Bharata: Natyasastra 12

इति भरतीये नाट्यशास्त्रे मण्डलविधानं नाम एकादशो ऽध्यायः समाप्तः अथ द्वादशो ऽध्यायः गतिप्रचार एवं व्यायामसंयोगे कार्यं मण्डलकल्पनम् । अतः परं प्रवक्ष्यामि गतीस्तु प्रकृतिस्थिताः

iti bharatīye nāṭyaśāstre maṇḍalavidhānaṃ nāma ekādaśo 'dhyāyaḥ samāptaḥ atha dvādaśo 'dhyāyaḥ gatipracāra evaṃ vyāyāmasaṃyoge kāryaṃ maṇḍalakalpanam / ataḥ paraṃ pravakṣyāmi gatīstu prakṛtisthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रोपवहनं कृत्वा भाण्डवाद्यपुरस्कृतम् । यथामार्गरसोपेतं प्रकृतीनां प्रवेशने

tatropavahanaṃ kṛtvā bhāṇḍavādyapuraskṛtam / yathāmārgarasopetaṃ prakṛtīnāṃ praveśane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्रुवायां संप्रयुक्तायां पटे चैवापकर्षिते । कार्यः प्रवेशः पात्राणां नानार्थरससम्भवः

dhruvāyāṃ saṃprayuktāyāṃ paṭe caivāpakarṣite / kāryaḥ praveśaḥ pātrāṇāṃ nānārtharasasambhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थानं तु वैष्णवं कृत्वा ह्युत्तमे मध्यमे तथा । समुन्नतं समं चैव चतुरस्रमुरस्तथा

sthānaṃ tu vaiṣṇavaṃ kṛtvā hyuttame madhyame tathā / samunnataṃ samaṃ caiva caturasramurastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाहुशीर्षे प्रसन्ने च नात्युत्क्षिप्ते च कारयेत् । ग्रीवाप्रदेशः कर्तव्यो मयूराञ्चितमस्तकः

bāhuśīrṣe prasanne ca nātyutkṣipte ca kārayet / grīvāpradeśaḥ kartavyo mayūrāñcitamastakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्णादष्टाङ्गुलस्थे च बाहुशीर्षे प्रयोजयेत् । उरसश्चापि चिबुकं चतुरङ्गुलसंस्थितम्

karṇādaṣṭāṅgulasthe ca bāhuśīrṣe prayojayet / urasaścāpi cibukaṃ caturaṅgulasaṃsthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तौ तथैव कर्तव्यौ कटीनाभितटस्थितौ । दक्षिणो नाभिसंस्थस्तु वामः कटितटस्थितः

hastau tathaiva kartavyau kaṭīnābhitaṭasthitau / dakṣiṇo nābhisaṃsthastu vāmaḥ kaṭitaṭasthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादयोरन्तरं कार्यं द्वौ तालावर्धमेव च । पादोत्क्षेपस्तु कर्तव्यः स्वप्रमाणविनिर्मितः

pādayorantaraṃ kāryaṃ dvau tālāvardhameva ca / pādotkṣepastu kartavyaḥ svapramāṇavinirmitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुस्तालो द्वितालश्चाप्येकतालस्तथैव च । चतुस्तालस्तु देवानां पार्थिवानां तथैव च

catustālo dvitālaścāpyekatālastathaiva ca / catustālastu devānāṃ pārthivānāṃ tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितालश्चैव मध्यानां तालः स्त्रीनीचलिङ्गिनाम् । चतुष्कलो ऽथ द्विकलस्तथा ह्येककलः स्मृतः

dvitālaścaiva madhyānāṃ tālaḥ strīnīcaliṅginām / catuṣkalo 'tha dvikalastathā hyekakalaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुष्कलो ह्युत्तमानां मध्यानां द्विकलो भवेत् । तथा चैककलः पादो नीचानां संप्रकीर्तितः

catuṣkalo hyuttamānāṃ madhyānāṃ dvikalo bhavet / tathā caikakalaḥ pādo nīcānāṃ saṃprakīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थितं मध्यं द्रुतं चैव समवेक्ष्य लयत्रयम् । यथाप्रकृतिनाट्यज्ञो गतिमेवं प्रयोजयेत्

sthitaṃ madhyaṃ drutaṃ caiva samavekṣya layatrayam / yathāprakṛtināṭyajño gatimevaṃ prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धैर्योपपन्ना गतिरुत्तमानां मध्या गतिर्मध्यमसम्मतानाम् । द्रुता गतिश्च प्रचुराधमानां लयत्रयं सत्त्ववशेन योज्यम्

dhairyopapannā gatiruttamānāṃ madhyā gatirmadhyamasammatānām / drutā gatiśca pracurādhamānāṃ layatrayaṃ sattvavaśena yojyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष एव तु विज्ञेयः कलाताललये विधिः । पुनर्गतिप्रचारस्य प्रयोगं श्रुणुतानघाः

eṣa eva tu vijñeyaḥ kalātālalaye vidhiḥ / punargatipracārasya prayogaṃ śruṇutānaghāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावात्तूत्तमगतौ कार्यं जानुकटीसमम् । युद्धचारीप्रयोगेषु जानुस्तनसमं न्यसेत्

svabhāvāttūttamagatau kāryaṃ jānukaṭīsamam / yuddhacārīprayogeṣu jānustanasamaṃ nyaset

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्श्वक्रान्तैः सललितैः पादैर्वाद्यान्वितैरथ । रङ्गकोणोन्मुखं गच्छेत् सम्यक् पञ्चपदानि च

pārśvakrāntaiḥ salalitaiḥ pādairvādyānvitairatha / raṅgakoṇonmukhaṃ gacchet samyak pañcapadāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामवेधं ततः कुर्याद्विक्षेपं दक्षिणेन तु । परिवृत्य द्वितीयं तु गच्छेत् कोणं ततः परम्

vāmavedhaṃ tataḥ kuryādvikṣepaṃ dakṣiṇena tu / parivṛtya dvitīyaṃ tu gacchet koṇaṃ tataḥ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रापि वामवेधस्तु विक्षेपो दक्षिणेन च । ततो भाण्डोन्मुखो गच्छेत् तान्येव तु पदानि च

tatrāpi vāmavedhastu vikṣepo dakṣiṇena ca / tato bhāṇḍonmukho gacchet tānyeva tu padāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं गतागतैः कृत्वा पदानामिह विंशतिम् । वामवेधं ततः कुर्यात् विक्षेपं दक्षिणस्य च

evaṃ gatāgataiḥ kṛtvā padānāmiha viṃśatim / vāmavedhaṃ tataḥ kuryāt vikṣepaṃ dakṣiṇasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रङ्गे विकृष्टे भरतेन कार्यो गतागतैः पादगतिप्रचारः । त्र्यश्रस्त्रिकोणे चतुरस्ररङ्गे गतिप्रचारश्चतुरस्र एव

raṅge vikṛṣṭe bharatena kāryo gatāgataiḥ pādagatipracāraḥ / tryaśrastrikoṇe caturasraraṅge gatipracāraścaturasra eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः समैः संहितो गच्छेत्तत्र कार्यो लयाश्रयः । चतुष्कलो ऽथ द्विकलस्तथैवैककलः पुनः

yaḥ samaiḥ saṃhito gacchettatra kāryo layāśrayaḥ / catuṣkalo 'tha dvikalastathaivaikakalaḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मध्यमनीचैस्तु गच्छेद्यः परिवारितः । चतुष्कलमथार्धं च तथा चैककलं पुनः

atha madhyamanīcaistu gacchedyaḥ parivāritaḥ / catuṣkalamathārdhaṃ ca tathā caikakalaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दैत्यदानवयक्षाणां नृपपन्नगरक्षसाम् । चतुस्तालप्रमाणेन कर्तव्याथ गतिर्बुधैः

daityadānavayakṣāṇāṃ nṛpapannagarakṣasām / catustālapramāṇena kartavyātha gatirbudhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिवौकसां तु सर्वेषां मध्यमा गतिरिष्यते । तत्रापि चोद्धता ये तु तेषां देवैः समा गतिः

divaukasāṃ tu sarveṣāṃ madhyamā gatiriṣyate / tatrāpi coddhatā ye tu teṣāṃ devaiḥ samā gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा मनुष्या राजानस्तेषां देवगतिः कथम् । अत्रोच्यते कथं नैषा गती राज्ञां भविष्यति

yadā manuṣyā rājānasteṣāṃ devagatiḥ katham / atrocyate kathaṃ naiṣā gatī rājñāṃ bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह प्रकृतयो दिव्या दिव्यमानुष्य एव च । मानुष्य इति विज्ञेया नाट्यनृत्तक्रियां प्रति

iha prakṛtayo divyā divyamānuṣya eva ca / mānuṣya iti vijñeyā nāṭyanṛttakriyāṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवानां प्रकृतिर्दिव्या राज्ञां वै दिव्यमानुषी । या त्वन्या लोकविदिता मानुषी सा प्रकीर्तिता

devānāṃ prakṛtirdivyā rājñāṃ vai divyamānuṣī / yā tvanyā lokaviditā mānuṣī sā prakīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवांशजास्तु राजानो वेदाध्यात्मसु कीर्तिताः । एवं देवानुकरणे दोषो ह्यत्र न विद्यते

devāṃśajāstu rājāno vedādhyātmasu kīrtitāḥ / evaṃ devānukaraṇe doṣo hyatra na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं विधिस्तु कर्तव्यः स्वच्छन्दगमनं प्रति । संभ्रमोत्पातरोषेषु प्रमाणं न विधीयते

ayaṃ vidhistu kartavyaḥ svacchandagamanaṃ prati / saṃbhramotpātaroṣeṣu pramāṇaṃ na vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वासां प्रकृतीनां तु अवस्थान्तरसंश्रया । उत्तमाधममध्यानां गतिः कार्या प्रयोक्तृभिः

sarvāsāṃ prakṛtīnāṃ tu avasthāntarasaṃśrayā / uttamādhamamadhyānāṃ gatiḥ kāryā prayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुरर्धकलं वा स्यात् तदर्धकलमेव च । अवस्थान्तरमासाद्य कुर्याद् गतिविचेष्टितम्

caturardhakalaṃ vā syāt tadardhakalameva ca / avasthāntaramāsādya kuryād gativiceṣṭitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्येष्ठे चतुष्कलं ह्यत्र मध्यमे द्विकलं भवेत् । द्विकला चोत्तमे यत्र मध्ये त्वेककला भवेत्

jyeṣṭhe catuṣkalaṃ hyatra madhyame dvikalaṃ bhavet / dvikalā cottame yatra madhye tvekakalā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कलिकं मध्यमे यत्र नीचेष्वर्धकलं भवेत् । एवमर्धार्धहीनं तु जडानां संप्रयोजयेत्

kalikaṃ madhyame yatra nīceṣvardhakalaṃ bhavet / evamardhārdhahīnaṃ tu jaḍānāṃ saṃprayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्वरार्ते च क्षुधार्ते च तपःश्रान्ते भयान्विते । विस्मिते चावहित्थे च तथौत्सुक्यसमन्विते

jvarārte ca kṣudhārte ca tapaḥśrānte bhayānvite / vismite cāvahitthe ca tathautsukyasamanvite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गारे चैव शोके च स्वच्छन्दगमने तथा । गतिः स्थितलया कार्याधिकलान्तरपातिता

śṛṅgāre caiva śoke ca svacchandagamane tathā / gatiḥ sthitalayā kāryādhikalāntarapātitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनश्चिन्तान्विते चैव गतिः कार्या चतुष्कला । अस्वस्थकामिते चैव भये वित्रासिते तथा

punaścintānvite caiva gatiḥ kāryā catuṣkalā / asvasthakāmite caiva bhaye vitrāsite tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवेगे चैव हर्षे च कार्ये यच्च त्वरान्वितम् । अनिष्टश्रवणे चैव क्षेपे चाद्भुतदर्शने

āvege caiva harṣe ca kārye yacca tvarānvitam / aniṣṭaśravaṇe caiva kṣepe cādbhutadarśane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि चात्यायिके कार्ये दुःखिते शत्रुमार्गणे । अपराद्धानुसरणे श्वापदानुगतौ तथा

api cātyāyike kārye duḥkhite śatrumārgaṇe / aparāddhānusaraṇe śvāpadānugatau tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेष्वेवं गतिं प्राज्ञो विकलां संप्रयोजयेत् । उत्तमानां गतिर्या तु न तां मध्येषु योजयेत्

eteṣvevaṃ gatiṃ prājño vikalāṃ saṃprayojayet / uttamānāṃ gatiryā tu na tāṃ madhyeṣu yojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या गतिर्मध्यमानां तु न तां नीचेषु योजयेत् । गतिः शृङ्गारिणी कार्या स्वस्थकामितसम्भवा

yā gatirmadhyamānāṃ tu na tāṃ nīceṣu yojayet / gatiḥ śṛṅgāriṇī kāryā svasthakāmitasambhavā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूतीदर्शितमार्गस्तु प्रविशेद्रङ्गमण्डलम् । सूचया चाप्यभिनयं कुर्यादर्थसमाश्रयम्

dūtīdarśitamārgastu praviśedraṅgamaṇḍalam / sūcayā cāpyabhinayaṃ kuryādarthasamāśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृद्यैर्गन्धैस्तथा वस्त्रैरलङ्कारैश्च भूषितः । नानापुष्पसुगन्धाभिर्मालाभिः समलंकृतः

hṛdyairgandhaistathā vastrairalaṅkāraiśca bhūṣitaḥ / nānāpuṣpasugandhābhirmālābhiḥ samalaṃkṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गच्छेत् सललितैः पादैरतिक्रान्तस्थितैस्तथा । तथा सौष्ठवसंयुक्तैर्लयतालवशानुगैः

gacchet salalitaiḥ pādairatikrāntasthitaistathā / tathā sauṣṭhavasaṃyuktairlayatālavaśānugaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादयोरनुगौ हस्तौ नित्यं कार्यौ प्रयोक्तृभिः । उत्क्षिप्य हस्तं पातेन पादयोश्च विपर्ययात्

pādayoranugau hastau nityaṃ kāryau prayoktṛbhiḥ / utkṣipya hastaṃ pātena pādayośca viparyayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रच्छन्नकामिते चैव गतिं भूयो निबोधत । विसर्जितजनः स्रस्तस्तथा दूतीसहायवान्

pracchannakāmite caiva gatiṃ bhūyo nibodhata / visarjitajanaḥ srastastathā dūtīsahāyavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्वाणदीपो नात्यर्थं भूषणैश्च विभूषितः । वेलासदृशवस्त्रश्च सह दूत्या शनैस्तथा

nirvāṇadīpo nātyarthaṃ bhūṣaṇaiśca vibhūṣitaḥ / velāsadṛśavastraśca saha dūtyā śanaistathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रजेत् प्रच्छन्नकामस्तु पादैर्निश्शब्दमन्दगैः । शब्दशंक्युत्सुकश्च स्यादवलोकनतत्परः

vrajet pracchannakāmastu pādairniśśabdamandagaiḥ / śabdaśaṃkyutsukaśca syādavalokanatatparaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेपमानशरीरश्च शंकितः प्रस्खलन् मुहुः । रसे रौद्रे तु वक्ष्यामि दैत्यरक्षोगणान् प्रति

vepamānaśarīraśca śaṃkitaḥ praskhalan muhuḥ / rase raudre tu vakṣyāmi daityarakṣogaṇān prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एक एव रसस्तेषां स्थायी रौद्रो द्विजोत्तमाः । नेपथ्यरौद्रो विज्ञेयस्त्वङ्गरौद्रस्तथैव च

eka eva rasasteṣāṃ sthāyī raudro dvijottamāḥ / nepathyaraudro vijñeyastvaṅgaraudrastathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा स्वभावजश्चैव त्रिधा रौद्रः प्रकल्पितः । रुधिरक्लिन्नदेहो यो रुधिरार्द्रमुखस्तथा ॥ भ्न् १२।५०। ॥ । तथा पिशितहस्तश्च रौद्रो नेपथ्यजस्तु सः । बहुबाहुर्बहुमुखो नानाप्रहरणाकुलः

tathā svabhāvajaścaiva tridhā raudraḥ prakalpitaḥ / rudhiraklinnadeho yo rudhirārdramukhastathā // BhN 12.50| // | tathā piśitahastaśca raudro nepathyajastu saḥ / bahubāhurbahumukho nānāpraharaṇākulaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थूलकायस्तथा प्रांशुरङ्गरौद्रः प्रकीर्तितः । रक्ताक्षः पिङ्गकेशश्च असितो विकृतस्वरः

sthūlakāyastathā prāṃśuraṅgaraudraḥ prakīrtitaḥ / raktākṣaḥ piṅgakeśaśca asito vikṛtasvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूक्षो निर्भर्त्सनपरो रौद्रः सो ऽयं स्वभावजः । चतुस्तालान्तरोत्क्षिप्तैः पादैस्त्वन्तरपातितैः

rūkṣo nirbhartsanaparo raudraḥ so 'yaṃ svabhāvajaḥ / catustālāntarotkṣiptaiḥ pādaistvantarapātitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गतिरेवं प्रकर्तव्या तेषां ये चापि तद्विधाः । अहृद्या तु मही यत्र श्मशानरणकश्मला

gatirevaṃ prakartavyā teṣāṃ ye cāpi tadvidhāḥ / ahṛdyā tu mahī yatra śmaśānaraṇakaśmalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गतिं तत्र प्रयुञ्जीत बीभत्साभिनयं प्रति । क्वचिदासन्नपतितैः विकृष्टपतितैः क्वचित्

gatiṃ tatra prayuñjīta bībhatsābhinayaṃ prati / kvacidāsannapatitaiḥ vikṛṣṭapatitaiḥ kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एलकाक्रीडितैः पादैरुपर्युपरि पातितैः । तेषामेवानुगैर्हस्तैर्बीभत्से गतिरिष्यते

elakākrīḍitaiḥ pādairuparyupari pātitaiḥ / teṣāmevānugairhastairbībhatse gatiriṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वीरे च कर्त्तव्या पादविक्षेपसंयुता । द्रुतप्रचाराधिष्ठाना नानाचारीसमाकुला

atha vīre ca karttavyā pādavikṣepasaṃyutā / drutapracārādhiṣṭhānā nānācārīsamākulā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्श्वक्रान्तैद्रुताविद्धैः सूचीविद्धैस्तथैव च । कलाकालगतैः पादैरावेगे योजयेत् गतिम्

pārśvakrāntaidrutāviddhaiḥ sūcīviddhaistathaiva ca / kalākālagataiḥ pādairāvege yojayet gatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तमानामयं प्रायः प्रोक्तो गतिपरिक्रमः । मध्यानामधमानां च गतिं वक्ष्याम्यहं पुनः

uttamānāmayaṃ prāyaḥ prokto gatiparikramaḥ / madhyānāmadhamānāṃ ca gatiṃ vakṣyāmyahaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विस्मये चैव हर्षे च विक्षिप्तपदविक्रमान् । आसाद्य तु रसं हास्यमेतच्चान्यं च योजयेत्

vismaye caiva harṣe ca vikṣiptapadavikramān / āsādya tu rasaṃ hāsyametaccānyaṃ ca yojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनश्च करुणे कार्या गतिः स्थिरपदैरथ । बाष्पाम्बुरुद्धनयनः सन्नगात्रस्तथैव च

punaśca karuṇe kāryā gatiḥ sthirapadairatha / bāṣpāmburuddhanayanaḥ sannagātrastathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्क्षिप्तपातितकरस्तथा सस्वनरोदनः । गच्छेत्तथाध्यधिकया प्रत्यग्राप्रियसंश्रये

utkṣiptapātitakarastathā sasvanarodanaḥ / gacchettathādhyadhikayā pratyagrāpriyasaṃśraye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषा स्त्रीणां प्रयोक्तव्या नीचसत्त्वे तथैव च । उत्तमानां तु कर्तव्या सधैर्या बाष्पसङ्गता

eṣā strīṇāṃ prayoktavyā nīcasattve tathaiva ca / uttamānāṃ tu kartavyā sadhairyā bāṣpasaṅgatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निःश्वासैरायतोत्सृष्टैस्तथैवोर्ध्वनिरीक्षितैः । न तत्र सौष्ठवं कार्यं न प्रमाणं तथाविधम्

niḥśvāsairāyatotsṛṣṭaistathaivordhvanirīkṣitaiḥ / na tatra sauṣṭhavaṃ kāryaṃ na pramāṇaṃ tathāvidham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्यानामपि सत्त्वज्ञा गतिर्योज्या विधानतः । उरःपातहतोत्साहः शोकव्याकुलचेतनः

madhyānāmapi sattvajñā gatiryojyā vidhānataḥ / uraḥpātahatotsāhaḥ śokavyākulacetanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नात्युत्क्षिप्तैः पदैर्गच्छेत् इष्टबन्धुनिपातने । गाढप्रहारे कार्या च शिथिलाङ्गभुजाश्रया

nātyutkṣiptaiḥ padairgacchet iṣṭabandhunipātane / gāḍhaprahāre kāryā ca śithilāṅgabhujāśrayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विघूणितशरीरा च गतिश्चूर्णपदैरथ । शीतेन चाभिभूतस्य वर्षेणाभिद्रुतस्य च

vighūṇitaśarīrā ca gatiścūrṇapadairatha / śītena cābhibhūtasya varṣeṇābhidrutasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गतिः प्रयोक्तृभिः कार्या स्त्रीनीचप्रकृतावथ । पिण्डीकृत्य तु गात्राणि तेषां चैव प्रकम्पनम्

gatiḥ prayoktṛbhiḥ kāryā strīnīcaprakṛtāvatha / piṇḍīkṛtya tu gātrāṇi teṣāṃ caiva prakampanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करौ वक्षसि निक्षिप्य कुब्जीभूतस्तथैव च । दन्तोष्ठस्फुरणं चैव चिबुकस्य प्रकम्पनम्

karau vakṣasi nikṣipya kubjībhūtastathaiva ca / dantoṣṭhasphuraṇaṃ caiva cibukasya prakampanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यं शनैश्च कर्तव्यं शीताभिनयने गतौ । तथा भयानके चैव गतिः कार्या विचक्षणैः

kāryaṃ śanaiśca kartavyaṃ śītābhinayane gatau / tathā bhayānake caiva gatiḥ kāryā vicakṣaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रीणां कापुरुषाणां च ये चान्ये सत्त्ववर्जिताः । विस्फारिते चले नेत्रे विधुतं च शिरस्तथा

strīṇāṃ kāpuruṣāṇāṃ ca ye cānye sattvavarjitāḥ / visphārite cale netre vidhutaṃ ca śirastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भयसंयुक्तया दृष्ट्या पार्श्वयोश्च विलोकनैः । द्रुतैश्चूर्णपदैश्चैव बद्ध्वा हस्तं कपोतकम्

bhayasaṃyuktayā dṛṣṭyā pārśvayośca vilokanaiḥ / drutaiścūrṇapadaiścaiva baddhvā hastaṃ kapotakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवेपितशरीरश्च शुष्कोष्ठस्स्खलितं व्रजेत् । एषानुकरणे कार्या तर्जने त्रासने तथा

pravepitaśarīraśca śuṣkoṣṭhasskhalitaṃ vrajet / eṣānukaraṇe kāryā tarjane trāsane tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वं च विकृतं दृष्ट्वा श्रुत्वा च विकृतं स्वरम् । एषा स्त्रीणां प्रकर्त्तव्या नृणां चाक्षिप्तविक्रमा

sattvaṃ ca vikṛtaṃ dṛṣṭvā śrutvā ca vikṛtaṃ svaram / eṣā strīṇāṃ prakarttavyā nṛṇāṃ cākṣiptavikramā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचिदासन्नपतितैर्विकृष्टपतितैः क्वचित् । एलकाक्रीडितैः पादैरुपर्युपरि पातितैः

kvacidāsannapatitairvikṛṣṭapatitaiḥ kvacit / elakākrīḍitaiḥ pādairuparyupari pātitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषामेवानुगैर्हस्तैर्गतिं भीतेषु योजयेत् । वणिजां सचिवानां च गतिः कार्या स्वभावजा

eṣāmevānugairhastairgatiṃ bhīteṣu yojayet / vaṇijāṃ sacivānāṃ ca gatiḥ kāryā svabhāvajā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्वा नाभितटे हस्तमुत्तानखटकामुखम् । आद्यं चारालमुत्तानं कुर्यात्पार्श्वं स्तनान्तरे

kṛtvā nābhitaṭe hastamuttānakhaṭakāmukham / ādyaṃ cārālamuttānaṃ kuryātpārśvaṃ stanāntare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न निषण्णं न च स्तब्धं न चापि परिवाहितम् । कृत्वा गात्रं तथा गच्छेत्तेन चैव क्रमेण तु

na niṣaṇṇaṃ na ca stabdhaṃ na cāpi parivāhitam / kṛtvā gātraṃ tathā gacchettena caiva krameṇa tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिक्रान्तैर्पदैर्विप्रा द्वितालान्तरगामिभिः । यतीनां श्रमणानां च ये चान्ये तपसि स्थिताः

atikrāntairpadairviprā dvitālāntaragāmibhiḥ / yatīnāṃ śramaṇānāṃ ca ye cānye tapasi sthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां कार्या गतिर्ये तु नैष्ठिकं व्रतमाश्रिताः । आलोलचक्षुश्च भवेद्युगमात्रनिरीक्षणः

teṣāṃ kāryā gatirye tu naiṣṭhikaṃ vratamāśritāḥ / ālolacakṣuśca bhavedyugamātranirīkṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपस्थितस्मृतिश्चैव गात्रं सर्वं विधाय च । अचञ्चलमनाश्चैव यथावल्लिङ्गमाश्रितः

upasthitasmṛtiścaiva gātraṃ sarvaṃ vidhāya ca / acañcalamanāścaiva yathāvalliṅgamāśritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनीतवेषश्च भवेत् कषायवसनस्तथा । प्रथमं समपादेन स्थित्वा स्थानेन वै बुधः

vinītaveṣaśca bhavet kaṣāyavasanastathā / prathamaṃ samapādena sthitvā sthānena vai budhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तं च चतुरं कृत्वा तथा चैकं प्रसारयेत् । प्रसन्नं वदनं कृत्वा प्रयोगस्य वशानुगः

hastaṃ ca caturaṃ kṛtvā tathā caikaṃ prasārayet / prasannaṃ vadanaṃ kṛtvā prayogasya vaśānugaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिषण्णेन गात्रेण गतिं गच्छेद् व्यतिक्रमात् । उत्तमानां भवेदेषा लिङ्गिनां ये महाव्रताः

aniṣaṇṇena gātreṇa gatiṃ gacched vyatikramāt / uttamānāṃ bhavedeṣā liṅgināṃ ye mahāvratāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एभिरेव विपर्यस्तैर्गुणैरन्येषु योजयेत् । तथा व्रतानुगावस्था ह्यन्येषां लिङ्गिनां गतिः

ebhireva viparyastairguṇairanyeṣu yojayet / tathā vratānugāvasthā hyanyeṣāṃ liṅgināṃ gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभ्रान्ता वाप्युदात्ता वा विभ्रान्तनिभृतापि वा । शकटास्यस्थितैः पादैरतिक्रान्तैस्तथैव च

vibhrāntā vāpyudāttā vā vibhrāntanibhṛtāpi vā / śakaṭāsyasthitaiḥ pādairatikrāntaistathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्या पाशुपतानां च गतिरुद्धतगामिनी । अन्धकारे ऽथ याने च गतिः कार्या प्रयोक्तृभिः

kāryā pāśupatānāṃ ca gatiruddhatagāminī / andhakāre 'tha yāne ca gatiḥ kāryā prayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूमौ विसर्पितैः पादैर्हस्तैर्मार्गप्रदर्शिभिः । रथस्थस्यापि कर्तव्या गतिश्चूर्णपदैरथ

bhūmau visarpitaiḥ pādairhastairmārgapradarśibhiḥ / rathasthasyāpi kartavyā gatiścūrṇapadairatha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समपादं तथा स्थानं कृत्वा रथगतिं व्रजेत् । धनुर्गृहीत्वा चैकेन तथा चैकेन कूबरम्

samapādaṃ tathā sthānaṃ kṛtvā rathagatiṃ vrajet / dhanurgṛhītvā caikena tathā caikena kūbaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूतश्चास्य भवेदेवं प्रतोदप्रग्रहाकुलः । वाहनानि विचित्राणि कर्तव्यानि विभागशः

sūtaścāsya bhavedevaṃ pratodapragrahākulaḥ / vāhanāni vicitrāṇi kartavyāni vibhāgaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रुतैश्चूर्णपदैश्चैव गन्तव्यं रङ्गमण्डले । विमानस्थस्य कर्तव्या ह्येषैव स्यन्दिनी गतिः

drutaiścūrṇapadaiścaiva gantavyaṃ raṅgamaṇḍale / vimānasthasya kartavyā hyeṣaiva syandinī gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आरोढुमुद्वहेद् गात्रं किञ्चित् स्यादुन्मुखस्थितम् । अस्यैव वैपरीत्येन कुर्याच्चाप्यवरोहणम्

āroḍhumudvahed gātraṃ kiñcit syādunmukhasthitam / asyaiva vaiparītyena kuryāccāpyavarohaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधो ऽवलोकनैश्चैव मण्डलावर्तनेन च । आकाशगमने चैव कर्तव्या नाट्ययोक्तृभिः

adho 'valokanaiścaiva maṇḍalāvartanena ca / ākāśagamane caiva kartavyā nāṭyayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थानेन समपादेन तथा चूर्णपदैरपि । व्योम्नश्चावतरेद्यस्तु तस्यैतां कारयेत् गतिम्

sthānena samapādena tathā cūrṇapadairapi / vyomnaścāvataredyastu tasyaitāṃ kārayet gatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋज्वायतोन्नतनतैः कुटिलावर्तितैरथ । भ्रश्यतश्च तथाकाशादपविद्धभुजा गतिः

ṛjvāyatonnatanataiḥ kuṭilāvartitairatha / bhraśyataśca tathākāśādapaviddhabhujā gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकीर्णवसना चैव तथा भूगतलोचना । प्रासादद्रुमशैलेषु नदीनिम्नोन्नतेषु च

vikīrṇavasanā caiva tathā bhūgatalocanā / prāsādadrumaśaileṣu nadīnimnonnateṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आरोहणावतरणं च कार्यमर्थवशाद्बुधैः । प्रासादारोहणं कार्यं अतिक्रान्तैः पदैरथ

ārohaṇāvataraṇaṃ ca kāryamarthavaśādbudhaiḥ / prāsādārohaṇaṃ kāryaṃ atikrāntaiḥ padairatha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्वाह्य गात्रं पादं च सोपाने निक्षिपेन्नरः । तथावतरणं चैव गात्रमानम्य रेचयेत्

udvāhya gātraṃ pādaṃ ca sopāne nikṣipennaraḥ / tathāvataraṇaṃ caiva gātramānamya recayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रासादे यन्मया प्रोक्तः प्रतारः केवलो भवेत् । किञ्चिन्नताग्रकाया तु प्रतारे गतिरिष्यते

prāsāde yanmayā proktaḥ pratāraḥ kevalo bhavet / kiñcinnatāgrakāyā tu pratāre gatiriṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जलप्रमाणापेक्षा तु जलमध्ये गतिर्भवेत् । तोये ऽल्पे वसनोत्कर्षः प्राज्ये पाणिविकर्षणैः

jalapramāṇāpekṣā tu jalamadhye gatirbhavet / toye 'lpe vasanotkarṣaḥ prājye pāṇivikarṣaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसार्य बाहुमेकैकं मुहुर्बारिविकर्षणैः । तिर्यक् प्रसारिता चैव हियमाणा च वारिणा

prasārya bāhumekaikaṃ muhurbārivikarṣaṇaiḥ / tiryak prasāritā caiva hiyamāṇā ca vāriṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशेषाङ्गाकुलाधूतवदना गतिरिष्यते । नौस्थस्यापि प्रयोक्तव्या द्रुतैश्चूर्णपदैर्गतिः

aśeṣāṅgākulādhūtavadanā gatiriṣyate / nausthasyāpi prayoktavyā drutaiścūrṇapadairgatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिक्रान्तेन पादेन द्वितीयेनाञ्चितेन च । प्रासादारोहणे यत्तु तदेवाद्रिषु कारयेत्

atikrāntena pādena dvitīyenāñcitena ca / prāsādārohaṇe yattu tadevādriṣu kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केवलमूर्ध्वनिक्षेपमद्रिष्वङ्गं भवेदथ । द्रुमे चारोहणं कार्यमतिक्रान्तैः स्थितैः पदैः

kevalamūrdhvanikṣepamadriṣvaṅgaṃ bhavedatha / drume cārohaṇaṃ kāryamatikrāntaiḥ sthitaiḥ padaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूचीविद्धैरपक्रान्तैः पार्श्वक्रान्तैस्तथैव च । एतदेवावतरणं सरित्स्वपि नियोजयेत्

sūcīviddhairapakrāntaiḥ pārśvakrāntaistathaiva ca / etadevāvataraṇaṃ saritsvapi niyojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेनैव विधानेन कर्तव्यं गतिचेष्टितम् । संज्ञामात्रेण कर्तव्यान्येतानि विधिपूर्वकम्

anenaiva vidhānena kartavyaṃ gaticeṣṭitam / saṃjñāmātreṇa kartavyānyetāni vidhipūrvakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्मान्मृत इति प्रोक्ते किं कर्तव्यं प्रयोक्तृभिः । अङ्कुशग्रहणान्नागं खलीनग्रहणाद्धयम्

kasmānmṛta iti prokte kiṃ kartavyaṃ prayoktṛbhiḥ / aṅkuśagrahaṇānnāgaṃ khalīnagrahaṇāddhayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रग्रहग्रहणाद्यानमेवमेवापरेष्वपि । अश्वयाने गतिः कार्या वैशाखस्थानकेन तु

pragrahagrahaṇādyānamevamevāpareṣvapi / aśvayāne gatiḥ kāryā vaiśākhasthānakena tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा चूर्णपदैश्चित्रैरुपर्युपरि पातितैः । पन्नगानां गतिः कार्या पादैः स्वस्तिकसंज्ञितैः

yathā cūrṇapadaiścitrairuparyupari pātitaiḥ / pannagānāṃ gatiḥ kāryā pādaiḥ svastikasaṃjñitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्श्वक्रान्तं पदं कुर्यात् स्वस्तिकं रेचयेदिह । विटस्यापि तु कर्तव्या गतिर्ललितविक्रमा

pārśvakrāntaṃ padaṃ kuryāt svastikaṃ recayediha / viṭasyāpi tu kartavyā gatirlalitavikramā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादैराकुञ्चितैः किञ्चित् तालाभ्यन्तरपातितैः । स्वसौष्ठवसमायुक्तौ तथा हस्तौ पदानुगौ

pādairākuñcitaiḥ kiñcit tālābhyantarapātitaiḥ / svasauṣṭhavasamāyuktau tathā hastau padānugau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खटकावर्धमानौ तु कृत्वा विटगतिं व्रजेत् । कञ्चुकीयस्य कर्तव्या वयोवस्थाविशेषतः

khaṭakāvardhamānau tu kṛtvā viṭagatiṃ vrajet / kañcukīyasya kartavyā vayovasthāviśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवृद्धस्य प्रयोगज्ञो गतिमेवं प्रयोजयेत् । अर्धतालोत्थितैः पादैर्विष्कम्भैः ऋजुभिस्तथा

avṛddhasya prayogajño gatimevaṃ prayojayet / ardhatālotthitaiḥ pādairviṣkambhaiḥ ṛjubhistathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुद्वहन्निवाङ्गानि पङ्कलग्न इव व्रजेत् । अथ वृद्धस्य कर्तव्या गतिः कम्पितदेहिका

samudvahannivāṅgāni paṅkalagna iva vrajet / atha vṛddhasya kartavyā gatiḥ kampitadehikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्कम्भनकृतप्राणा मन्दोत्क्षिप्तपदक्रमा । कृशस्याप्यभिनेया वै गतिर्मन्दपरिक्रमा

viṣkambhanakṛtaprāṇā mandotkṣiptapadakramā / kṛśasyāpyabhineyā vai gatirmandaparikramā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याधिग्रस्ते ज्वरार्ते च तपःश्रान्ते क्षुधान्विते । विष्कम्भनकृतप्राणः कृशः क्षामोदरस्तथा

vyādhigraste jvarārte ca tapaḥśrānte kṣudhānvite / viṣkambhanakṛtaprāṇaḥ kṛśaḥ kṣāmodarastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षामस्वरकपोलश्च दीननेत्रस्तथैव च । शनैरुत्क्षेपणं चैव कर्तव्यं हस्तपादयोः

kṣāmasvarakapolaśca dīnanetrastathaiva ca / śanairutkṣepaṇaṃ caiva kartavyaṃ hastapādayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कम्पनं चैव गात्राणां क्लेशनं च तथैव च । दूराध्वानं गतस्यापि गतिर्मन्दपदक्रमा

kampanaṃ caiva gātrāṇāṃ kleśanaṃ ca tathaiva ca / dūrādhvānaṃ gatasyāpi gatirmandapadakramā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकूणनं च गात्रस्य जानुनोश्च विमर्दनम् । स्थूलस्यापि तु कर्तव्या गतिर्देहानुकर्षिणी

vikūṇanaṃ ca gātrasya jānunośca vimardanam / sthūlasyāpi tu kartavyā gatirdehānukarṣiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुद्वहनभूयिष्ठा मन्दोत्क्षिप्तपदक्रमा । विष्कम्भगामी च भवेन्निःश्वासबहुलस्तथा

samudvahanabhūyiṣṭhā mandotkṣiptapadakramā / viṣkambhagāmī ca bhavenniḥśvāsabahulastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रमस्वेदाभिभूतश्च व्रजेच्चूर्णपदैस्तथा । मत्तानां तु गतिः कार्या मदे तरुणमध्यमे

śramasvedābhibhūtaśca vrajeccūrṇapadaistathā / mattānāṃ tu gatiḥ kāryā made taruṇamadhyame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.