratibhāti | tena mama buddhiṃ mohayasīva, mama buddhi-vyāmohāpanayāya hi pravṛttas tvaṃ tu kathaṃ mohayasi ? ataḥ bravīmi | buddhiṃ mohayasi iva me mama iti | tvaṃ tu bhinna-kartṛkayoḥ jñāna-karmaṇor eka-puruṣānuṣṭhānāsaṃbhavaṃ yadi manyase, tatraivaṃ sati tat tayor ekaṃ buddhiṃ karma vā idam evārjunasya yogyaṃ buddhi-śakty-avasthānurūpam iti niścitya vada brūhi, yena jñānena karmaṇā vā anyatareṇa śreyo 'ham āpnuyāṃ prāpnuyām | yadi hi karma-niṣṭhāyāṃ guṇa-bhūtam api jñānaṃ bhagavatoktaṃ syāt | tat kathaṃ tayor ekaṃ vada ity eka-viṣayaivārjunasya śuśrūṣā syāt | na hi bhagavatā pūrvam uktam anyatarad eva jñāna-karmaṇoḥ vakṣyāmi, naiva dvayam iti, yena ubhaya-prāpty-asaṃbhavam ātmano manyamāna ekam eva prārthayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोके ऽस्मिन् शास्त्रार्थानुष्ठानाधिकृतानां त्रैवर्णिकानां द्वि-विधा द्वि-प्रकारा निष्ठा स्थितिः अनुष्ठेय-तात्पर्यं पुरा पूर्वं सर्गादौ प्रजाः सृष्ट्वा तासाम् अभ्युदय-निःश्रेयस-प्राप्ति-साधनं वेदार्थ-संप्रदायम् आविष्कुर्वता प्रोक्ता मया सर्वज्ञेन ईश्वरेण हे अनघापाप । तत्र का सा द्विविधा निष्ठा इत्य् आह - तत्र ज्ञान-योगेन ज्ञानम् एव योगस् तेन सांख्यानाम् आत्मानात्म-विषय-विवेक-विज्ञानवतां ब्रह्मचर्याश्रमाद् एव कृत-संन्यासानां वेदान्त-विज्ञान-सुनिश्चितार्थानां परमहंस-परिव्राजकानां ब्रह्मण्य् एवावस्थितानां निष्ठा प्रोक्ता । कर्म-योगेन कर्म एव योगः कर्म-योगस् तेन कर्म-योगेन योगिनां कर्मिणां निष्ठा प्रोक्ता इत्य् अर्थः । यदि चैकेन पुरुषेण एकस्मै पुरुषार्थाय ज्ञानं कर्म च समुच्चित्यानुष्ठेयं भगवता इष्टम् उक्तं वक्ष्यमाणं वा गीतासु वेदेषु चोक्तम्, कथम् इहार्जुनाय उपसन्नाय प्रियाय विशिष्टाभिन्न-पुरुष-कर्तृके एव ज्ञान-कर्म-निष्ठे ब्रूयात् ? यदि पुनर् अर्जुनो ज्ञानं कर्म च द्वयं श्रुत्वा स्वयम् एवानुष्ठास्यति अन्येषां तु भिन्न-पुरुषानुष्ठेयतां वक्ष्यामि इति मतं भगवतः कल्प्येत, तदा राग-द्वेषवान् अप्रमाण-भूतो भगवान् कल्पितः स्यात् । तच् चायुक्तम् । तस्मात् कयापि युक्त्या न समुच्चयो ज्ञान-कर्मणोः ॥ यद् अर्जुनेनोक्तं कर्मणो ज्यायस्त्वं बुद्धेस् तच् च स्थितम् अनिराकरणात् । तस्याश् च ज्ञान-निष्ठायाः संन्यासिनाम् एवानुष्ठेयत्वम् , भिन्न-पुरुषानुष्ठेयत्व-वचनात् । भगवत एवम् एवानुमतम् इति गम्यते

loke 'smin śāstrārthānuṣṭhānādhikṛtānāṃ traivarṇikānāṃ dvi-vidhā dvi-prakārā niṣṭhā sthitiḥ anuṣṭheya-tātparyaṃ purā pūrvaṃ sargādau prajāḥ sṛṣṭvā tāsām abhyudaya-niḥśreyasa-prāpti-sādhanaṃ vedārtha-saṃpradāyam āviṣkurvatā proktā mayā sarvajñena īśvareṇa he anaghāpāpa | tatra kā sā dvividhā niṣṭhā ity āha - tatra jñāna-yogena jñānam eva yogas tena sāṃkhyānām ātmānātma-viṣaya-viveka-vijñānavatāṃ brahmacaryāśramād eva kṛta-saṃnyāsānāṃ vedānta-vijñāna-suniścitārthānāṃ paramahaṃsa-parivrājakānāṃ brahmaṇy evāvasthitānāṃ niṣṭhā proktā | karma-yogena karma eva yogaḥ karma-yogas tena karma-yogena yogināṃ karmiṇāṃ niṣṭhā proktā ity arthaḥ | yadi caikena puruṣeṇa ekasmai puruṣārthāya jñānaṃ karma ca samuccityānuṣṭheyaṃ bhagavatā iṣṭam uktaṃ vakṣyamāṇaṃ vā gītāsu vedeṣu coktam, katham ihārjunāya upasannāya priyāya viśiṣṭābhinna-puruṣa-kartṛke eva jñāna-karma-niṣṭhe brūyāt ? yadi punar arjuno jñānaṃ karma ca dvayaṃ śrutvā svayam evānuṣṭhāsyati anyeṣāṃ tu bhinna-puruṣānuṣṭheyatāṃ vakṣyāmi iti mataṃ bhagavataḥ kalpyeta, tadā rāga-dveṣavān apramāṇa-bhūto bhagavān kalpitaḥ syāt | tac cāyuktam | tasmāt kayāpi yuktyā na samuccayo jñāna-karmaṇoḥ || yad arjunenoktaṃ karmaṇo jyāyastvaṃ buddhes tac ca sthitam anirākaraṇāt | tasyāś ca jñāna-niṣṭhāyāḥ saṃnyāsinām evānuṣṭheyatvam , bhinna-puruṣānuṣṭheyatva-vacanāt | bhagavata evam evānumatam iti gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कर्मणा क्रियाणां यज्ञादीनाम् इह जन्मनि जन्मान्तरे वा अनुष्ठितानाम् उपात्त-दुरित-क्षय-हेतुत्वेन सत्त्व-शुद्धि-कारणानां तत्-कारणत्वेन च ज्ञानोत्पत्ति-द्वारेण ज्ञान-निष्ठा-हेतूनाम्, ज्ञानम् उत्पद्यते पुंसां क्षयात् पापस्य कर्मणः । यथादर्शतल-प्रख्ये पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि ॥ [म्भ् १२ २०८।८] इत्य् आदि स्मरणात् । अनारम्भाद् अननुष्ठानात् नैष्कर्म्यं निष्कर्म-भावं कर्म-शून्यतां ज्ञान-योगेन निष्ठां निष्क्रियात्म-स्वरूपेणैवावस्थानम् इति यावत् । पुरुषो नाश्नुते न प्राप्नोतीत्य् अर्थः । कर्मणाम् अनारम्भान् नैष्कर्म्यं नाश्नुत इति वचनात् तद्-विपर्ययात् तेषाम् आरम्भान् नैष्कर्म्यम् अश्नुत इति गम्यते । कस्मात् पुनः कारणात् कर्मणाम् अनारम्भान् नैष्कर्म्यं नाश्नुते इति ? उच्यते, कर्मारम्भस्यैव नैष्कर्म्योपायत्वात् । न ह्य् उपायम् अन्तरेण उपेय-प्राप्तिर् अस्ति । कर्म-योगोपायत्वं च नैष्कर्म्य-लक्षणस्य ज्ञान-योगस्य, श्रुतौ इह च प्रतिपादनात् । श्रुतौ तावत् प्रकृतस्यात्म-लोकस्य वेद्यस्य वेदनोपायत्वेन तम् एतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन [ब्अउ ४।४।२२] इत्य् आदिना कर्म-योगस्य ज्ञान-योगोपायत्वं प्रतिपादितम् । इहापि च - संन्यासस् तु महाबाहो दुःखम् आप्तुम् अयोगतः [क्रईता ५।६], योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये [क्रईता ५।११], यज्ञो दानं तपश् चैव पावनानि मनीषिणाम् [क्रईता १८।५] इत्य् आदि प्रतिपादयिष्यति । ननु चाभयं सर्व-भूतेभ्यो दत्त्वा नैष्कर्म्यम् आचरेत् इत्य् आदौ कर्तव्य-कर्म-संन्यासाद् अपि नैष्कर्म्य-प्राप्तिं दर्शयति । लोके च कर्मणाम् अनारम्भान् नैष्कर्म्यम् इति प्रसिद्धतरम् । अतश् च नैष्कर्म्यार्थिनः किं कर्मारम्भेण ? इति प्राप्तम् । अत आह- न च संन्यसनाद् एवेति । नापि संन्यसनाद् एव केवलात् कर्म-परित्याग-मात्राद् एव ज्ञान-रहितात् सिद्धिं नैष्कर्म्य-लक्षणां ज्ञान-योगेन निष्ठां समधिगच्छति न प्राप्नोति

na karmaṇā kriyāṇāṃ yajñādīnām iha janmani janmāntare vā anuṣṭhitānām upātta-durita-kṣaya-hetutvena sattva-śuddhi-kāraṇānāṃ tat-kāraṇatvena ca jñānotpatti-dvāreṇa jñāna-niṣṭhā-hetūnām, jñānam utpadyate puṃsāṃ kṣayāt pāpasya karmaṇaḥ | yathādarśatala-prakhye paśyaty ātmānam ātmani || [Mbh 12 208.8] ity ādi smaraṇāt | anārambhād ananuṣṭhānāt naiṣkarmyaṃ niṣkarma-bhāvaṃ karma-śūnyatāṃ jñāna-yogena niṣṭhāṃ niṣkriyātma-svarūpeṇaivāvasthānam iti yāvat | puruṣo nāśnute na prāpnotīty arthaḥ | karmaṇām anārambhān naiṣkarmyaṃ nāśnuta iti vacanāt tad-viparyayāt teṣām ārambhān naiṣkarmyam aśnuta iti gamyate | kasmāt punaḥ kāraṇāt karmaṇām anārambhān naiṣkarmyaṃ nāśnute iti ? ucyate, karmārambhasyaiva naiṣkarmyopāyatvāt | na hy upāyam antareṇa upeya-prāptir asti | karma-yogopāyatvaṃ ca naiṣkarmya-lakṣaṇasya jñāna-yogasya, śrutau iha ca pratipādanāt | śrutau tāvat prakṛtasyātma-lokasya vedyasya vedanopāyatvena tam etaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena [BAU 4.4.22] ity ādinā karma-yogasya jñāna-yogopāyatvaṃ pratipāditam | ihāpi ca - saṃnyāsas tu mahābāho duḥkham āptum ayogataḥ [kraītā 5.6], yoginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvātmaśuddhaye [kraītā 5.11], yajño dānaṃ tapaś caiva pāvanāni manīṣiṇām [kraītā 18.5] ity ādi pratipādayiṣyati | nanu cābhayaṃ sarva-bhūtebhyo dattvā naiṣkarmyam ācaret ity ādau kartavya-karma-saṃnyāsād api naiṣkarmya-prāptiṃ darśayati | loke ca karmaṇām anārambhān naiṣkarmyam iti prasiddhataram | ataś ca naiṣkarmyārthinaḥ kiṃ karmārambheṇa ? iti prāptam | ata āha- na ca saṃnyasanād eveti | nāpi saṃnyasanād eva kevalāt karma-parityāga-mātrād eva jñāna-rahitāt siddhiṃ naiṣkarmya-lakṣaṇāṃ jñāna-yogena niṣṭhāṃ samadhigacchati na prāpnoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि यस्मात् क्षणम् अपि कालं जातु कदाचित् कश्चित् तिष्ठत्य् अकर्म-कृत् सन् । कस्मात् ? कार्यते प्रवर्त्यते हि यस्माद् अवश एवास्वतन्त्र एव कर्म सर्वः प्राणी प्रकृति-जैः प्रकृतितो जातैः सत्त्व-रजस्-तमोभिः गुणैः । अज्ञ इति वाक्य-शेषः, यतो वक्ष्यति गुणैर् यो न विचाल्यते इति । सांख्यानां पृथक्-करणात् अज्ञानाम् एव हि कर्म-योगः, न ज्ञानिनाम् । ज्ञानिनां तु गुणैर् अचाल्यमानानां स्वतश् चलनाभावात् कर्म-योगो नोपपद्यते । तथा च व्याख्यातम् वेदाविनाशिनम् [क्रईता २।२१] इत्य् अत्र

na hi yasmāt kṣaṇam api kālaṃ jātu kadācit kaścit tiṣṭhaty akarma-kṛt san | kasmāt ? kāryate pravartyate hi yasmād avaśa evāsvatantra eva karma sarvaḥ prāṇī prakṛti-jaiḥ prakṛtito jātaiḥ sattva-rajas-tamobhiḥ guṇaiḥ | ajña iti vākya-śeṣaḥ, yato vakṣyati guṇair yo na vicālyate iti | sāṃkhyānāṃ pṛthak-karaṇāt ajñānām eva hi karma-yogaḥ, na jñāninām | jñānināṃ tu guṇair acālyamānānāṃ svataś calanābhāvāt karma-yogo nopapadyate | tathā ca vyākhyātam vedāvināśinam [kraītā 2.21] ity atra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मेन्द्रियाणि हस्तादीनि संयम्य संहृत्य य आस्ते तिष्ठति मनसा स्मरन् चिन्तयन् इन्द्रियार्थान् विषयान् विमूढात्मा विमूढान्तः-अरणो मिथ्याचारो मृषाचारः पापाचारः स उच्यते

karmendriyāṇi hastādīni saṃyamya saṃhṛtya ya āste tiṣṭhati manasā smaran cintayan indriyārthān viṣayān vimūḍhātmā vimūḍhāntaḥ-araṇo mithyācāro mṛṣācāraḥ pāpācāraḥ sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस् तु पुनः कर्मण्य् अधिकृतो ऽज्ञः बुद्धीन्द्रियाणि मनसा नियम्य आरभते अर्जुन कर्मेन्द्रियैः वाक्-पाण्य्-आदिभिः । किम् आरभते इत्य् आह-कर्म-योगम् असक्तः सन् फलाभिसन्धि-वर्जितः स विशिष्यते इतरस्मात् मिथ्याचारात्

yas tu punaḥ karmaṇy adhikṛto 'jñaḥ buddhīndriyāṇi manasā niyamya ārabhate arjuna karmendriyaiḥ vāk-pāṇy-ādibhiḥ | kim ārabhate ity āha-karma-yogam asaktaḥ san phalābhisandhi-varjitaḥ sa viśiṣyate itarasmāt mithyācārāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियतं नित्यं शास्त्रोपदिष्टम् । यो यस्मिन् कर्मण्य् अधिकृतः फलाय चाश्रुतं तन् नियतं कर्म, तत् कुरु त्वं हे अर्जुन ! यतः कर्म ज्यायो ऽधिकतरं फलतः । हि यस्माद् अकर्मणो ऽकरणात् अनारम्भात् । कथम् ? शरीर-यात्रा शरीर-स्थितिर् अपि च ते तव न प्रसिध्येत् प्रसिद्धिं न गच्छेत् अकर्मणो ऽकरणात् । अतो दृष्टः कर्माकर्मणोर् विशेषो लोके

niyataṃ nityaṃ śāstropadiṣṭam | yo yasmin karmaṇy adhikṛtaḥ phalāya cāśrutaṃ tan niyataṃ karma, tat kuru tvaṃ he arjuna ! yataḥ karma jyāyo 'dhikataraṃ phalataḥ | hi yasmād akarmaṇo 'karaṇāt anārambhāt | katham ? śarīra-yātrā śarīra-sthitir api ca te tava na prasidhyet prasiddhiṃ na gacchet akarmaṇo 'karaṇāt | ato dṛṣṭaḥ karmākarmaṇor viśeṣo loke

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यज्ञो वै विष्णुः [तैत्त्स् १।७।४] इति श्रुतेर् यज्ञ ईश्वरः । तद्-अर्थं यत् क्रियते तत् यज्ञार्थं कर्म । तस्मात् कर्मणो ऽन्यत्रान्येन कर्मणा लोको ऽयम् अधिकृतः कर्म-कृत् कर्म-बन्धनः [तैत्त्भा। ३।१।६] कर्म बन्धनं यस्य सो ऽयं कर्म-बन्धनो लोकः, न तु यज्ञार्थात् । अतस् तद्-अर्थं यज्ञार्थं कर्म कौन्तेय, मुक्त-सङ्गः कर्म-फल-सङ्ग-वर्जितः सन् समाचार निर्वर्तय

yajño vai viṣṇuḥ [TaittS 1.7.4] iti śruter yajña īśvaraḥ | tad-arthaṃ yat kriyate tat yajñārthaṃ karma | tasmāt karmaṇo 'nyatrānyena karmaṇā loko 'yam adhikṛtaḥ karma-kṛt karma-bandhanaḥ [Taitt.Bhā. 3.1.6] karma bandhanaṃ yasya so 'yaṃ karma-bandhano lokaḥ, na tu yajñārthāt | atas tad-arthaṃ yajñārthaṃ karma kaunteya, mukta-saṅgaḥ karma-phala-saṅga-varjitaḥ san samācāra nirvartaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सह-यज्ञाः यज्ञ-सहिताः प्रजास् त्रयो वर्णास् ताः सृष्ट्वोत्पाद्य पुरा पूर्वं सर्गादाव् उवाच उक्तवान् प्रजापतिः प्रजानां स्राष्टा । अनेन यज्ञेन प्रसविष्यध्वं प्रसवो वृद्धिर् उत्पत्तिस् तां कुरुध्वम् । एष यज्ञो वो युष्माकम् अस्तु भवतु इष्ट-काम-धुक् । इष्टान् अभिप्रेतान् कामान् फल-विशेषान् दोग्धीति इष्ट-काम-धुक्

saha-yajñāḥ yajña-sahitāḥ prajās trayo varṇās tāḥ sṛṣṭvotpādya purā pūrvaṃ sargādāv uvāca uktavān prajāpatiḥ prajānāṃ srāṣṭā | anena yajñena prasaviṣyadhvaṃ prasavo vṛddhir utpattis tāṃ kurudhvam | eṣa yajño vo yuṣmākam astu bhavatu iṣṭa-kāma-dhuk | iṣṭān abhipretān kāmān phala-viśeṣān dogdhīti iṣṭa-kāma-dhuk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवान् इन्द्रादीन् भावयत वर्धयतानेन यज्ञेन । ते देवा भावयन्तु आप्याययन्तु वृष्ट्य्-आदिना वो युष्मान् । एवं परस्परम् अन्योन्यं भावयन्तः श्रेयः परं मोक्ष-लक्षणं विज्ञान-प्राप्ति-क्रमेणावाप्स्यथ । स्वर्गं वा परं श्रेयो ऽवाप्स्यथ

devān indrādīn bhāvayata vardhayatānena yajñena | te devā bhāvayantu āpyāyayantu vṛṣṭy-ādinā vo yuṣmān | evaṃ parasparam anyonyaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ paraṃ mokṣa-lakṣaṇaṃ vijñāna-prāpti-krameṇāvāpsyatha | svargaṃ vā paraṃ śreyo 'vāpsyatha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इष्टान् अभिप्रेतान् भोगान् हि वो युष्मभ्यं देवा दास्यन्ते वितरिष्यन्ति । स्त्री-पशु-पुत्रादीन् यज्ञ-भाविता यज्ञैर् वर्धितास् तोषिता इत्य् अर्थः । तैर् देवैर् दत्तान् भोगान् अप्रदायादत्त्वा, आनृण्यम् अकृत्वेत्य् अर्थः । एभ्यो देवेभ्यः । यो भुङ्क्ते स्व-देहेन्द्रियाण्य् एव तर्पयति स्तेन एव तस्कर एव स देवादि-स्वापहारी

iṣṭān abhipretān bhogān hi vo yuṣmabhyaṃ devā dāsyante vitariṣyanti | strī-paśu-putrādīn yajña-bhāvitā yajñair vardhitās toṣitā ity arthaḥ | tair devair dattān bhogān apradāyādattvā, ānṛṇyam akṛtvety arthaḥ | ebhyo devebhyaḥ | yo bhuṅkte sva-dehendriyāṇy eva tarpayati stena eva taskara eva sa devādi-svāpahārī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देव-यज्ञादीन् निर्वर्त्य तच्-छिष्टम् अशनम् अमृताख्यम् अशितुं शीलं येषां ते यज्ञ-शिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्व-किल्बिषैः सर्व-पापैश् चुल्ल्य्-आदि-पञ्च-सूनाकृतैः प्रमाद-कृत-हिंसादि-जनितैश् चान्यैः । ये त्व् आत्मंभरयो भुञ्जते ते त्व् अघं पापं स्वयम् अपि पापा ये पचन्ति पाकं निर्वर्तयन्ति आत्म-कारणात् आत्म-हेतोः

deva-yajñādīn nirvartya tac-chiṣṭam aśanam amṛtākhyam aśituṃ śīlaṃ yeṣāṃ te yajña-śiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarva-kilbiṣaiḥ sarva-pāpaiś cully-ādi-pañca-sūnākṛtaiḥ pramāda-kṛta-hiṃsādi-janitaiś cānyaiḥ | ye tv ātmaṃbharayo bhuñjate te tv aghaṃ pāpaṃ svayam api pāpā ye pacanti pākaṃ nirvartayanti ātma-kāraṇāt ātma-hetoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्नाद् भुक्ताल् लोहित-रेतः-परिणतात् प्रत्यक्षं भवन्ति जायन्ते भूतानि । पर्जन्याद् वृष्टेर् अन्नस्य संभवो ऽन्न-संभवः । यज्ञाद् भवति पर्जन्यः । अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यग् आदित्यम् उपतिष्ठते । आदित्याज् जायते वृष्टिर् वृष्टेर् अन्नं ततः प्रजाः ॥ [मनु ३।७६] इति स्मृतेः । यज्ञो ऽपूर्वम् । स च यज्ञः कर्म-समुद्भवः । ऋत्विग्-यजमानयोश् च व्यापारः कर्म, तद्-समुद्भवो यस्य यज्ञस्यापूर्वस्य स यज्ञः कर्म-समुद्भवः

annād bhuktāl lohita-retaḥ-pariṇatāt pratyakṣaṃ bhavanti jāyante bhūtāni | parjanyād vṛṣṭer annasya saṃbhavo 'nna-saṃbhavaḥ | yajñād bhavati parjanyaḥ | agnau prāstāhutiḥ samyag ādityam upatiṣṭhate | ādityāj jāyate vṛṣṭir vṛṣṭer annaṃ tataḥ prajāḥ || [Manu 3.76] iti smṛteḥ | yajño 'pūrvam | sa ca yajñaḥ karma-samudbhavaḥ | ṛtvig-yajamānayoś ca vyāpāraḥ karma, tad-samudbhavo yasya yajñasyāpūrvasya sa yajñaḥ karma-samudbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्म ब्रह्मोद्भवं । ब्रह्म वेदः । स उद्भवः कारणं प्रकाशको यस्य तत् कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि विजानीहि । ब्रह्म पुनः वेदाख्यम् अक्षर-समुद्भवम् अक्षरं ब्रह्म परमात्मा समुद्भवो यस्य तत् अक्षर-समुद्भवम् । ब्रह्म वेद इत्य् अर्थः । यस्मात् साक्षात् परमात्माख्याद् अक्षरात् पुरुष-निःश्वासवत् समुद्भूतं ब्रह्म तस्मात् सर्वार्थ-प्रकाशकत्वात् सर्व-गतम् । सर्व-गतम् अपि सत् नित्यं सदा यज्ञ-विधि-प्रधानत्वात् यज्ञे प्रतिष्ठितम्

karma brahmodbhavaṃ | brahma vedaḥ | sa udbhavaḥ kāraṇaṃ prakāśako yasya tat karma brahmodbhavaṃ viddhi vijānīhi | brahma punaḥ vedākhyam akṣara-samudbhavam akṣaraṃ brahma paramātmā samudbhavo yasya tat akṣara-samudbhavam | brahma veda ity arthaḥ | yasmāt sākṣāt paramātmākhyād akṣarāt puruṣa-niḥśvāsavat samudbhūtaṃ brahma tasmāt sarvārtha-prakāśakatvāt sarva-gatam | sarva-gatam api sat nityaṃ sadā yajña-vidhi-pradhānatvāt yajñe pratiṣṭhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् इत्थम् ईश्वरेण वेद-यज्ञ-पूर्वकं जगच्-चक्रं प्रवर्तितं नानुवर्तयतीह लोके यः कर्मण्य् अधिकृतः सन्न् अघायुर् अघं पापम् आयुर् जीवनं यस्य सो ऽघायुः पाप-जीवन इति यावत् । इन्द्रियारामः इन्द्रियैर् आरामः आरमणम् आक्रीडा विषयेषु यस्य स इन्द्रियारामो मोघं वृथा हे पार्थ, स जीवति । तस्माद् अज्ञेनाधिकृतेन कर्तव्यम् एव कर्मेति प्रकरणार्थः । प्राग् आत्म-ज्ञान-निष्ठा-योग्यता-प्राप्तेस् तादर्थ्येन कर्म-योगानुष्ठानम् अधिकृतेनानात्मज्ञेन कर्तव्यम् एवेत्य् एतन् न कर्मणाम् अनारम्भाद् [गीता ३।४] इत्य् अत आरभ्य शरीर-यात्रापि च ते न प्रसिध्येद् अकर्मण [गीता ३।८] इत्य् एवम् अन्तेन प्रतिपाद्य, यज्ञार्थात् कर्मणो ऽन्यत्र [गीता ३।९] इत्य् आदिना मोघं पार्थ स जीवति इत्य् एवम् अन्तेनापि ग्रन्थेन प्रासङ्गिकम् अधिकृतस्यानात्मविदः कर्मानुष्ठाने बहु कारणम् उक्तम् । तद्-अकरणे च दोष-संकीर्तनं कृतम्

evam ittham īśvareṇa veda-yajña-pūrvakaṃ jagac-cakraṃ pravartitaṃ nānuvartayatīha loke yaḥ karmaṇy adhikṛtaḥ sann aghāyur aghaṃ pāpam āyur jīvanaṃ yasya so 'ghāyuḥ pāpa-jīvana iti yāvat | indriyārāmaḥ indriyair ārāmaḥ āramaṇam ākrīḍā viṣayeṣu yasya sa indriyārāmo moghaṃ vṛthā he pārtha, sa jīvati | tasmād ajñenādhikṛtena kartavyam eva karmeti prakaraṇārthaḥ | prāg ātma-jñāna-niṣṭhā-yogyatā-prāptes tādarthyena karma-yogānuṣṭhānam adhikṛtenānātmajñena kartavyam evety etan na karmaṇām anārambhād [Gītā 3.4] ity ata ārabhya śarīra-yātrāpi ca te na prasidhyed akarmaṇa [Gītā 3.8] ity evam antena pratipādya, yajñārthāt karmaṇo 'nyatra [Gītā 3.9] ity ādinā moghaṃ pārtha sa jīvati ity evam antenāpi granthena prāsaṅgikam adhikṛtasyānātmavidaḥ karmānuṣṭhāne bahu kāraṇam uktam | tad-akaraṇe ca doṣa-saṃkīrtanaṃ kṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस् तु सांख्य आत्म-ज्ञान-निष्ठ आत्म-रतिः आत्मन्य् एव रतिर् न विषयेषु यस्य स आत्म-रतिर् एव स्याद् भवेद् आत्म-तृप्तश् चात्मनैव तृप्तो नान्न-रसादिना स मानवो मनुष्यः संन्यासी आत्मन्य् एव च सन्तुष्टः । सन्तोषो हि बाह्यार्थ-लाभे सर्वस्य भवति, तम् अनपेक्ष्य आत्मन्य् एव च सन्तुष्टः सर्वतो वीत-तृष्ण इत्य् एतत् । य ईदृशः आत्म-वित् तस्य कार्यं करणीयं न विद्यते नास्तीत्य् अर्थः

yas tu sāṃkhya ātma-jñāna-niṣṭha ātma-ratiḥ ātmany eva ratir na viṣayeṣu yasya sa ātma-ratir eva syād bhaved ātma-tṛptaś cātmanaiva tṛpto nānna-rasādinā sa mānavo manuṣyaḥ saṃnyāsī ātmany eva ca santuṣṭaḥ | santoṣo hi bāhyārtha-lābhe sarvasya bhavati, tam anapekṣya ātmany eva ca santuṣṭaḥ sarvato vīta-tṛṣṇa ity etat | ya īdṛśaḥ ātma-vit tasya kāryaṃ karaṇīyaṃ na vidyate nāstīty arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैव तस्य परमात्म-रतेः कृतेन कर्मणार्थः प्रयोजनम् अस्ति । अस्तु तर्ह्य् अकृतेनाकरणेन प्रत्यवायाख्यो ऽनर्थः । नाकृतेनेह लोके कश्चन कश्चिद् अपि प्रत्यवाय-प्राप्ति-रूपः आत्म-हानि-लक्षणो वा नैवास्ति । न चास्य सर्व-भूतेषु ब्रह्मादि-स्थावरान्तेषु भूतेषु कश्चिद् अर्थ-व्यपाश्रयः प्रयोजन-निमित्त-क्रिया-साध्यो व्यपाश्रयः । व्यपाश्रयणम् आलम्बनं कंचित् भूत-विशेषम् आश्रित्य न साध्यः कश्चिद् अर्थो ऽस्ति, येन तद्-अर्था क्रिया अनुष्ठेया स्यात् । न त्वम् एतस्मिन् सर्वतः संप्लुतोदक-स्थानीये सम्यग्-दर्शने वर्तसे

naiva tasya paramātma-rateḥ kṛtena karmaṇārthaḥ prayojanam asti | astu tarhy akṛtenākaraṇena pratyavāyākhyo 'narthaḥ | nākṛteneha loke kaścana kaścid api pratyavāya-prāpti-rūpaḥ ātma-hāni-lakṣaṇo vā naivāsti | na cāsya sarva-bhūteṣu brahmādi-sthāvarānteṣu bhūteṣu kaścid artha-vyapāśrayaḥ prayojana-nimitta-kriyā-sādhyo vyapāśrayaḥ | vyapāśrayaṇam ālambanaṃ kaṃcit bhūta-viśeṣam āśritya na sādhyaḥ kaścid artho 'sti, yena tad-arthā kriyā anuṣṭheyā syāt | na tvam etasmin sarvataḥ saṃplutodaka-sthānīye samyag-darśane vartase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् असक्तः सङ्गवर्जितः सततं सर्वदा कार्यं कर्तव्यं नित्यं कर्म समाचर निर्वर्तय । असक्तो हि यस्मात् समाचरन् ईश्वरार्थं कर्म कुर्वन् परं मोक्षम् आप्नोति पूरुषः सत्त्वशुद्धिद्वारेण इत्य् अर्थः

tasmāt asaktaḥ saṅgavarjitaḥ satataṃ sarvadā kāryaṃ kartavyaṃ nityaṃ karma samācara nirvartaya | asakto hi yasmāt samācaran īśvarārthaṃ karma kurvan paraṃ mokṣam āpnoti pūruṣaḥ sattvaśuddhidvāreṇa ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मणैव हि यस्मात् पूर्वे क्षत्रियाः विद्वांसः संसिद्धिं मोक्षं गन्तुम् आस्थिताः प्रवृत्ताः । के ? जनकादयः जनका वपतिप्रभृतयः । यदि ते प्राप्तसम्यग्दर्शनाः, ततः लोकसंग्रहार्थं प्रारब्धकर्मत्वात् कर्मणा सहैवासंन्यस्यैव कर्म संसिद्धिमास्थिता इत्य् अर्थः । अथाप्राप्तसम्यगदर्शनाः जनकादयः, तदा कर्मणा सत्त्वशुद्धिसाधनभूतेन क्त्रमेण संसिद्धिमास्थिता इति व्याख्येयः लोकः । अथ मन्यसे पूर्वेरपि जनकादिभिः अजानद्भिरेव कर्तव्यं कर्म कृतम् । तावता नावश्यमन्येन कर्तव्यं सम्यग्दर्शनवता कृताथेनेति । तथापि प्रारब्धकर्मायत्तः त्वं लोकसंग्रहम् एवापि लोकस्य उन्मार्गप्रवृत्तिनिवारणं लोकसंग्रहः, तमेवापि प्रयोजनं संपश्यन् कर्तुम् अर्हसि

karmaṇaiva hi yasmāt pūrve kṣatriyāḥ vidvāṃsaḥ saṃsiddhiṃ mokṣaṃ gantum āsthitāḥ pravṛttāḥ | ke ? janakādayaḥ janakā vapatiprabhṛtayaḥ | yadi te prāptasamyagdarśanāḥ, tataḥ lokasaṃgrahārthaṃ prārabdhakarmatvāt karmaṇā sahaivāsaṃnyasyaiva karma saṃsiddhimāsthitā ity arthaḥ | athāprāptasamyagadarśanāḥ janakādayaḥ, tadā karmaṇā sattvaśuddhisādhanabhūtena ktrameṇa saṃsiddhimāsthitā iti vyākhyeyaḥ lokaḥ | atha manyase pūrverapi janakādibhiḥ ajānadbhireva kartavyaṃ karma kṛtam | tāvatā nāvaśyamanyena kartavyaṃ samyagdarśanavatā kṛtātheneti | tathāpi prārabdhakarmāyattaḥ tvaṃ lokasaṃgraham evāpi lokasya unmārgapravṛttinivāraṇaṃ lokasaṃgrahaḥ, tamevāpi prayojanaṃ saṃpaśyan kartum arhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यत् कर्म आचरति करोति श्रेष्ठः प्रधानः तत्तदेव कर्म आचरति इतरो ऽन्यः जनः तदनुगतः । किं च सः श्रेष्ठः यत् प्रमाणं कुरुते लौकिकं वैदिकं वा लोकः तत् अनुवर्तते तदेव प्रमाणीकरोति इत्य् अर्थः

yadyat karma ācarati karoti śreṣṭhaḥ pradhānaḥ tattadeva karma ācarati itaro 'nyaḥ janaḥ tadanugataḥ | kiṃ ca saḥ śreṣṭhaḥ yat pramāṇaṃ kurute laukikaṃ vaidikaṃ vā lokaḥ tat anuvartate tadeva pramāṇīkaroti ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न मे मम पार्थ नास्ति न विद्यते कर्तव्यं त्रिष्व् अपि लोकेषु किंचन किंचिद् अपि । कस्मात् ? नानवाप्तम् अप्राप्तम् अवाप्तव्यं प्रापणीयम् । तथापि वर्त एव च कर्मण्य् अहम्

na me mama pārtha nāsti na vidyate kartavyaṃ triṣv api lokeṣu kiṃcana kiṃcid api | kasmāt ? nānavāptam aprāptam avāptavyaṃ prāpaṇīyam | tathāpi varta eva ca karmaṇy aham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि हि पुनर् अहं न वर्तेय जातु कदाचित् कर्मण्य् अतन्द्रितो ऽनलसः सन् मम श्रेष्ठस्य सतो वत्र्म मार्गम् अनुवर्तन्ते मनुष्याः । हे पार्थ ! सर्वशः सर्व-प्रकारैः

yadi hi punar ahaṃ na varteya jātu kadācit karmaṇy atandrito 'nalasaḥ san mama śreṣṭhasya sato vatrma mārgam anuvartante manuṣyāḥ | he pārtha ! sarvaśaḥ sarva-prakāraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्सीदेयुर् विनश्येयुर् इमे सर्वे लोकाः लोक-स्थिति-निमित्तस्य कर्मणो ऽभावात् न कुर्यां कर्म चेद् अहम् । किं च, संकरस्य च कर्ता स्याम् । तेन कारणेन उपहन्याम् इमाः प्रजाः । प्रजानाम् अनुग्रहाय प्रवृत्त उपहतिम् उपहननं कुर्याम् इत्य् अर्थः । मम ईश्वरस्याननुरूपम् आपद्यते

utsīdeyur vinaśyeyur ime sarve lokāḥ loka-sthiti-nimittasya karmaṇo 'bhāvāt na kuryāṃ karma ced aham | kiṃ ca, saṃkarasya ca kartā syām | tena kāraṇena upahanyām imāḥ prajāḥ | prajānām anugrahāya pravṛtta upahatim upahananaṃ kuryām ity arthaḥ | mama īśvarasyānanurūpam āpadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सक्ताः कर्मण्य् अस्य कर्मणः फलं मम भविष्यतीति केचिद् अविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत, कुर्याद् विद्वान् आत्मवित् तथासक्तः सन् । तद्वत् किम् अर्थं करोति ? तत् सृणु - चिकीर्षुः कर्तुम् इच्छुः लोक-संग्रहम्

saktāḥ karmaṇy asya karmaṇaḥ phalaṃ mama bhaviṣyatīti kecid avidvāṃso yathā kurvanti bhārata, kuryād vidvān ātmavit tathāsaktaḥ san | tadvat kim arthaṃ karoti ? tat sṛṇu - cikīrṣuḥ kartum icchuḥ loka-saṃgraham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धि-भेदो बुद्धि-भेदो मया इदं कर्तव्यं भोक्तव्यं चास्य कर्मणः फलम् इति निश्चय-रूपाया बुद्धेर् भेदनं चालनं बुद्धि-भेदस् तं न जनयेन् नोत्पादयेद् अज्ञानाम् अविवेकिनां कर्म-सङ्गिनां कर्मण्य् आसक्तानां आसङ्गवताम् । किं नु कुर्यात् ? जोषयेत् कारयेत् सर्व-कर्माणि विद्वान् स्वयं तद् एवाविदुषां कर्म युक्तो ऽभियुक्तः समाचरन्

buddhi-bhedo buddhi-bhedo mayā idaṃ kartavyaṃ bhoktavyaṃ cāsya karmaṇaḥ phalam iti niścaya-rūpāyā buddher bhedanaṃ cālanaṃ buddhi-bhedas taṃ na janayen notpādayed ajñānām avivekināṃ karma-saṅgināṃ karmaṇy āsaktānāṃ āsaṅgavatām | kiṃ nu kuryāt ? joṣayet kārayet sarva-karmāṇi vidvān svayaṃ tad evāviduṣāṃ karma yukto 'bhiyuktaḥ samācaran

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृतेः प्रकृतिः प्रधानं सत्त्व-रजस्-तमसां गुणानां साम्यावस्था । तस्याः प्रकृतेः गुणैः विकारैः कार्य-करण-रूपैः क्रियमाणानि कर्माणि लौकिकानि शास्त्रीयाणि च सर्वशः सर्व-प्रकारैर् अहंकार-विमूढात्मा कार्य-करण-संघातात्म-प्रत्ययो ऽहंकारस् तेन विविधं नानाविधं मूढ आत्मा अन्तः-करणं यस्य सो ऽयं कार्य-करण-धर्मा कार्य-करणाभिमानी अविद्यया कर्माणि आत्मनि मन्यमानः तत्-तत्-कर्मणाम् अहं कर्तेति मन्यते

prakṛteḥ prakṛtiḥ pradhānaṃ sattva-rajas-tamasāṃ guṇānāṃ sāmyāvasthā | tasyāḥ prakṛteḥ guṇaiḥ vikāraiḥ kārya-karaṇa-rūpaiḥ kriyamāṇāni karmāṇi laukikāni śāstrīyāṇi ca sarvaśaḥ sarva-prakārair ahaṃkāra-vimūḍhātmā kārya-karaṇa-saṃghātātma-pratyayo 'haṃkāras tena vividhaṃ nānāvidhaṃ mūḍha ātmā antaḥ-karaṇaṃ yasya so 'yaṃ kārya-karaṇa-dharmā kārya-karaṇābhimānī avidyayā karmāṇi ātmani manyamānaḥ tat-tat-karmaṇām ahaṃ karteti manyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्ववित् तु महाबाहो । कस्य तत्त्ववित् ? गुणकर्मविभागयोः गुणविभागस्य कर्मविभागस्य च तत्त्ववित् इत्य् अर्थः । गुणाः करणात्मकाः गुणेषु विषयात्मकेषु वर्तन्ते न आत्मा इति मत्वा न सज्जते सक्तिं न करोति

tattvavit tu mahābāho | kasya tattvavit ? guṇakarmavibhāgayoḥ guṇavibhāgasya karmavibhāgasya ca tattvavit ity arthaḥ | guṇāḥ karaṇātmakāḥ guṇeṣu viṣayātmakeṣu vartante na ātmā iti matvā na sajjate saktiṃ na karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृतेः गुणैः सम्यक् मूढाः संमोहिताः सन्तः सज्जन्ते गुणानां कर्मसु गुण-कर्मसु वयं कर्म कुर्मः फलाय इति । तान् कर्म-सङ्गिनो ऽकृत्स्न-विदः कर्म-फल-मात्र-दर्शिनो मन्दान् मन्द-प्रज्ञान् कृत्स्न-वित् आत्म-वित् स्वयं न विचालयेत् बुद्धि-भेद-करणम् एव चालनं तन् न कुर्यात् इत्य् अर्थः

prakṛteḥ guṇaiḥ samyak mūḍhāḥ saṃmohitāḥ santaḥ sajjante guṇānāṃ karmasu guṇa-karmasu vayaṃ karma kurmaḥ phalāya iti | tān karma-saṅgino 'kṛtsna-vidaḥ karma-phala-mātra-darśino mandān manda-prajñān kṛtsna-vit ātma-vit svayaṃ na vicālayet buddhi-bheda-karaṇam eva cālanaṃ tan na kuryāt ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मयि वासुदेवे परमेश्वरे सर्वज्ञे सर्वात्मनि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्य निक्षिप्याध्यात्म-चेतसा विवेक-बुद्ध्या, अहं कर्ता ईश्वराय भृत्यवत् करोमि इत्य् अनया बुद्ध्या । किं च, निराशीस् त्यक्ताशीः निर्ममो मम-भावश् च निर्गतो यस्य तव स त्वं निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगत-ज्वरो विगत-सन्तापो विगत-शोकः सन्न् इत्य् अर्थः

mayi vāsudeve parameśvare sarvajñe sarvātmani sarvāṇi karmāṇi saṃnyasya nikṣipyādhyātma-cetasā viveka-buddhyā, ahaṃ kartā īśvarāya bhṛtyavat karomi ity anayā buddhyā | kiṃ ca, nirāśīs tyaktāśīḥ nirmamo mama-bhāvaś ca nirgato yasya tava sa tvaṃ nirmamo bhūtvā yudhyasva vigata-jvaro vigata-santāpo vigata-śokaḥ sann ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये मे मदीयम् इदं मतं नित्यम् अनुतिष्ठन्ति अनुवर्तन्ते मानवा मनुष्याः श्रद्धावन्तः श्रद्दधाना अनसूयन्तो ऽसूयां च मयि परम-गुरौ वासुदेवे ऽकुर्वन्तो, मुच्यन्ते ते ऽप्य् एवंभूताः कर्मभिर् धर्माधर्माख्यैः

ye me madīyam idaṃ mataṃ nityam anutiṣṭhanti anuvartante mānavā manuṣyāḥ śraddhāvantaḥ śraddadhānā anasūyanto 'sūyāṃ ca mayi parama-gurau vāsudeve 'kurvanto, mucyante te 'py evaṃbhūtāḥ karmabhir dharmādharmākhyaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये तु तद्-विपरीता एतन् मम मतम् अभ्यसूयन्तो निन्दन्तो नानुतिष्ठन्ति नानुवर्तन्ते मे मतम् । सर्वेषु ज्ञानेषु विविधं मूढास् ते । सर्व-ज्ञान-विमूढांस् तान् विद्धि जानीहि नष्टान् नाशं गतान् अचेतसो ऽविवेकिनः

ye tu tad-viparītā etan mama matam abhyasūyanto nindanto nānutiṣṭhanti nānuvartante me matam | sarveṣu jñāneṣu vividhaṃ mūḍhās te | sarva-jñāna-vimūḍhāṃs tān viddhi jānīhi naṣṭān nāśaṃ gatān acetaso 'vivekinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदृशम् अनुरूपं चेष्टते चेष्टां करोति । कस्याः ? स्वस्याः स्वकीयायाः प्रकृतेः । प्रकृतिर् नाम पूर्व-कृत-धर्माधर्मादि-संस्कारा वर्तमान-जन्मादाव् अभिव्यक्ताः । सा प्रकृतिः । तस्याः सदृशम् एव सर्वो जन्तुर् ज्ञानवान् अपि चेष्टते, किं पुनर् मूर्खः ? तस्मात् प्रकृतिं यान्त्य् अनुगच्छन्ति भूतानि प्राणिनः । निग्रहो निषेध-रूपः किं करिष्यति मम वान्यस्य वा ? दुर्निग्रहा प्रकृतिर् इति वाक्य-शेषः

sadṛśam anurūpaṃ ceṣṭate ceṣṭāṃ karoti | kasyāḥ ? svasyāḥ svakīyāyāḥ prakṛteḥ | prakṛtir nāma pūrva-kṛta-dharmādharmādi-saṃskārā vartamāna-janmādāv abhivyaktāḥ | sā prakṛtiḥ | tasyāḥ sadṛśam eva sarvo jantur jñānavān api ceṣṭate, kiṃ punar mūrkhaḥ ? tasmāt prakṛtiṃ yānty anugacchanti bhūtāni prāṇinaḥ | nigraho niṣedha-rūpaḥ kiṃ kariṣyati mama vānyasya vā ? durnigrahā prakṛtir iti vākya-śeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे सर्वेन्द्रियाणाम् अर्थे शब्दादि-विषये इष्टे रागो ऽनिष्टे द्वेष इत्य् एवं प्रतीन्द्रियार्थं रागद्वेषाव् अवश्यंभाविनौ तत्रायं पुरुषकारस्य शास्त्रार्थस्य च विषय उच्यते । शास्त्रार्थे प्रवृत्तः पूर्वम् एव राग-द्वेषयोर् वशं नागच्छेत् । या हि पुरुषस्य प्रकृतिः सा राग-द्वेष-पुरःसरैव स्व-कार्ये पुरुषं प्रवर्तयति । तदा स्वधर्म-परित्यागः पर-धर्मानुष्ठानं च भवति । यदा पुना राग-द्वेषौ तत्-प्रतिपक्षेण नियमयति तदा शास्त्र-दृष्टिर् एव पुरुषो भवति, न प्रकृति-वशः । तस्मात् तयो राग-द्वेषयोर् वशं नागच्छेत् । यतस् तौ ह्य् अस्य पुरुषस्य परिपन्थिनौ श्रेयो-मार्गस्य विघ्न-कर्तारौ तस्कराव् इव पथीत्य् अर्थः

indriyasyendriyasyārthe sarvendriyāṇām arthe śabdādi-viṣaye iṣṭe rāgo 'niṣṭe dveṣa ity evaṃ pratīndriyārthaṃ rāgadveṣāv avaśyaṃbhāvinau tatrāyaṃ puruṣakārasya śāstrārthasya ca viṣaya ucyate | śāstrārthe pravṛttaḥ pūrvam eva rāga-dveṣayor vaśaṃ nāgacchet | yā hi puruṣasya prakṛtiḥ sā rāga-dveṣa-puraḥsaraiva sva-kārye puruṣaṃ pravartayati | tadā svadharma-parityāgaḥ para-dharmānuṣṭhānaṃ ca bhavati | yadā punā rāga-dveṣau tat-pratipakṣeṇa niyamayati tadā śāstra-dṛṣṭir eva puruṣo bhavati, na prakṛti-vaśaḥ | tasmāt tayo rāga-dveṣayor vaśaṃ nāgacchet | yatas tau hy asya puruṣasya paripanthinau śreyo-mārgasya vighna-kartārau taskarāv iva pathīty arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रेयान् प्रशस्यतरः स्वो धर्मः स्वधर्मो विगुणो ऽपि विगत-गुणो ऽपि अनुष्ठीयमानः पर-धर्मात् स्वनुष्ठितात् साद्गुण्येन संपादिताद् अपि । स्व-धर्मे स्थितस्य निधनं मरणम् अपि श्रेयः पर-धर्मे स्थितस्य जीवितात् । कस्मात् ? पर-धर्मः भयावहः नरकादि-लक्षणं भयम् आवहतीति यतः

śreyān praśasyataraḥ svo dharmaḥ svadharmo viguṇo 'pi vigata-guṇo 'pi anuṣṭhīyamānaḥ para-dharmāt svanuṣṭhitāt sādguṇyena saṃpāditād api | sva-dharme sthitasya nidhanaṃ maraṇam api śreyaḥ para-dharme sthitasya jīvitāt | kasmāt ? para-dharmaḥ bhayāvahaḥ narakādi-lakṣaṇaṃ bhayam āvahatīti yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ केन हेतु-भूतेन प्रयुक्तः सन् राज्ञेव भृत्यो ऽयं पापं कर्म चरति आचरति पूरुषः पुरुषः स्वयम् अनिच्छन्न् अपि हे वार्ष्णेय वृष्णि-कुल-प्रसूत ! बलाद् इव नियोजितो राज्ञेवेत्य् उक्तो दृष्टान्तः

atha kena hetu-bhūtena prayuktaḥ san rājñeva bhṛtyo 'yaṃ pāpaṃ karma carati ācarati pūruṣaḥ puruṣaḥ svayam anicchann api he vārṣṇeya vṛṣṇi-kula-prasūta ! balād iva niyojito rājñevety ukto dṛṣṭāntaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः । वैराग्यस्याथ मोक्षस्य षण्णां भग इतीङ्गना ॥ [विप् ६।५।७४] इत्य् ऐश्वर्यादि-षट्कं यस्मिन् वासुदेवे नित्यम् अप्रतिबद्धत्वेन सामस्त्येन च वर्तते, उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानाम् आगतिं गतिम् । वेत्ति विद्याम् अविद्यां च स वाच्यो भगवान् इति ॥ [विप् ६।५।७८] उत्पत्त्य्-आदि-विषयं च विज्ञानं यस्य स वासुदेवो वाच्यो भगवान् इति । काम इति । काम एष सर्व-लोक-शत्रुर् यन्-निमित्ता सर्वानर्थ-प्राप्तिः प्राणिनाम् । स एष कामः प्रतिहतः केनचित् क्रोधत्वेन परिणमते । अतः क्रोधो ऽप्य् एष एव रजो-गुण-समुद्भवो रजश् च तद्-गुणश् च रजो-गुणः स समुद्भवो यस्य स कामो रजो-गुण-समुद्भवः । रजो-गुणस्य वा समुद्भवः । कामो ह्य् उद्भूतो रजः प्रवर्तयन् पुरुषं प्रवर्तयति । तृष्णया ह्य् अहंकारित इति दुःखिनां रजः-कार्ये सेवादौ प्रवृत्तानां प्रलापः श्रूयते । महाशनो महद् अशनं अस्येति महाशनः । अतएव महा-पाप्मा । कामेन हि प्रेरितो जन्तुः पापं करोति । अतो विद्ध्य् एनं कामम् इह संसारे वैरिणम्

aiśvaryasya samagrasya dharmasya yaśasaḥ śriyaḥ | vairāgyasyātha mokṣasya ṣaṇṇāṃ bhaga itīṅganā || [ViP 6.5.74] ity aiśvaryādi-ṣaṭkaṃ yasmin vāsudeve nityam apratibaddhatvena sāmastyena ca vartate, utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānām āgatiṃ gatim | vetti vidyām avidyāṃ ca sa vācyo bhagavān iti || [ViP 6.5.78] utpatty-ādi-viṣayaṃ ca vijñānaṃ yasya sa vāsudevo vācyo bhagavān iti | kāma iti | kāma eṣa sarva-loka-śatrur yan-nimittā sarvānartha-prāptiḥ prāṇinām | sa eṣa kāmaḥ pratihataḥ kenacit krodhatvena pariṇamate | ataḥ krodho 'py eṣa eva rajo-guṇa-samudbhavo rajaś ca tad-guṇaś ca rajo-guṇaḥ sa samudbhavo yasya sa kāmo rajo-guṇa-samudbhavaḥ | rajo-guṇasya vā samudbhavaḥ | kāmo hy udbhūto rajaḥ pravartayan puruṣaṃ pravartayati | tṛṣṇayā hy ahaṃkārita iti duḥkhināṃ rajaḥ-kārye sevādau pravṛttānāṃ pralāpaḥ śrūyate | mahāśano mahad aśanaṃ asyeti mahāśanaḥ | ataeva mahā-pāpmā | kāmena hi prerito jantuḥ pāpaṃ karoti | ato viddhy enaṃ kāmam iha saṃsāre vairiṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धूमेन सहजेनाव्रियते वह्निः प्रकाशात्मको ऽप्रकाशात्मकेन, यथा वा आदर्शो मलेन च, यथोल्बेन च जरायुणा गर्भ-वेष्टनेन चावृत आच्छादितो गर्भस् तथा तेनेदम् आवृतम्

dhūmena sahajenāvriyate vahniḥ prakāśātmako 'prakāśātmakena, yathā vā ādarśo malena ca, yatholbena ca jarāyuṇā garbha-veṣṭanena cāvṛta ācchādito garbhas tathā tenedam āvṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवृतम् एतेन ज्ञानं ज्ञानिनो नित्य-वैरिणा, ज्ञानी हि जानात्य् अनेनाहम् अनर्थे प्रयुक्तः पूर्वम् एवेति । दुःखी च भवति नित्यम् एव । अतो ऽसौ ज्ञानिनो नित्य-वैरी, न तु मूर्खस्य । स हि कामं तृष्णा-काले मित्रम् इव पश्यन् तत्-कार्ये दुःखे प्राप्ते जानाति तृष्णयाहं दुःखित्वम् आपादित इति, न पूर्वम् एव । अतो ज्ञानिन एव नित्य-वैरी । किं-रूपेण ? काम-रूपेण काम इच्छैव रूपम् अस्येति कामरूपस् तेन दुष्पूरेण दुःखेन पूरणम् अस्येति दुष्पूरस् तेनानलेन नास्यालं पर्याप्तिर् विद्यत इत्य् अनलस् तेन च

āvṛtam etena jñānaṃ jñānino nitya-vairiṇā, jñānī hi jānāty anenāham anarthe prayuktaḥ pūrvam eveti | duḥkhī ca bhavati nityam eva | ato 'sau jñānino nitya-vairī, na tu mūrkhasya | sa hi kāmaṃ tṛṣṇā-kāle mitram iva paśyan tat-kārye duḥkhe prāpte jānāti tṛṣṇayāhaṃ duḥkhitvam āpādita iti, na pūrvam eva | ato jñānina eva nitya-vairī | kiṃ-rūpeṇa ? kāma-rūpeṇa kāma icchaiva rūpam asyeti kāmarūpas tena duṣpūreṇa duḥkhena pūraṇam asyeti duṣpūras tenānalena nāsyālaṃ paryāptir vidyata ity analas tena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिश् चास्य कामस्याधिष्ठानम् आश्रय उच्यते । एतैर् इन्द्रियादिभिर् आश्रयैर् विमोहयति विविधं मोहयत्य् एष कामो ज्ञानम् आवृत्य आच्छाद्य देहिनं शरीरिणम्

indriyāṇi mano buddhiś cāsya kāmasyādhiṣṭhānam āśraya ucyate | etair indriyādibhir āśrayair vimohayati vividhaṃ mohayaty eṣa kāmo jñānam āvṛtya ācchādya dehinaṃ śarīriṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् त्वम् इन्द्रियाण्य् आदौ पूर्वम् एव नियम्य वशीकृत्य भरतर्षभ पाप्मानं पापाचारं कामं प्रजहिहि परित्यज एनं प्रकृतं वैरिणं ज्ञान-विज्ञान-नाशनं ज्ञानं शास्त्रत आचार्यतश् चात्मादीनाम् अवबोधः । विज्ञानं विशेषतस् तद्-अनुभवस् तयोर् ज्ञान-विज्ञानयोः श्रेयः-प्राप्ति-हेत्वोर् नाशनं नाश-करं प्रजहिहि आत्मनः परित्यजेत्य् अर्थः

tasmāt tvam indriyāṇy ādau pūrvam eva niyamya vaśīkṛtya bharatarṣabha pāpmānaṃ pāpācāraṃ kāmaṃ prajahihi parityaja enaṃ prakṛtaṃ vairiṇaṃ jñāna-vijñāna-nāśanaṃ jñānaṃ śāstrata ācāryataś cātmādīnām avabodhaḥ | vijñānaṃ viśeṣatas tad-anubhavas tayor jñāna-vijñānayoḥ śreyaḥ-prāpti-hetvor nāśanaṃ nāśa-karaṃ prajahihi ātmanaḥ parityajety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाणि श्रोत्रादीनि पञ्च । देहं स्थूलं बाह्यं परिच्छिन्नं चापेक्ष्य सौक्ष्म्यान्तरत्व-व्यापित्वाद्य्-अपेक्षया पराणि प्रकृष्टान्य् आहुः पण्डिताः । तथा इन्द्रियेभ्यः परं मनः संकल्प-विकल्पात्मकम् । तथा मनसस् तु परा बुद्धिर् निश्चयात्मिका । तथा यः सर्व-दृश्येभ्यो बुद्ध्य्-अन्तेभ्यो ऽभ्यन्तरो यं देहिनम् इन्द्रियादिभिर् आश्रयैर् युक्तः कामो ज्ञानावरण-द्वारेण मोहयतीत्य् उक्तम् । बुद्धेः परतस् तु स । स बुद्धेर् द्रष्टा । पर आत्मा

indriyāṇi śrotrādīni pañca | dehaṃ sthūlaṃ bāhyaṃ paricchinnaṃ cāpekṣya saukṣmyāntaratva-vyāpitvādy-apekṣayā parāṇi prakṛṣṭāny āhuḥ paṇḍitāḥ | tathā indriyebhyaḥ paraṃ manaḥ saṃkalpa-vikalpātmakam | tathā manasas tu parā buddhir niścayātmikā | tathā yaḥ sarva-dṛśyebhyo buddhy-antebhyo 'bhyantaro yaṃ dehinam indriyādibhir āśrayair yuktaḥ kāmo jñānāvaraṇa-dvāreṇa mohayatīty uktam | buddheḥ paratas tu sa | sa buddher draṣṭā | para ātmā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं बुद्धेः परम् आत्मानं बुद्ध्वा ज्ञात्वा संस्तभ्य सम्यक् स्तम्भनं कृत्वात्मानं स्वेनैवात्मना संस्कृतेन मनसा सम्यक् समाधायेत्य् अर्थः । जह्य् एनं शत्रुं हे महाबाहो ! काम-रूपं दुरासदं दुःखेनासद आसादनं प्राप्तिर् यस्य तं दुरासदं दुर्विज्ञेयानेक-विशेषम् इति

evaṃ buddheḥ param ātmānaṃ buddhvā jñātvā saṃstabhya samyak stambhanaṃ kṛtvātmānaṃ svenaivātmanā saṃskṛtena manasā samyak samādhāyety arthaḥ | jahy enaṃ śatruṃ he mahābāho ! kāma-rūpaṃ durāsadaṃ duḥkhenāsada āsādanaṃ prāptir yasya taṃ durāsadaṃ durvijñeyāneka-viśeṣam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.