Bhagavadgita with Samkara's commentary 8

अक्षरं न क्षरतीत्य् अक्षरं पर आत्मा, एतस्य वाक्षरस्य प्रशासने गार्गि [ब्अउ ३।८।९] इति श्रुतेः । ॐकारस्य च ओम् इत्य् एकाक्षरं ब्रह्म [गीता ८।१३] इति परेण विशेषणाद् अग्रहणम् । परमम् इति च निरतिशये ब्रह्मण्य् अक्षरे उपपन्नतरम् विशेषणम् । तस्यैव परस्य ब्रह्मणः प्रतिदेहं प्रत्यग्-आत्म-भावः स्वभावः । स्वो भावः स्वभावो ऽध्यात्मम् उच्यते । आत्मानं देहम् अधिकृत्य प्रत्यग्-आत्मतया प्रवृत्तं परमार्थ-ब्रह्मावसानं वस्तु स्वभावो ऽध्यात्मम् उच्यते ऽध्यात्म-शब्देनाभिधीयते । भूत-भावोद्भव-करो भूतानां भावो भूत-भावस् तस्य उद्भवो भूत-भावोद्भवस् तं करोतीति भूत-भावोद्भव-करः, भूत-वस्तूत्पत्ति-कर इत्य् अर्थः । विसर्गो विसर्जनं देवतोद्देशेन चरु-पुरोडाशादेर् द्रव्यस्य परित्यागः । स एष विसर्ग-लक्षणो यज्ञः कर्म-संज्ञितः कर्म-शब्दित इत्य् एतत् । एतस्मात् हि बीज-भूताद् वृष्ट्यडादि-क्रमेण स्थावर-जङ्गमानि भूतान्य् उद्भवन्ति

akṣaraṃ na kṣaratīty akṣaraṃ para ātmā, etasya vākṣarasya praśāsane gārgi [BAU 3.8.9] iti śruteḥ | oṃkārasya ca om ity ekākṣaraṃ brahma [Gītā 8.13] iti pareṇa viśeṣaṇād agrahaṇam | paramam iti ca niratiśaye brahmaṇy akṣare upapannataram viśeṣaṇam | tasyaiva parasya brahmaṇaḥ pratidehaṃ pratyag-ātma-bhāvaḥ svabhāvaḥ | svo bhāvaḥ svabhāvo 'dhyātmam ucyate | ātmānaṃ deham adhikṛtya pratyag-ātmatayā pravṛttaṃ paramārtha-brahmāvasānaṃ vastu svabhāvo 'dhyātmam ucyate 'dhyātma-śabdenābhidhīyate | bhūta-bhāvodbhava-karo bhūtānāṃ bhāvo bhūta-bhāvas tasya udbhavo bhūta-bhāvodbhavas taṃ karotīti bhūta-bhāvodbhava-karaḥ, bhūta-vastūtpatti-kara ity arthaḥ | visargo visarjanaṃ devatoddeśena caru-puroḍāśāder dravyasya parityāgaḥ | sa eṣa visarga-lakṣaṇo yajñaḥ karma-saṃjñitaḥ karma-śabdita ity etat | etasmāt hi bīja-bhūtād vṛṣṭyaḍādi-krameṇa sthāvara-jaṅgamāni bhūtāny udbhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिभूतं प्राणि-जातम् अधिकृत्य भवतीति । को ऽसौ ? क्षरः क्षरतीति क्षरो विनाशी, भावो यत् किंचित् जनिमत् वस्त्व् इत्य् अर्थः । पुरुषः पूर्णम् अनेन सर्वम् इति, पुरि शयनात् वा, पुरुषः आदित्यान्तर्गतो हिरण्यगर्भः, सर्व-प्राणि-करणानाम् अनुग्राहकः, सो ऽधिदैवतम् । अधियज्ञः सर्व-यज्ञाभिमानिनी विष्ण्व्-आख्या देवता, यज्ञो वै विष्णुः [तैत्त्स् १।७।४] इति श्रुतेः । स हि विष्णुर् अहम् एव । अत्रास्मिन् देहे यो यज्ञस् तस्याहम् अधियज्ञः । यज्ञो हि देह-निर्वर्त्यत्वेन देह-समवायीति देहाधिकरणो भवति, देह-भृतां वर !

adhibhūtaṃ prāṇi-jātam adhikṛtya bhavatīti | ko 'sau ? kṣaraḥ kṣaratīti kṣaro vināśī, bhāvo yat kiṃcit janimat vastv ity arthaḥ | puruṣaḥ pūrṇam anena sarvam iti, puri śayanāt vā, puruṣaḥ ādityāntargato hiraṇyagarbhaḥ, sarva-prāṇi-karaṇānām anugrāhakaḥ, so 'dhidaivatam | adhiyajñaḥ sarva-yajñābhimāninī viṣṇv-ākhyā devatā, yajño vai viṣṇuḥ [TaittS 1.7.4] iti śruteḥ | sa hi viṣṇur aham eva | atrāsmin dehe yo yajñas tasyāham adhiyajñaḥ | yajño hi deha-nirvartyatvena deha-samavāyīti dehādhikaraṇo bhavati, deha-bhṛtāṃ vara !

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यं यं वापि यं यं भावं देवता-विशेषं स्मरन् चिन्तयन् त्यजति परित्यजत्य् अन्ते ऽन्त-काले प्राण-वियोग-काले कलेवरं शरीरं तं तम् एव स्मृतं भावम् एव एति नान्यं कौन्तेय, सदा सर्वदा तद्-भाव-भावितस् तस्मिन् भावस् तद्-भावः स भावितः स्मर्यमाणतयाभ्यस्तो येन स तद्-भाव-भावितः सन्

yaṃ yaṃ vāpi yaṃ yaṃ bhāvaṃ devatā-viśeṣaṃ smaran cintayan tyajati parityajaty ante 'nta-kāle prāṇa-viyoga-kāle kalevaraṃ śarīraṃ taṃ tam eva smṛtaṃ bhāvam eva eti nānyaṃ kaunteya, sadā sarvadā tad-bhāva-bhāvitas tasmin bhāvas tad-bhāvaḥ sa bhāvitaḥ smaryamāṇatayābhyasto yena sa tad-bhāva-bhāvitaḥ san

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् सर्वेषु कालेषु माम् अनुस्मर यथा-शास्त्रम् । युध्यश् च युद्धं स्व-धर्मं कुरु । मयि वासुदेवे ऽर्पिते मनो-बुद्धी यस्य तव स त्वं मय्य् अर्पित-मनो-बुद्धिः सन् माम् एव यथा-स्मृतम् एष्यस्य् आगमिष्यसि । असंशयो न संशयो ऽत्र विद्यते

tasmāt sarveṣu kāleṣu mām anusmara yathā-śāstram | yudhyaś ca yuddhaṃ sva-dharmaṃ kuru | mayi vāsudeve 'rpite mano-buddhī yasya tava sa tvaṃ mayy arpita-mano-buddhiḥ san mām eva yathā-smṛtam eṣyasy āgamiṣyasi | asaṃśayo na saṃśayo 'tra vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यास-योग-युक्तेन मयि चित्त-समर्पण-विषय-भूत एकस्मिंस् तुल्य-प्रत्ययावृत्ति-लक्षणो विलक्षण-प्रत्ययानन्तरितो ऽभ्यासः स चाभ्यासो योगस् तेन युक्तं तत्रैव व्यापृतं योगिनश् चेतस् तेन । चेतसा नान्य-गामिना नान्यत्र विषयान्तरे गन्तुं शीलम् अस्येति नान्य-गामि तेन नान्य-गामिना, परमं निरतिशयं पुरुषं दिव्यं दिवि सूर्य-मण्डाले भवं याति गच्छति हे पार्थानुचिन्तयन् शास्त्राचार्योपदेशम् अनुध्यायन् इत्य् एतत्

abhyāsa-yoga-yuktena mayi citta-samarpaṇa-viṣaya-bhūta ekasmiṃs tulya-pratyayāvṛtti-lakṣaṇo vilakṣaṇa-pratyayānantarito 'bhyāsaḥ sa cābhyāso yogas tena yuktaṃ tatraiva vyāpṛtaṃ yoginaś cetas tena | cetasā nānya-gāminā nānyatra viṣayāntare gantuṃ śīlam asyeti nānya-gāmi tena nānya-gāminā, paramaṃ niratiśayaṃ puruṣaṃ divyaṃ divi sūrya-maṇḍāle bhavaṃ yāti gacchati he pārthānucintayan śāstrācāryopadeśam anudhyāyan ity etat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कविं क्रान्त-दर्शिनं सर्व-ज्ञं पुराणं चिरन्तनम् अनुशासितारं सर्वस्य जगतः प्रशासितारम् अणोः सूक्ष्माद् अप्य् अणीयांसं सूक्ष्मतरम् अनुस्मरेद् अनुचिन्तयेद् यः कश्चित्, सर्वस्य कर्म-फल-जातस्य धातारं विधातारं विचित्रतया प्राणिभ्यो विभक्तारम्, अचिन्त्य-रूपं नास्य रूपं नियतं विद्यमानम् अपि केनचित् चिन्तयितुं शक्यत इत्य् अचिन्त्य-रूपस् तम्, आदित्य-वर्णम् आदित्यस्येव नित्य-चैतन्य-प्रकाशो वर्णो यस्य तम् आदित्य-वर्णम्, तमसः परस्तात्, अज्ञान-लक्षणान् मोहान्धकारात् परं तम् अनुचिन्तयद् यातीति पूर्वेण संबन्धः

kaviṃ krānta-darśinaṃ sarva-jñaṃ purāṇaṃ cirantanam anuśāsitāraṃ sarvasya jagataḥ praśāsitāram aṇoḥ sūkṣmād apy aṇīyāṃsaṃ sūkṣmataram anusmared anucintayed yaḥ kaścit, sarvasya karma-phala-jātasya dhātāraṃ vidhātāraṃ vicitratayā prāṇibhyo vibhaktāram, acintya-rūpaṃ nāsya rūpaṃ niyataṃ vidyamānam api kenacit cintayituṃ śakyata ity acintya-rūpas tam, āditya-varṇam ādityasyeva nitya-caitanya-prakāśo varṇo yasya tam āditya-varṇam, tamasaḥ parastāt, ajñāna-lakṣaṇān mohāndhakārāt paraṃ tam anucintayad yātīti pūrveṇa saṃbandhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयाण-काले मरण-काले मनसाचलेन चलन-वर्जितेन भक्त्या युक्तो भजनं भक्तिस् तया युक्तो योग-बलेन चैव योगस्य बलं योग-बलं समाधिज-संस्कार-प्रचय-जनित-चित्त-स्थैर्य-लक्षणं योग-बलं तेन च युक्त इत्य् अर्थः । पूर्वं हृदय-पुण्डारीके वशीकृत्य चित्तं तत ऊर्ध्व-गामिन्या नाड्या भूमि-जय-क्रमेण भ्रुवोर् मध्ये प्राणम् आवेश्य स्थापयित्वा सम्यग्-आप्रमत्तः सन्, स एवं बुद्धिमान् योगी कविं पुराणम् इत्य् आदि-लक्षणं तं परं परतरं पुरुषम् उपैति प्रतिपद्यते दिव्यं द्योतनात्मकम्

prayāṇa-kāle maraṇa-kāle manasācalena calana-varjitena bhaktyā yukto bhajanaṃ bhaktis tayā yukto yoga-balena caiva yogasya balaṃ yoga-balaṃ samādhija-saṃskāra-pracaya-janita-citta-sthairya-lakṣaṇaṃ yoga-balaṃ tena ca yukta ity arthaḥ | pūrvaṃ hṛdaya-puṇḍārīke vaśīkṛtya cittaṃ tata ūrdhva-gāminyā nāḍyā bhūmi-jaya-krameṇa bhruvor madhye prāṇam āveśya sthāpayitvā samyag-āpramattaḥ san, sa evaṃ buddhimān yogī kaviṃ purāṇam ity ādi-lakṣaṇaṃ taṃ paraṃ parataraṃ puruṣam upaiti pratipadyate divyaṃ dyotanātmakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् अक्षरं न क्षरतीत्य् अक्षरम् अविनाशि वेदविदो वेदार्थज्ञाः वदन्ति । तद् वा एतद् अक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्ति [ब्अउ ३।८।८] इति श्रुतेः । सर्व-विशेष-निवर्तकत्वेनाभिवदन्त्य् अस्थूलम् अण्व् इत्य् आदि । किं च - विशन्ति प्रविशन्ति सम्यग्-दर्शन-प्राप्तौ सत्यां यद् यतयो यतन-शीलाः संन्यासिनो वीत-रागाः वीतो विगतः रागो येभ्यस् ते वीत-रागाः । यच् चाक्षरम् इच्छन्तो ज्ञातुम् इति वाक्य-शेषः ब्रह्मचर्यं गुरौ चरन्ति आचरन्ति, तत् ते पदं तद् अक्षराख्यं पदं पदनीयं ते तव संग्रहेण, संग्रहः संक्षेपस् तेन, संक्षेपेण प्रवक्ष्ये कथयिष्यामि

yad akṣaraṃ na kṣaratīty akṣaram avināśi vedavido vedārthajñāḥ vadanti | tad vā etad akṣaraṃ gārgi brāhmaṇā abhivadanti [BAU 3.8.8] iti śruteḥ | sarva-viśeṣa-nivartakatvenābhivadanty asthūlam aṇv ity ādi | kiṃ ca - viśanti praviśanti samyag-darśana-prāptau satyāṃ yad yatayo yatana-śīlāḥ saṃnyāsino vīta-rāgāḥ vīto vigataḥ rāgo yebhyas te vīta-rāgāḥ | yac cākṣaram icchanto jñātum iti vākya-śeṣaḥ brahmacaryaṃ gurau caranti ācaranti, tat te padaṃ tad akṣarākhyaṃ padaṃ padanīyaṃ te tava saṃgraheṇa, saṃgrahaḥ saṃkṣepas tena, saṃkṣepeṇa pravakṣye kathayiṣyāmi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्व-द्वाराणि सर्वाणि च तानि द्वाराणि च सर्व-द्वाराण्य् उपलब्धौ, तानि सर्वाणि संयस्य संयमनं कृत्वा मनो हृदि हृदय-पुण्डारीके निरूध्य निरोधं कृत्वा निष्प्रचारम् आपाद्य, तत्र वशीकृतेन मनसा हृदयाद् ऊर्ध्व-गामिन्या नाड्योर्ध्वम् आरूह्य मूर्ध्न्य् आधाय आत्मनः प्राणम् आस्थितः पृवृत्तो योग-धारणां धारयितुम्

sarva-dvārāṇi sarvāṇi ca tāni dvārāṇi ca sarva-dvārāṇy upalabdhau, tāni sarvāṇi saṃyasya saṃyamanaṃ kṛtvā mano hṛdi hṛdaya-puṇḍārīke nirūdhya nirodhaṃ kṛtvā niṣpracāram āpādya, tatra vaśīkṛtena manasā hṛdayād ūrdhva-gāminyā nāḍyordhvam ārūhya mūrdhny ādhāya ātmanaḥ prāṇam āsthitaḥ pṛvṛtto yoga-dhāraṇāṃ dhārayitum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओम् इति एकाक्षरं ब्रह्म ब्रह्मणो ऽभिधान-भूतम् ॐकारं व्याहरन् उचारयन्, तद्-अर्थ-भूतं माम् ईश्वरम् अनुस्मरन् अनुचिन्तयन् यः प्रयाति म्रियते, स त्यजन् परित्यजन् देहं शरीरम् - त्यजन् देहम् इति प्रयाण-विशेषणार्थम् देह-त्यागेन प्रयाणम् आत्मनः, न स्वरूप-नाशेनेत्य् अर्थः - स एवं याति गच्छति परमां प्रकृष्टां गतिम्

om iti ekākṣaraṃ brahma brahmaṇo 'bhidhāna-bhūtam oṃkāraṃ vyāharan ucārayan, tad-artha-bhūtaṃ mām īśvaram anusmaran anucintayan yaḥ prayāti mriyate, sa tyajan parityajan dehaṃ śarīram - tyajan deham iti prayāṇa-viśeṣaṇārtham deha-tyāgena prayāṇam ātmanaḥ, na svarūpa-nāśenety arthaḥ - sa evaṃ yāti gacchati paramāṃ prakṛṣṭāṃ gatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्य-चेता नान्य-विषये चेतो यस्य सो ऽयम् अनन्य-चेताः । योगी सततं सर्वदा यो मां परमेश्वरं स्मरति । नित्यशः सततम् इति नैरन्तर्यम् उच्यते, नित्यशः इति दीर्घ-कालत्वम् उच्यते । न षण्-मासं संवत्सरं वा । किं तर्हि ? यावज्-जीवं नैरन्तर्येण यो मां स्मरतीत्य् अर्थः । तस्य योगिनो ऽहं सुलभः सुखेन लभ्यो हे पार्थ, नित्य-युक्तस्य सदा समाहित-चित्तस्य योगिनः । यत एवम्, अतो ऽनन्य-चेताः सन् मयि सदा समाहितो भवेत्

ananya-cetā nānya-viṣaye ceto yasya so 'yam ananya-cetāḥ | yogī satataṃ sarvadā yo māṃ parameśvaraṃ smarati | nityaśaḥ satatam iti nairantaryam ucyate, nityaśaḥ iti dīrgha-kālatvam ucyate | na ṣaṇ-māsaṃ saṃvatsaraṃ vā | kiṃ tarhi ? yāvaj-jīvaṃ nairantaryeṇa yo māṃ smaratīty arthaḥ | tasya yogino 'haṃ sulabhaḥ sukhena labhyo he pārtha, nitya-yuktasya sadā samāhita-cittasya yoginaḥ | yata evam, ato 'nanya-cetāḥ san mayi sadā samāhito bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माम् उपेत्य माम् ईश्वरम् उपेत्य मद्-भावम् आपद्य पुनर् जन्म पुनर् उत्पत्तिं नाप्नुवन्ति न प्राप्नुवन्ति । किं-विशिष्टं पुनर्-जन्म न प्राप्नुवन्ति ? इति, तद्-विशेषणम् आह - दुःखालयं दुःखानाम् आध्यात्मिकादीनाम् आलयं आश्रयम् । आलीयन्ते यस्मिन् दुःखानीति दुःखालयं जन्म । न केवलं दुःखालयम्, अशाश्वतम् अनवस्थित-स्वरूपं च । नाप्नुवन्ति ईदृशं पुनर्-जन्म महात्मानो यतयः संसिद्धिं मोक्षाख्यां परमां प्रकृष्टां गताः प्राप्ताः । ये पुनर् मां न प्राप्नुवन्ति ते पुनर् आवर्तन्ते

mām upetya mām īśvaram upetya mad-bhāvam āpadya punar janma punar utpattiṃ nāpnuvanti na prāpnuvanti | kiṃ-viśiṣṭaṃ punar-janma na prāpnuvanti ? iti, tad-viśeṣaṇam āha - duḥkhālayaṃ duḥkhānām ādhyātmikādīnām ālayaṃ āśrayam | ālīyante yasmin duḥkhānīti duḥkhālayaṃ janma | na kevalaṃ duḥkhālayam, aśāśvatam anavasthita-svarūpaṃ ca | nāpnuvanti īdṛśaṃ punar-janma mahātmāno yatayaḥ saṃsiddhiṃ mokṣākhyāṃ paramāṃ prakṛṣṭāṃ gatāḥ prāptāḥ | ye punar māṃ na prāpnuvanti te punar āvartante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आ ब्रह्म-भुवनात् भवन्त्य् अस्मिन् भूतानीति भुवनम् । ब्रह्मणो भुवनं ब्रह्म-भुवनम्, ब्रह्म-लोक इत्य् अर्थः । आ ब्रह्म-भुवनात् सह ब्रह्म-भुवनेन लोकाः सर्वे पुनर्-आवर्तिनः पुनर्-आवर्तन-स्वभावाः । हे ऽर्जुन । माम् एकम् उपेत्य तु कौन्तेय पुनर्-जन्म पुनर्-उत्पत्तिः न विद्यते

ā brahma-bhuvanāt bhavanty asmin bhūtānīti bhuvanam | brahmaṇo bhuvanaṃ brahma-bhuvanam, brahma-loka ity arthaḥ | ā brahma-bhuvanāt saha brahma-bhuvanena lokāḥ sarve punar-āvartinaḥ punar-āvartana-svabhāvāḥ | he 'rjuna | mām ekam upetya tu kaunteya punar-janma punar-utpattiḥ na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहस्र-युग-पर्यन्तं सहस्राणि युगानि पर्यन्तः पर्यवसानं यस्याह्नस् तत् अहः सहस्र-युग-पर्यन्तम् । ब्रह्मणः प्रजापतेर् विराजो विदुः । रात्रिम् अपि युग-सहस्रान्ताम् अहः-परिमाणाम् एव । के विदुर् इत्य् आह - ते ऽहो-रात्र-विदः काल-संख्या-विदो जना इत्य् अर्थः । यत एवं काल-परिच्छिन्नास् ते, अतः पुनर्-आवर्तिनो लोकाः

sahasra-yuga-paryantaṃ sahasrāṇi yugāni paryantaḥ paryavasānaṃ yasyāhnas tat ahaḥ sahasra-yuga-paryantam | brahmaṇaḥ prajāpater virājo viduḥ | rātrim api yuga-sahasrāntām ahaḥ-parimāṇām eva | ke vidur ity āha - te 'ho-rātra-vidaḥ kāla-saṃkhyā-vido janā ity arthaḥ | yata evaṃ kāla-paricchinnās te, ataḥ punar-āvartino lokāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यक्ताद् अव्यक्तं प्रजापतेः स्वापावस्था । तस्माद् अव्यक्ताद् व्यक्तयो व्यज्यन्त इति व्यक्तयः स्थावर-जङ्गम-लक्षणाः सर्वाः प्रजाः प्रभवन्त्य् अभिव्यज्यन्ते, अह्न आगमो ऽहर्-आगमस् तस्मिन् अहर्-आगमे काले ब्रह्मणः प्रबोध-काले । तथा रात्र्य्-आगमे ब्रह्मणः स्वाप-काले प्रलीयन्ते सर्वा व्यक्तयस् तत्रैव पूर्वोक्ते ऽव्यक्त-संज्ञके

avyaktād avyaktaṃ prajāpateḥ svāpāvasthā | tasmād avyaktād vyaktayo vyajyanta iti vyaktayaḥ sthāvara-jaṅgama-lakṣaṇāḥ sarvāḥ prajāḥ prabhavanty abhivyajyante, ahna āgamo 'har-āgamas tasmin ahar-āgame kāle brahmaṇaḥ prabodha-kāle | tathā rātry-āgame brahmaṇaḥ svāpa-kāle pralīyante sarvā vyaktayas tatraiva pūrvokte 'vyakta-saṃjñake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूत-ग्रामो भूत-समुदायः स्थावर-जङ्गम-लक्षणो यः पूर्वस्मिन् कल्प आसीत् स एवायं नान्यः । भूत्वा भूत्वाहर्-आगमे । प्रलीयते पुनः पुनः रात्र्य्-आगमे ऽह्नः क्षये ऽवशो ऽस्वतन्त्र एव । हे पार्थ । प्रभवति जायते ऽवश एवाहर्-आगमे

bhūta-grāmo bhūta-samudāyaḥ sthāvara-jaṅgama-lakṣaṇo yaḥ pūrvasmin kalpa āsīt sa evāyaṃ nānyaḥ | bhūtvā bhūtvāhar-āgame | pralīyate punaḥ punaḥ rātry-āgame 'hnaḥ kṣaye 'vaśo 'svatantra eva | he pārtha | prabhavati jāyate 'vaśa evāhar-āgame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परो व्यतिरिक्तो भिन्नः । कुतः ? तस्मात् पूर्वोक्तात् । तु-शब्दो ऽक्षरस्य विवक्षितस्याव्यक्ताद् वैलक्षण्य-विशेषणार्थः । भावो ऽक्षराख्यं परं ब्रह्म । व्यतिरिक्तत्वे सत्य् अपि सालक्षण्य-प्रसङ्गो ऽस्तीति तद्-विनिवृत्त्य्-अर्थम् आह - अन्य इति । अन्यो विलक्षणः । स चाव्यक्तो ऽनिन्द्रिय-गोचरः । परस् तस्माद् इत्य् उक्तम् । कस्मात् पुनः परः ? पूर्वोक्ताद् भूत-ग्राम-बीज-भूताद् अविद्या-लक्षणाद् अव्यक्तात् । अन्यो विलक्षणो भाव इत्य् अभिप्रायः । सनातनश् चिरन्तनो यः स भावः सर्वेषु भूतेषु ब्रह्मादिषु नश्यत्सु न विनश्यति

paro vyatirikto bhinnaḥ | kutaḥ ? tasmāt pūrvoktāt | tu-śabdo 'kṣarasya vivakṣitasyāvyaktād vailakṣaṇya-viśeṣaṇārthaḥ | bhāvo 'kṣarākhyaṃ paraṃ brahma | vyatiriktatve saty api sālakṣaṇya-prasaṅgo 'stīti tad-vinivṛtty-artham āha - anya iti | anyo vilakṣaṇaḥ | sa cāvyakto 'nindriya-gocaraḥ | paras tasmād ity uktam | kasmāt punaḥ paraḥ ? pūrvoktād bhūta-grāma-bīja-bhūtād avidyā-lakṣaṇād avyaktāt | anyo vilakṣaṇo bhāva ity abhiprāyaḥ | sanātanaś cirantano yaḥ sa bhāvaḥ sarveṣu bhūteṣu brahmādiṣu naśyatsu na vinaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽसाव् अव्यक्तो ऽक्षर इत्य् उक्तस् तम् एवाक्षर-संज्ञकम् अव्यक्तं भावम् आहुः परमां प्रकृष्टां गतिम् । यं परं भावं प्राप्य गत्वा न निवर्तन्ते संसाराय, तद् धाम स्थानं परमं प्रकृष्टं मम, विष्णोः परमं पदम् इत्य् अर्थः

yo 'sāv avyakto 'kṣara ity uktas tam evākṣara-saṃjñakam avyaktaṃ bhāvam āhuḥ paramāṃ prakṛṣṭāṃ gatim | yaṃ paraṃ bhāvaṃ prāpya gatvā na nivartante saṃsārāya, tad dhāma sthānaṃ paramaṃ prakṛṣṭaṃ mama, viṣṇoḥ paramaṃ padam ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषः पुरि शयनात् पूर्णत्वाद् वा । स परः पार्थ, परो निरतिशयः, यस्मात् पुरुषान् न परं किंचित् । स भक्त्या लभ्यस् तु ज्ञान-लक्षणयानन्यया आत्म-विषयया । यस्य पुरुषस्यान्तः-स्थानि मध्य-स्थानि भूतानि कार्य-भूतानि । कार्यं हि कारणस्यान्तर्वर्ति भवति । येन पुरुषेण सर्वं इदं जगत् ततं व्याप्तम् आकाशेनेव घटादि

puruṣaḥ puri śayanāt pūrṇatvād vā | sa paraḥ pārtha, paro niratiśayaḥ, yasmāt puruṣān na paraṃ kiṃcit | sa bhaktyā labhyas tu jñāna-lakṣaṇayānanyayā ātma-viṣayayā | yasya puruṣasyāntaḥ-sthāni madhya-sthāni bhūtāni kārya-bhūtāni | kāryaṃ hi kāraṇasyāntarvarti bhavati | yena puruṣeṇa sarvaṃ idaṃ jagat tataṃ vyāptam ākāśeneva ghaṭādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धूमो रात्रिर् धूमाभिमानिनी रात्र्य्-अभिमानिनी च देवता । तथा कृष्णः कृष्ण-पक्ष-देवता । षण्-मासा दक्षिणायनम् इति च पूर्ववत् देवतैव । तत्र चन्द्रमसि भवं चान्द्रमसं ज्योतिः फलम् इष्टादि-कारी योगी कर्मी प्राप्य भुक्त्वा तत्-क्षयाद् इह पुनर् निवर्तते

dhūmo rātrir dhūmābhimāninī rātry-abhimāninī ca devatā | tathā kṛṣṇaḥ kṛṣṇa-pakṣa-devatā | ṣaṇ-māsā dakṣiṇāyanam iti ca pūrvavat devataiva | tatra candramasi bhavaṃ cāndramasaṃ jyotiḥ phalam iṣṭādi-kārī yogī karmī prāpya bhuktvā tat-kṣayād iha punar nivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्ल-कृष्णे शुक्ला च कृष्णा च शुक्ल-कृष्णे, ज्ञान-प्रकाशकत्वात् शुक्ला, तदभावात् कृष्णा । एते शुक्ल-कृष्णे हि गती जगतः इत्य् अधिकृतानां ज्ञान-कर्मणोः, न जगतः सर्वस्यैव एते गती संभवतः । शाश्वते नित्ये, संसारस्य नित्यत्वात्, मते ऽभिप्रेते । तत्रैकया शुक्लया यात्य् अनावृत्तिम्, अन्यया इतरया आवर्तते पुनर् भूयः

śukla-kṛṣṇe śuklā ca kṛṣṇā ca śukla-kṛṣṇe, jñāna-prakāśakatvāt śuklā, tadabhāvāt kṛṣṇā | ete śukla-kṛṣṇe hi gatī jagataḥ ity adhikṛtānāṃ jñāna-karmaṇoḥ, na jagataḥ sarvasyaiva ete gatī saṃbhavataḥ | śāśvate nitye, saṃsārasya nityatvāt, mate 'bhiprete | tatraikayā śuklayā yāty anāvṛttim, anyayā itarayā āvartate punar bhūyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न एते यथोक्ते सृती मार्गौ पार्थ जानन् संसाराय एका, अन्या मोक्षायेति । योगी न मुह्यति कश्चन कश्चिद् अपि । तस्मात् सर्वेषु कालेषु योग-युक्तः समाहितो भवार्जुन

na ete yathokte sṛtī mārgau pārtha jānan saṃsārāya ekā, anyā mokṣāyeti | yogī na muhyati kaścana kaścid api | tasmāt sarveṣu kāleṣu yoga-yuktaḥ samāhito bhavārjuna

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदेषु सम्यग्-अधीतेषु यज्ञेषु च साद्गुण्येनानुतिष्ठितेषु तपःसु च सुतप्तेषु दानेषु च सम्यग्-दत्तेषु यद् एतेषु पुण्य-फलं पुण्यस्य फलं पुण्य-फलं प्रदिष्टं शास्त्रेण, अत्येत्य् अतीत्य गच्छति सत् सर्वं फल-जातम् । इदं विदित्वा सप्त-प्रश्न-निर्णय-द्वारेणोक्तम् अर्थं सम्यग् अवधार्यानुष्ठाय योगी परं प्रकृष्टम् ऐश्वरं स्थानम् उपैति च प्रतिपद्यते । आद्यम् आदौ भवं कारणं ब्रह्मेत्य् अर्थः

vedeṣu samyag-adhīteṣu yajñeṣu ca sādguṇyenānutiṣṭhiteṣu tapaḥsu ca sutapteṣu dāneṣu ca samyag-datteṣu yad eteṣu puṇya-phalaṃ puṇyasya phalaṃ puṇya-phalaṃ pradiṣṭaṃ śāstreṇa, atyety atītya gacchati sat sarvaṃ phala-jātam | idaṃ viditvā sapta-praśna-nirṇaya-dvāreṇoktam arthaṃ samyag avadhāryānuṣṭhāya yogī paraṃ prakṛṣṭam aiśvaraṃ sthānam upaiti ca pratipadyate | ādyam ādau bhavaṃ kāraṇaṃ brahmety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.