Bharata: Natyasastra 1

श्रीरस्तु भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम् अथ प्रथमो ऽध्यायः प्रणम्य शिरसा देवौ पितामहमहेश्वरौ । नाट्यशास्त्रं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा यदुदाहृतम्

śrīrastu bharatamunipraṇītaṃ nāṭyaśāstram atha prathamo 'dhyāyaḥ praṇamya śirasā devau pitāmahamaheśvarau / nāṭyaśāstraṃ pravakṣyāmi brahmaṇā yadudāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समाप्तजप्यं व्रतिनं स्वसुतैः परिवारितम् । अनध्याये कदाचित्तु भरतं नाट्यकोविदम्

samāptajapyaṃ vratinaṃ svasutaiḥ parivāritam / anadhyāye kadācittu bharataṃ nāṭyakovidam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुनयः पर्युपास्यैनमात्रेयप्रमुखाः पुरा । पप्रच्छुस्ते महात्मानो नियतेन्द्रियबुद्धयः

munayaḥ paryupāsyainamātreyapramukhāḥ purā / papracchuste mahātmāno niyatendriyabuddhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽयं भगवता सम्यग्ग्रथितो वेदसम्मितः । नाट्यवेदं कथं ब्रह्मन्नुत्पन्नः कस्य वा कृते

yo 'yaṃ bhagavatā samyaggrathito vedasammitaḥ / nāṭyavedaṃ kathaṃ brahmannutpannaḥ kasya vā kṛte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कत्यङ्गः किंप्रमाणश्च प्रयोगश्चास्य कीदृशः । सर्वमेतद्यथातत्त्वं भगवन्वक्तुमर्हसि

katyaṅgaḥ kiṃpramāṇaśca prayogaścāsya kīdṛśaḥ / sarvametadyathātattvaṃ bhagavanvaktumarhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः । प्रत्युवाच ततो वाक्यं नाट्यवेदकथां प्रति

teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato muniḥ / pratyuvāca tato vākyaṃ nāṭyavedakathāṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवद्भिः शुचिभिर्भूत्वा तथाऽवहितमानसैः । श्रूयतां नाट्यवेदस्य सम्भवो ब्रह्मनिर्मितः

bhavadbhiḥ śucibhirbhūtvā tathā'vahitamānasaiḥ / śrūyatāṃ nāṭyavedasya sambhavo brahmanirmitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वं कृतयुगे विप्रा वृत्ते स्वायंभुवे ऽन्तरे । त्रेतायुगे ऽथ सम्प्राप्ते मनोर्वैवस्वतस्य तु

pūrvaṃ kṛtayuge viprā vṛtte svāyaṃbhuve 'ntare / tretāyuge 'tha samprāpte manorvaivasvatasya tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्राम्यधर्मप्रवृत्ते तु कामलोभवशं गते । ईर्ष्याक्रोधादिसंमूढे लोके सुखितदुःखिते

grāmyadharmapravṛtte tu kāmalobhavaśaṃ gate / īrṣyākrodhādisaṃmūḍhe loke sukhitaduḥkhite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवदानवगन्धर्वयक्षरक्षोमहोरगैः । जम्बुद्वीपे समाक्रान्ते लोकपालप्रतिष्ठिते

devadānavagandharvayakṣarakṣomahoragaiḥ / jambudvīpe samākrānte lokapālapratiṣṭhite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महेन्द्रप्रमुखैर्देवैरुक्तः किल पितामहः । क्रीडनीयकमिच्छामो दृष्यं श्रव्यं च यद्भवेत्

mahendrapramukhairdevairuktaḥ kila pitāmahaḥ / krīḍanīyakamicchāmo dṛṣyaṃ śravyaṃ ca yadbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न वेदव्यवहारो ऽयं संश्राव्यः शूद्रजातिषु । तस्मात्सृजापरं वेदं पञ्चमं सार्ववर्णिकम्

na vedavyavahāro 'yaṃ saṃśrāvyaḥ śūdrajātiṣu / tasmātsṛjāparaṃ vedaṃ pañcamaṃ sārvavarṇikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमस्त्विति तानुक्त्वा देवराजं विसृज्य च । सस्मार चतुरो वेदान्योगमास्थाय तत्त्ववित् नेमे वेदा यतः श्राव्याः स्त्रीशूद्राद्यासु जातिषु । वेदमन्यत्ततः स्रक्ष्ये सर्वश्राव्यं तु पञ्चमम्

evamastviti tānuktvā devarājaṃ visṛjya ca / sasmāra caturo vedānyogamāsthāya tattvavit neme vedā yataḥ śrāvyāḥ strīśūdrādyāsu jātiṣu / vedamanyattataḥ srakṣye sarvaśrāvyaṃ tu pañcamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्म्यमर्थ्यं यशस्यं च सोपदेश्यं ससङ्ग्रहम् । भविष्यतश्च लोकस्य सर्वकर्मानुदर्शकम्

dharmyamarthyaṃ yaśasyaṃ ca sopadeśyaṃ sasaṅgraham / bhaviṣyataśca lokasya sarvakarmānudarśakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वशात्रार्थसम्पन्नं सर्वशिल्पप्रवर्तकम् । नाट्याख्यं पञ्चमं वेदं सेतिहासं करोम्यहम्

sarvaśātrārthasampannaṃ sarvaśilpapravartakam / nāṭyākhyaṃ pañcamaṃ vedaṃ setihāsaṃ karomyaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं सङ्कल्प्य भगवान् सर्ववेदाननुस्मरन् । नाट्यवेदं ततश्चक्रे चतुर्वेदाङ्गसम्भवम्

evaṃ saṅkalpya bhagavān sarvavedānanusmaran / nāṭyavedaṃ tataścakre caturvedāṅgasambhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जग्राह पाठ्यमृग्वेदात्सामभ्यो गीतमेव च । यजुर्वेदादभिनयान् रसानाथर्वणादपि

jagrāha pāṭhyamṛgvedātsāmabhyo gītameva ca / yajurvedādabhinayān rasānātharvaṇādapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदोपवेदैः सम्बद्धो नाट्यवेदो महात्मना । एवं भगवता सृष्टो ब्रह्मणा सर्ववेदिना

vedopavedaiḥ sambaddho nāṭyavedo mahātmanā / evaṃ bhagavatā sṛṣṭo brahmaṇā sarvavedinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पाद्य नाट्यवेदं तु ब्रह्मोवाच सुरेश्वरम् । इतिहासो मया सृष्टः स सुरेषु नियुज्यताम्

utpādya nāṭyavedaṃ tu brahmovāca sureśvaram / itihāso mayā sṛṣṭaḥ sa sureṣu niyujyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुशला ये विदग्धाश्च प्रगल्भाश्च जितश्रमाः । तेष्वयं नाट्यसंज्ञो हि वेदः संक्राम्यतां त्वया

kuśalā ye vidagdhāśca pragalbhāśca jitaśramāḥ / teṣvayaṃ nāṭyasaṃjño hi vedaḥ saṃkrāmyatāṃ tvayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छृत्वा वचनं शक्रो ब्रह्मणा यदुदाहृतम् । प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा प्रत्युवाच पितामहम्

tacchṛtvā vacanaṃ śakro brahmaṇā yadudāhṛtam / prāñjaliḥ praṇato bhūtvā pratyuvāca pitāmaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रहणे धारणे ज्ञाने प्रयोगे चास्य सत्तम । अशक्ता भगवन् देवा अयोग्या नाट्यकर्मणि

grahaṇe dhāraṇe jñāne prayoge cāsya sattama / aśaktā bhagavan devā ayogyā nāṭyakarmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

य इमे वेदगुह्यज्ञा ऋषयः संशितव्रताः । एते ऽस्य ग्रहणे शक्ताः प्रयोगे धारणे तथा

ya ime vedaguhyajñā ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ / ete 'sya grahaṇe śaktāḥ prayoge dhāraṇe tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वा तु शक्रवचनं मामाहाम्बुजसम्भवः । त्वं पुत्रशतसंयुक्तः प्रयोक्ताऽस्य भवानघ

śrutvā tu śakravacanaṃ māmāhāmbujasambhavaḥ / tvaṃ putraśatasaṃyuktaḥ prayoktā'sya bhavānagha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आज्ञापितो विदित्वाऽहं नाट्यवेदं पितामहात् । पुत्रानध्यापयामास प्रयोगं चापि तत्त्वतः

ājñāpito viditvā'haṃ nāṭyavedaṃ pitāmahāt / putrānadhyāpayāmāsa prayogaṃ cāpi tattvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाण्डिल्यं चैव वात्स्यं च कोहलं दत्तिलं तथा । जटिलम्बष्टकौ चैव तण्डुमग्निशिखं तथा

śāṇḍilyaṃ caiva vātsyaṃ ca kohalaṃ dattilaṃ tathā / jaṭilambaṣṭakau caiva taṇḍumagniśikhaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सैन्धवं सपुलोमानं शाड्वलिं विपुलं तथा । कपिञ्जलिं वादिरं च यमधूम्रायणौ तथा

saindhavaṃ sapulomānaṃ śāḍvaliṃ vipulaṃ tathā / kapiñjaliṃ vādiraṃ ca yamadhūmrāyaṇau tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जम्बुध्वजं काकजङ्घं स्वर्णकं तापसं तथा । कैदारिं शालिकर्णं च दीर्घगात्रं च शालिकम्

jambudhvajaṃ kākajaṅghaṃ svarṇakaṃ tāpasaṃ tathā / kaidāriṃ śālikarṇaṃ ca dīrghagātraṃ ca śālikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौत्सं ताण्डायनिं चैव पिङ्गलं चित्रकं तथा । बन्धुलं भल्लकं चैव मुष्ठिकं सैन्धवायनम्

kautsaṃ tāṇḍāyaniṃ caiva piṅgalaṃ citrakaṃ tathā / bandhulaṃ bhallakaṃ caiva muṣṭhikaṃ saindhavāyanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैतिलं भार्गवं चैव शुचिं बहुलमेव च । अबुधं बुधसेनं च पाण्डुकर्णं सुकेरलम्

taitilaṃ bhārgavaṃ caiva śuciṃ bahulameva ca / abudhaṃ budhasenaṃ ca pāṇḍukarṇaṃ sukeralam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋजुकं मण्डकं चैव शम्बरं वञ्जुलं तथा । मागधं सरलं चैव कर्तारं चोग्रमेव च

ṛjukaṃ maṇḍakaṃ caiva śambaraṃ vañjulaṃ tathā / māgadhaṃ saralaṃ caiva kartāraṃ cogrameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुषारं पार्षदं चैव गौतमं बादरायणम् । विशालं शबलं चैव सुनामं मेषमेव च

tuṣāraṃ pārṣadaṃ caiva gautamaṃ bādarāyaṇam / viśālaṃ śabalaṃ caiva sunāmaṃ meṣameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालियं भ्रमरं चैव तथा पीठमुखं मुनिम् । नखकुट्टाश्मकुट्टौ च षट्पदं सोत्तमं तथा

kāliyaṃ bhramaraṃ caiva tathā pīṭhamukhaṃ munim / nakhakuṭṭāśmakuṭṭau ca ṣaṭpadaṃ sottamaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादुकोपानहौ चैव श्रुतिं चाषस्वरं तथा । अग्निकुण्डाज्यकुण्डौ च वितण्ड्य ताण्ड्यमेव च

pādukopānahau caiva śrutiṃ cāṣasvaraṃ tathā / agnikuṇḍājyakuṇḍau ca vitaṇḍya tāṇḍyameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्तराक्षं हिरण्याक्षं कुशलं दुस्सहं तथा । लाजं भयानकं चैव बीभत्सं सविचक्षणम्

kartarākṣaṃ hiraṇyākṣaṃ kuśalaṃ dussahaṃ tathā / lājaṃ bhayānakaṃ caiva bībhatsaṃ savicakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुण्ड्राक्षं पुण्ड्रनासं चाप्यसितं सितमेव च । विद्युज्जिह्वं महाजिह्वं शालङ्कायनमेव च

puṇḍrākṣaṃ puṇḍranāsaṃ cāpyasitaṃ sitameva ca / vidyujjihvaṃ mahājihvaṃ śālaṅkāyanameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्यामायनं माठरं च लोहिताङ्गं तथैव च । संवर्तकं पञ्चशिखं त्रिशिखं शिखमेव च

śyāmāyanaṃ māṭharaṃ ca lohitāṅgaṃ tathaiva ca / saṃvartakaṃ pañcaśikhaṃ triśikhaṃ śikhameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शङ्खवर्णमुखं शण्डं शङ्कुकर्णमथापि च । शक्रनेमिं गभस्तिं चाप्यंशुमालिं शठं तथा

śaṅkhavarṇamukhaṃ śaṇḍaṃ śaṅkukarṇamathāpi ca / śakranemiṃ gabhastiṃ cāpyaṃśumāliṃ śaṭhaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्युतं शातजङ्घं च रौद्रं वीरमथापि च । पितामहाज्ञयाऽस्माभिर्लोकस्य च गुणेप्सया

vidyutaṃ śātajaṅghaṃ ca raudraṃ vīramathāpi ca / pitāmahājñayā'smābhirlokasya ca guṇepsayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोजितं पुत्रशतं यथाभूमिविभागशः । यो यस्मिन्कर्मणि यथा योग्यस्तस्मिन् स योजितः

prayojitaṃ putraśataṃ yathābhūmivibhāgaśaḥ / yo yasminkarmaṇi yathā yogyastasmin sa yojitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भारतीं सात्वतीं चैव वृईत्तिमारभटीं तथा । समाश्रितः प्रयोगस्तु प्रयुक्तो वै मया द्विजाः

bhāratīṃ sātvatīṃ caiva vṛīttimārabhaṭīṃ tathā / samāśritaḥ prayogastu prayukto vai mayā dvijāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिगृह्य प्रणम्याथ ब्रह्मा विज्ञापितो मया । अथाह मां सुरगुरुः कैशिकिमपि योजय

parigṛhya praṇamyātha brahmā vijñāpito mayā / athāha māṃ suraguruḥ kaiśikimapi yojaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच्च तस्याः क्षमं द्रव्यं तद् ब्रूहि द्विजसत्तम । एवं तेनास्म्यभिहितः प्रत्युक्तश्च मया प्रभुः

yacca tasyāḥ kṣamaṃ dravyaṃ tad brūhi dvijasattama / evaṃ tenāsmyabhihitaḥ pratyuktaśca mayā prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीयतां भगवन्द्रव्यं कैशिक्याः सम्प्रयोजकम् । नृत्ताङ्गहारसम्पन्ना रसभावक्रियात्मिका

dīyatāṃ bhagavandravyaṃ kaiśikyāḥ samprayojakam / nṛttāṅgahārasampannā rasabhāvakriyātmikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टा मया भगवतो नीलकण्ठस्य नृत्यतः । कैशिकी ष्लक्ष्णनैपथ्या शृङ्गाररससम्भवा

dṛṣṭā mayā bhagavato nīlakaṇṭhasya nṛtyataḥ / kaiśikī ṣlakṣṇanaipathyā śṛṅgārarasasambhavā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशक्या पुरुषैः सा तु प्रयोक्तुं स्त्रीजनादृते । ततो ऽसृजन्महातेजा मनसाऽप्सरसो विभुः

aśakyā puruṣaiḥ sā tu prayoktuṃ strījanādṛte / tato 'sṛjanmahātejā manasā'psaraso vibhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाट्यालङ्कारचतुराः प्रादान्मह्यं प्रयोगतः । मञ्जुकेशीं सुकेशीं च मिश्रकेशीं सुलोचनाम्

nāṭyālaṅkāracaturāḥ prādānmahyaṃ prayogataḥ / mañjukeśīṃ sukeśīṃ ca miśrakeśīṃ sulocanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौदामिनीं देवदत्तां देवसेनां मनोरमाम् । सुदतीं सुन्दरीं चैव विदग्धां विपुलां तथा

saudāminīṃ devadattāṃ devasenāṃ manoramām / sudatīṃ sundarīṃ caiva vidagdhāṃ vipulāṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुमालां सन्ततिं चैव सुनन्दां सुमुखीं तथा । मागधीमर्जुनीं चैव सरलां केरलां धृतिम्

sumālāṃ santatiṃ caiva sunandāṃ sumukhīṃ tathā / māgadhīmarjunīṃ caiva saralāṃ keralāṃ dhṛtim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्दां सपुष्कलां चैव कलमां चैव मे ददौ । स्वातिर्भाण्डनियुक्तस्तु सह शिष्यैः स्वयम्भुवा

nandāṃ sapuṣkalāṃ caiva kalamāṃ caiva me dadau / svātirbhāṇḍaniyuktastu saha śiṣyaiḥ svayambhuvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नारदाद्याश्च गन्धर्वा गानयोगे नियोजिताः । एवं नाट्यमिदं सम्यग्बुद्ध्वा सर्वैः सुतैः सह

nāradādyāśca gandharvā gānayoge niyojitāḥ / evaṃ nāṭyamidaṃ samyagbuddhvā sarvaiḥ sutaiḥ saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वातिनारदसंयुक्तो वेदवेदाङ्गकारणम् । उपस्थितो ऽहं ब्रह्माणं प्रयोगार्थं कृताञ्जलिः

svātināradasaṃyukto vedavedāṅgakāraṇam / upasthito 'haṃ brahmāṇaṃ prayogārthaṃ kṛtāñjaliḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाट्यस्य ग्रहणं प्राप्तं ब्रूहि किं करवाण्यहम् । एतत्तु वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच पितामहः

nāṭyasya grahaṇaṃ prāptaṃ brūhi kiṃ karavāṇyaham / etattu vacanaṃ śrutvā pratyuvāca pitāmahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महानयं प्रयोगस्य समयः प्रत्युपस्थितः । अयं ध्वजमहः श्रीमान् महेन्द्रस्य प्रवर्तते

mahānayaṃ prayogasya samayaḥ pratyupasthitaḥ / ayaṃ dhvajamahaḥ śrīmān mahendrasya pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रेदानीमयं वेदो नाट्यसंज्ञः प्रयुज्यताम् । ततस्तस्मिन्ध्वजमहे निहतासुरदानवे

atredānīmayaṃ vedo nāṭyasaṃjñaḥ prayujyatām / tatastasmindhvajamahe nihatāsuradānave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रहृष्टामरसंकीर्णे महेन्द्रविजयोत्सवे । पूर्वं कृता मया नान्दी ह्याशीर्वचसंयुता

prahṛṣṭāmarasaṃkīrṇe mahendravijayotsave / pūrvaṃ kṛtā mayā nāndī hyāśīrvacasaṃyutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टाङ्गपदसंयुक्ता विचित्रा वेदनिर्मिता । तदन्ते ऽनुकृतिर्बद्धा यथा दैत्याः सुरैर्जिताः

aṣṭāṅgapadasaṃyuktā vicitrā vedanirmitā / tadante 'nukṛtirbaddhā yathā daityāḥ surairjitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्फेटविद्रवकृता च्छेद्यभेद्याहवाल्मिका । ततो ब्रह्मादयो देवाः प्रयोगपरितोषिताः

sampheṭavidravakṛtā cchedyabhedyāhavālmikā / tato brahmādayo devāḥ prayogaparitoṣitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रददुर्मत्सुतेभ्यस्तु सर्वोपकरणानि वै । प्रीतस्तु प्रथमं शक्रो दत्तवान्स्वं ध्वजं शुभम्

pradadurmatsutebhyastu sarvopakaraṇāni vai / prītastu prathamaṃ śakro dattavānsvaṃ dhvajaṃ śubham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मा कुटिलकं चैव भृङ्गारं वरुणः शुभम् । सूर्यश्छत्रं शिवस्सिद्धिं वायुर्व्यजनमेव च

brahmā kuṭilakaṃ caiva bhṛṅgāraṃ varuṇaḥ śubham / sūryaśchatraṃ śivassiddhiṃ vāyurvyajanameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्णुः सिंहासनं चैव कुबेरो मुकुटं तथा । श्राव्यत्वं प्रेक्षणीयस्य ददौ देवी सरस्वती

viṣṇuḥ siṃhāsanaṃ caiva kubero mukuṭaṃ tathā / śrāvyatvaṃ prekṣaṇīyasya dadau devī sarasvatī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शेषा ये देवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः । तस्मिन्सदस्यभिप्रेतान्नानाजातिगुणाश्रयान्

śeṣā ye devagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ / tasminsadasyabhipretānnānājātiguṇāśrayān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अंशांशैर्भाषितं भावान् रसान् रूपं बलं तथा । दत्तवन्तः प्रहृष्टास्ते मत्सुतेभ्यो दिवौकसः

aṃśāṃśairbhāṣitaṃ bhāvān rasān rūpaṃ balaṃ tathā / dattavantaḥ prahṛṣṭāste matsutebhyo divaukasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं प्रयोगे प्रारब्धे दैत्यदानवनाशने । अभवन्क्षुभिताः सर्वे दैत्या ये तत्र सङ्गताः

evaṃ prayoge prārabdhe daityadānavanāśane / abhavankṣubhitāḥ sarve daityā ye tatra saṅgatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरूपाक्ष पुरोगांश्च विघ्नान्प्रोत्साह्य ते ऽब्रुवन् । न क्षमिष्यामहे नाट्यमेतदागम्यतामिति

virūpākṣa purogāṃśca vighnānprotsāhya te 'bruvan / na kṣamiṣyāmahe nāṭyametadāgamyatāmiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्तैरसुरैः सार्धं विघ्ना मायामुपाश्रिताः । वाचश्चेष्टां स्मृतिं चैव स्तम्भयन्ति स्म नृत्यताम्

tatastairasuraiḥ sārdhaṃ vighnā māyāmupāśritāḥ / vācaśceṣṭāṃ smṛtiṃ caiva stambhayanti sma nṛtyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा विध्वंसनं दृष्ट्वा सूत्रधारस्य देवराट् । कस्मात्प्रयोगवैषम्यमित्युक्त्वा ध्यानमाविशत्

tathā vidhvaṃsanaṃ dṛṣṭvā sūtradhārasya devarāṭ / kasmātprayogavaiṣamyamityuktvā dhyānamāviśat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथापश्यत्सदो विघ्नैः समन्ताद्परिवारितम् । सहेतरैः सूत्रधारं नष्टसंज्ञं जडीकृतम्

athāpaśyatsado vighnaiḥ samantādparivāritam / sahetaraiḥ sūtradhāraṃ naṣṭasaṃjñaṃ jaḍīkṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्थाय त्वरितं शक्रं गृहीत्वा ध्वजमुत्तमम् । सर्वरत्नोज्ज्वलतनुः किञ्चिदुद्वृत लोचनः

utthāya tvaritaṃ śakraṃ gṛhītvā dhvajamuttamam / sarvaratnojjvalatanuḥ kiñcidudvṛta locanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रङ्गपीठगतान्विघ्नानसुरांश्चैव देवराट् । जर्जरीकृतदेहांस्तानकरोज्जर्जरेण सः

raṅgapīṭhagatānvighnānasurāṃścaiva devarāṭ / jarjarīkṛtadehāṃstānakarojjarjareṇa saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निहतेषु च सर्वेषुअ विघ्नेषु सह दानवैः । संप्रहृष्य ततो वाक्यमाहुः सर्वे दिवौकसः

nihateṣu ca sarveṣua vighneṣu saha dānavaiḥ / saṃprahṛṣya tato vākyamāhuḥ sarve divaukasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो प्रहरणं दिव्यमिदमासादितं त्वया । जर्जरीकृतसर्वाङ्गा येनैते दानवाः कृताः

aho praharaṇaṃ divyamidamāsāditaṃ tvayā / jarjarīkṛtasarvāṅgā yenaite dānavāḥ kṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मादनेन ते विघ्नाः सासुरा जर्जरीकृताः । तस्माज्जर्जर एवेति नामतो ऽयं भविष्यति

yasmādanena te vighnāḥ sāsurā jarjarīkṛtāḥ / tasmājjarjara eveti nāmato 'yaṃ bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शेषा ये चैव हिंसार्थमुपयास्यन्ति हिंसकाः । दृष्ट्वैव जर्जरं ते ऽपि गमिष्यन्त्येवमेव तु

śeṣā ye caiva hiṃsārthamupayāsyanti hiṃsakāḥ / dṛṣṭvaiva jarjaraṃ te 'pi gamiṣyantyevameva tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमेवास्त्विति ततः शक्रः प्रोवाच तान्सुरान् । रक्षाभूतश्च सर्वेषां भविष्यत्येष जर्जरः

evamevāstviti tataḥ śakraḥ provāca tānsurān / rakṣābhūtaśca sarveṣāṃ bhaviṣyatyeṣa jarjaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोगे प्रस्तुते ह्येवं स्फीते शक्रमहे पुनः । त्रासं सञ्जनयन्ति स्म विघ्नाः शेषास्तु नृत्यताम्

prayoge prastute hyevaṃ sphīte śakramahe punaḥ / trāsaṃ sañjanayanti sma vighnāḥ śeṣāstu nṛtyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा तेषां व्यवसितं दैत्यानां विप्रकारजम् । उपस्थितो ऽहं ब्रह्माणं सुतैः सर्वैः समन्वितः

dṛṣṭvā teṣāṃ vyavasitaṃ daityānāṃ viprakārajam / upasthito 'haṃ brahmāṇaṃ sutaiḥ sarvaiḥ samanvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निश्चिता भगवन्विघ्ना नाट्यस्यास्य विनाशने । अस्य रक्षाविधिं सम्यगाज्ञापय सुरेश्वर

niścitā bhagavanvighnā nāṭyasyāsya vināśane / asya rakṣāvidhiṃ samyagājñāpaya sureśvara

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश्च विश्वकर्माणं ब्रह्मोवाच प्रयत्नतः । कुरु लक्षणसंपन्नं नाट्यवेश्म महामते

tataśca viśvakarmāṇaṃ brahmovāca prayatnataḥ / kuru lakṣaṇasaṃpannaṃ nāṭyaveśma mahāmate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽचिरेण कालेन विश्वकर्मा महच्छुभम् । सर्वलक्षणसम्पन्नं कृत्वा नाट्यगृहं तु सः

tato 'cireṇa kālena viśvakarmā mahacchubham / sarvalakṣaṇasampannaṃ kṛtvā nāṭyagṛhaṃ tu saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रोक्तवान्द्रुहिणं गत्वा सभायान्तु कृताञ्जलीः । सज्जं नाट्यगृहं देव तदेवेक्षितुमर्हसि

proktavāndruhiṇaṃ gatvā sabhāyāntu kṛtāñjalīḥ / sajjaṃ nāṭyagṛhaṃ deva tadevekṣitumarhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः सह महेन्द्रेण सुरैः सर्वैश्च सेतरैः । आगतस्त्वरितो दृष्टुं द्रुहिणो नाट्यमण्डपम्

tataḥ saha mahendreṇa suraiḥ sarvaiśca setaraiḥ / āgatastvarito dṛṣṭuṃ druhiṇo nāṭyamaṇḍapam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा नाट्यगृहं ब्रह्मा प्राह सर्वान्सुरांस्ततः । अंशभागैर्भवद्भिस्तु रक्ष्यो ऽयं नाट्यमण्डपः

dṛṣṭvā nāṭyagṛhaṃ brahmā prāha sarvānsurāṃstataḥ / aṃśabhāgairbhavadbhistu rakṣyo 'yaṃ nāṭyamaṇḍapaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्षणे मण्डपस्याथ विनियुक्तस्तु चन्द्रमाः । लोकपालास्तथा दिक्षु विदिक्ष्वपि च मारुताः

rakṣaṇe maṇḍapasyātha viniyuktastu candramāḥ / lokapālāstathā dikṣu vidikṣvapi ca mārutāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेपथ्यभूमौ मित्रस्तु निक्षिप्तो वरुणो ऽम्बरे । वेदिकारक्षणे वह्निर्भाण्डे सर्वदिवौकसः

nepathyabhūmau mitrastu nikṣipto varuṇo 'mbare / vedikārakṣaṇe vahnirbhāṇḍe sarvadivaukasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णाश्चत्वार एवाथ स्तम्भेषु विनियोजिताः । आदित्याश्चैव रुद्राश्च स्थिताः स्तम्भान्तरेश्वथ

varṇāścatvāra evātha stambheṣu viniyojitāḥ / ādityāścaiva rudrāśca sthitāḥ stambhāntareśvatha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धारणीश्वथ भूतानि शालास्वप्सरस्तथा । सर्ववेश्मसु यक्षिण्यो महीपृष्ठे महोदधिः

dhāraṇīśvatha bhūtāni śālāsvapsarastathā / sarvaveśmasu yakṣiṇyo mahīpṛṣṭhe mahodadhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वारशालानियुक्तौ तु क्रुतान्तः काल एव च । स्थापितौ द्वारपत्रेषु नागमुख्यौ महाबलौ

dvāraśālāniyuktau tu krutāntaḥ kāla eva ca / sthāpitau dvārapatreṣu nāgamukhyau mahābalau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहल्यां यमदण्डस्तु शूलं तस्योपरि स्थितम् । द्वारपालौ स्थितौ चौभौ नियतिर्मृत्युरेव च

dehalyāṃ yamadaṇḍastu śūlaṃ tasyopari sthitam / dvārapālau sthitau caubhau niyatirmṛtyureva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्श्वे च रङ्गपीठस्य महेन्द्रः स्थितवान्स्वयम् । स्थापिता मत्तवारण्यां विद्युद्दैत्यनिषूदनी

pārśve ca raṅgapīṭhasya mahendraḥ sthitavānsvayam / sthāpitā mattavāraṇyāṃ vidyuddaityaniṣūdanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तम्भेषु मत्तवारण्याः स्थापिता परिपालने । भूतयक्षपिशाश्च गुह्यकाश्च महाबलाः

stambheṣu mattavāraṇyāḥ sthāpitā paripālane / bhūtayakṣapiśāśca guhyakāśca mahābalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जर्जरे तु विनिक्षिप्तं वज्रं दैत्यनिबर्हणम् । तत्पर्वसु विनिक्षिप्ताः सुरेन्द्रा ह्यमितौजसः

jarjare tu vinikṣiptaṃ vajraṃ daityanibarhaṇam / tatparvasu vinikṣiptāḥ surendrā hyamitaujasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरःपर्वस्थितो ब्रह्मा द्वितीये शङ्करस्तथा । तृतीये च स्थितो विष्णुश्चतुर्थे स्कन्द एव च

śiraḥparvasthito brahmā dvitīye śaṅkarastathā / tṛtīye ca sthito viṣṇuścaturthe skanda eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चमे च महानागाः शेषवासुकितक्षकाः । एवं विघ्नविनाशाय स्थापिता जर्जरे सुराः

pañcame ca mahānāgāḥ śeṣavāsukitakṣakāḥ / evaṃ vighnavināśāya sthāpitā jarjare surāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रङ्गपीठस्य मध्ये तु स्वयं ब्रह्मा प्रतिष्ठितः । इष्ट्यर्थं रङ्गमध्ये तु क्रियते पुष्पमोक्षणम्

raṅgapīṭhasya madhye tu svayaṃ brahmā pratiṣṭhitaḥ / iṣṭyarthaṃ raṅgamadhye tu kriyate puṣpamokṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पातालवासिनो ये च यक्षगुह्यकपन्नगाः । अधस्ताद्रङ्गपीठस्य रक्षणे ते नियोजिताः

pātālavāsino ye ca yakṣaguhyakapannagāḥ / adhastādraṅgapīṭhasya rakṣaṇe te niyojitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नायकं रक्षतीन्द्रस्तु नायिकां च सरस्वती । विदूषकमथौङ्कारः शेशास्तु प्रकृतिर्हरः

nāyakaṃ rakṣatīndrastu nāyikāṃ ca sarasvatī / vidūṣakamathauṅkāraḥ śeśāstu prakṛtirharaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यान्येतानि नियुक्तानि दैवतानीह रक्षणे । एतान्येवाधिदैवानि भविष्यन्तीत्युवाच सः

yānyetāni niyuktāni daivatānīha rakṣaṇe / etānyevādhidaivāni bhaviṣyantītyuvāca saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतस्मिन्नन्तरे देवैः सर्वैरुक्तः पितामहः । साम्ना तावदिमे विघ्नाः स्थाप्यन्तां वचसा त्वया

etasminnantare devaiḥ sarvairuktaḥ pitāmahaḥ / sāmnā tāvadime vighnāḥ sthāpyantāṃ vacasā tvayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वं सामं प्रयोक्तव्यं द्वितीयं दानमेव च । तयोरुपरि भेदस्तु ततो दण्डः प्रयुज्यते

pūrvaṃ sāmaṃ prayoktavyaṃ dvitīyaṃ dānameva ca / tayorupari bhedastu tato daṇḍaḥ prayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवानां वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा विघ्नानुवाच ह । कस्माद्भवन्तो नाट्यस्य विनाशाय समुत्थिताः

devānāṃ vacanaṃ śrutvā brahmā vighnānuvāca ha / kasmādbhavanto nāṭyasya vināśāya samutthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा विरूपाक्षो ऽब्रवीद्वचः । दैत्यैर्विघ्नगणैः सार्धं सामपूर्वमिदं ततः

brahmaṇo vacanaṃ śrutvā virūpākṣo 'bravīdvacaḥ / daityairvighnagaṇaiḥ sārdhaṃ sāmapūrvamidaṃ tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽयं भगवता सृष्टो नाट्यवेदः सुरेच्छया । प्रत्यादेशो ऽयमस्माकं सुरार्थं भवता कृतः

yo 'yaṃ bhagavatā sṛṣṭo nāṭyavedaḥ surecchayā / pratyādeśo 'yamasmākaṃ surārthaṃ bhavatā kṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्नैतदेवं कर्तव्यं त्वया लोकपितामह । यथा देवस्तथा दैत्यास्त्वत्तः सर्वे विनिर्गताः

tannaitadevaṃ kartavyaṃ tvayā lokapitāmaha / yathā devastathā daityāstvattaḥ sarve vinirgatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विघ्नानां वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा वचनमब्रवीत् । अलं वो मन्युना दैत्या विषादं त्यजतानघाः

vighnānāṃ vacanaṃ śrutvā brahmā vacanamabravīt / alaṃ vo manyunā daityā viṣādaṃ tyajatānaghāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवतां देवतानां च शुभाशुभविकल्पकः । कर्मभावान्वयापेक्षी नाट्यवेदो मया कृतः

bhavatāṃ devatānāṃ ca śubhāśubhavikalpakaḥ / karmabhāvānvayāpekṣī nāṭyavedo mayā kṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैकान्ततो ऽत्र भवतां देवानां चानुभावनम् । त्रैलोक्यास्यास्य सर्वस्य नाट्यं भावानुकीर्तनम्

naikāntato 'tra bhavatāṃ devānāṃ cānubhāvanam / trailokyāsyāsya sarvasya nāṭyaṃ bhāvānukīrtanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचिद्धर्मः क्वचित्क्रीडा क्वचिदर्थः क्वचिच्छमः । क्वचिद्धास्यं क्वचिद्युद्धं क्वचित्कामः क्वचिद्वधः

kvaciddharmaḥ kvacitkrīḍā kvacidarthaḥ kvacicchamaḥ / kvaciddhāsyaṃ kvacidyuddhaṃ kvacitkāmaḥ kvacidvadhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मो धर्मप्रवृत्तानां कामः कामोपसेविनाम् । निग्रहो दुर्विनीतानां विनीतानां दमक्रिया

dharmo dharmapravṛttānāṃ kāmaḥ kāmopasevinām / nigraho durvinītānāṃ vinītānāṃ damakriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्लीबानां धार्ष्ट्यजननमुत्साहः शूरमानिनाम् । अबुधानां विबोधश्च वैदुष्यं विदुषामपि

klībānāṃ dhārṣṭyajananamutsāhaḥ śūramāninām / abudhānāṃ vibodhaśca vaiduṣyaṃ viduṣāmapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईश्वराणां विलासश्च स्थैर्यं दुःखार्दितस्य च । अर्थोपजीविनामर्थो धृतिरुद्वेगचेतसाम्

īśvarāṇāṃ vilāsaśca sthairyaṃ duḥkhārditasya ca / arthopajīvināmartho dhṛtirudvegacetasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाभावोपसम्पन्नं नानावस्थान्तरात्मकम् । लोकवृत्तानुकरणं नाट्यमेतन्मया कृतम्

nānābhāvopasampannaṃ nānāvasthāntarātmakam / lokavṛttānukaraṇaṃ nāṭyametanmayā kṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तमाधममध्यानां नराणां कर्मसंश्रयम् । हितोपदेशजननं धृतिक्रीडासुखादिकृत् एतद्रसेषु भावेषु सर्वकर्मक्रियास्वथ । सर्वोपदेशजननं नाट्यं लोके भविष्यति

uttamādhamamadhyānāṃ narāṇāṃ karmasaṃśrayam / hitopadeśajananaṃ dhṛtikrīḍāsukhādikṛt etadraseṣu bhāveṣu sarvakarmakriyāsvatha / sarvopadeśajananaṃ nāṭyaṃ loke bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखार्तानां श्रमार्तानां शोकार्तानां तपस्विनाम् । विश्रान्तिजननं काले नाट्यमेतद्भविष्यति

duḥkhārtānāṃ śramārtānāṃ śokārtānāṃ tapasvinām / viśrāntijananaṃ kāle nāṭyametadbhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्म्यं यशस्यमायुष्यं हितं बुद्धिविवर्धनम् । लोकोपदेशजननं नाट्यमेतद्भविष्यति

dharmyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ hitaṃ buddhivivardhanam / lokopadeśajananaṃ nāṭyametadbhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तज्ज्ञानं न तच्छिल्पं न सा विद्या न सा कला । नासौ योगो न तत्कर्म नाट्ये ऽस्मिन् यन्न दृश्यते

na tajjñānaṃ na tacchilpaṃ na sā vidyā na sā kalā / nāsau yogo na tatkarma nāṭye 'smin yanna dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्नात्र मन्युः कर्तव्यो भवद्भिरमरान्प्रति । सप्तद्वीपानुकरणं नाट्यमेतद्भविष्यति येनानुकरणं नाट्यमेतत्तद्यन्मया कृतम्

tannātra manyuḥ kartavyo bhavadbhiramarānprati / saptadvīpānukaraṇaṃ nāṭyametadbhaviṣyati yenānukaraṇaṃ nāṭyametattadyanmayā kṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवानामसुराणां च राज्ञामथ कुटुम्बिनाम् । ब्रह्मर्षीणां च विज्ञेयं नाट्यं वृत्तान्तदर्शकम्

devānāmasurāṇāṃ ca rājñāmatha kuṭumbinām / brahmarṣīṇāṃ ca vijñeyaṃ nāṭyaṃ vṛttāntadarśakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽयं स्वभावो लोकस्य सुखदुःखसमन्वितः । सो ऽङ्गाद्यभिनयोपेतो नाट्यमित्यभिधीयते वेदविद्येतिहासानामाख्यानपरिकल्पनम् । विनोदकरणं लोके नाट्यमेतद्भविष्यति श्रुतिस्मृतिसदाचारपरिशेषार्थकल्पनम् । विनोदजननं लोके नाट्यमेतद्भविष्यति

yo 'yaṃ svabhāvo lokasya sukhaduḥkhasamanvitaḥ / so 'ṅgādyabhinayopeto nāṭyamityabhidhīyate vedavidyetihāsānāmākhyānaparikalpanam / vinodakaraṇaṃ loke nāṭyametadbhaviṣyati śrutismṛtisadācārapariśeṣārthakalpanam / vinodajananaṃ loke nāṭyametadbhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतस्मिन्नन्तरे देवान् सर्वानाह पितामहः । क्रियतामद्य विधिवद्यजनं नाट्यमण्डपे

etasminnantare devān sarvānāha pitāmahaḥ / kriyatāmadya vidhivadyajanaṃ nāṭyamaṇḍape

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.