Bharata: Natyasastra 16

इति भरतीये नाट्यशास्त्रे छन्दोविचितिर्नाम पञ्चदशो ऽध्यायः अथ षोडशो ऽध्यायः विभूषणं चाक्षरसंहतिश्च शोभाभिमानौ गुणकीर्तनं च । प्रोत्साहनोदाहरणे निरुक्तं गुणानुवादो ऽतिशयश्च हेतुः

iti bharatīye nāṭyaśāstre chandovicitirnāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ atha ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ vibhūṣaṇaṃ cākṣarasaṃhatiśca śobhābhimānau guṇakīrtanaṃ ca / protsāhanodāharaṇe niruktaṃ guṇānuvādo 'tiśayaśca hetuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सारूप्यमिथ्याध्यवसायसिद्धि पदोच्चयाक्रन्दमनोरथाश्च । आख्यानयाञ्चाप्रतिषेधपृच्छा दृष्टान्तनिर्भासनसंशयाश्च

sārūpyamithyādhyavasāyasiddhi padoccayākrandamanorathāśca / ākhyānayāñcāpratiṣedhapṛcchā dṛṣṭāntanirbhāsanasaṃśayāśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशीः प्रियोक्तिः कपटः क्षमा च प्राप्तिश्च पश्चात्तपनं तथैव । अर्थानुवृत्तिर्ह्युपपत्तियुक्ती कार्यो ऽनुनीतिः परिदेवनं च

āśīḥ priyoktiḥ kapaṭaḥ kṣamā ca prāptiśca paścāttapanaṃ tathaiva / arthānuvṛttirhyupapattiyuktī kāryo 'nunītiḥ paridevanaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षट्त्रिंशदेतानि हि लक्षणानि प्रोक्तानि वै भूषणसंमितानि । काव्येषु भावार्थगतानि तज्ज्ञैः सम्यग् प्रयोज्यानि यथारसं तु

ṣaṭtriṃśadetāni hi lakṣaṇāni proktāni vai bhūṣaṇasaṃmitāni / kāvyeṣu bhāvārthagatāni tajjñaiḥ samyag prayojyāni yathārasaṃ tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलङ्कारैर्गुणैश्चैव बहुभिः समलङ्कृतम् । भूषणैरिव विन्यस्तैस्तद् भूषणमिति स्मृतम्

alaṅkārairguṇaiścaiva bahubhiḥ samalaṅkṛtam / bhūṣaṇairiva vinyastaistad bhūṣaṇamiti smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्राल्पैरक्षरैः श्लिष्टैर्विचित्रमुपवर्ण्यते । तमप्यक्षरसङ्घातं विद्याल्लक्षणसंज्ञितम्

yatrālpairakṣaraiḥ śliṣṭairvicitramupavarṇyate / tamapyakṣarasaṅghātaṃ vidyāllakṣaṇasaṃjñitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धैरर्थैस्समं कृत्वा ह्यसिद्धो ऽर्थः प्रसाध्यते । यत्र श्लक्ष्णविचित्रार्था सा शोभेत्यभिधीयते

siddhairarthaissamaṃ kṛtvā hyasiddho 'rthaḥ prasādhyate / yatra ślakṣṇavicitrārthā sā śobhetyabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धार्यमाणस्तु बहुभिर्वचनैः कार्ययुक्तिभिः । न यः पर्यवतिष्ठेत सो ऽभिमानस्तु संज्ञितः

dhāryamāṇastu bahubhirvacanaiḥ kāryayuktibhiḥ / na yaḥ paryavatiṣṭheta so 'bhimānastu saṃjñitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कीर्त्यमानैर्गुणैर्यत्र विविधार्थसमुद्भवैः । दोषा न परिकथ्यन्ते तज्ज्ञेयं गुणकीर्तनम्

kīrtyamānairguṇairyatra vividhārthasamudbhavaiḥ / doṣā na parikathyante tajjñeyaṃ guṇakīrtanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोके गुणातिरिक्तानां बहूनां यत्र नामभिः । एको ऽभिशब्द्यते यस्तु विज्ञेयं गुणकीर्तनम्

loke guṇātiriktānāṃ bahūnāṃ yatra nāmabhiḥ / eko 'bhiśabdyate yastu vijñeyaṃ guṇakīrtanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्साहजननैः स्पष्टैरर्थैरोपम्यसंश्रयैः । प्रसिद्धैरुपगूढं च ज्ञेयं प्रोत्साहनं बुधैः

utsāhajananaiḥ spaṣṭairarthairopamyasaṃśrayaiḥ / prasiddhairupagūḍhaṃ ca jñeyaṃ protsāhanaṃ budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्रैकस्यापि शब्दस्य दर्शनात्सुबहून्यपि । यान्ति सिद्धिमनुक्तानि तदुदाहरणं स्मृतम्

yatraikasyāpi śabdasya darśanātsubahūnyapi / yānti siddhimanuktāni tadudāharaṇaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरुक्तं द्विविधं प्रोक्तं तथ्यं चातथ्यमेव वा । सिद्धिप्रसाधितं तथ्यमतथ्यं चाप्रसाधितम्

niruktaṃ dvividhaṃ proktaṃ tathyaṃ cātathyameva vā / siddhiprasādhitaṃ tathyamatathyaṃ cāprasādhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणानुवादो हीनानामुत्तमैरुपमाकृतः । उत्तमार्थविशेषो यः स चाप्यतिशयः स्मृतः

guṇānuvādo hīnānāmuttamairupamākṛtaḥ / uttamārthaviśeṣo yaḥ sa cāpyatiśayaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहूनां भाषमाणानामेकस्यार्थविनिर्णयात् । सिद्धोपमानवचनं हेतुरित्यभिसंज्ञितः

bahūnāṃ bhāṣamāṇānāmekasyārthavinirṇayāt / siddhopamānavacanaṃ heturityabhisaṃjñitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपदेशस्तु परोक्षो यस्मादुत्पद्यते ऽनुकरणेन । लक्षणसमानकरणात् सारूप्यं तत्तु निर्देश्यम्

apadeśastu parokṣo yasmādutpadyate 'nukaraṇena / lakṣaṇasamānakaraṇāt sārūpyaṃ tattu nirdeśyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभूतपूर्वैर्यत्रार्थैस्तुल्यस्यार्थस्य निर्णयः । स मिथ्याध्यवसायस्तु प्रोच्यते काव्यलक्षणे

abhūtapūrvairyatrārthaistulyasyārthasya nirṇayaḥ / sa mithyādhyavasāyastu procyate kāvyalakṣaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहूनां तु प्रधानानां मध्ये यन्नाम कीर्त्यते । एकार्थसाधनकृतं सा सिद्धिरिति कीर्त्यते

bahūnāṃ tu pradhānānāṃ madhye yannāma kīrtyate / ekārthasādhanakṛtaṃ sā siddhiriti kīrtyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणैर्बहुभिरेकार्थैः पदैर्यः संप्रशस्यते । पदोच्चयं तु तद्विद्यान्नानार्थग्रथनात्मकम्

guṇairbahubhirekārthaiḥ padairyaḥ saṃpraśasyate / padoccayaṃ tu tadvidyānnānārthagrathanātmakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मभावमुपन्यस्य परसादृश्ययुक्तिभिः । तीव्रार्थभाषणं यत्स्यादाक्रन्दः स तु कीर्तितः

ātmabhāvamupanyasya parasādṛśyayuktibhiḥ / tīvrārthabhāṣaṇaṃ yatsyādākrandaḥ sa tu kīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृदयस्थस्य भावस्य सुस्पष्टार्थप्रदर्शनम् । अन्यापदेशकथनैर्मनोरथ इति स्मृतः

hṛdayasthasya bhāvasya suspaṣṭārthapradarśanam / anyāpadeśakathanairmanoratha iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपृष्टैरथवा पृष्टैर्निर्णयः क्रियते तु यः । आख्यानमिति तज्ज्ञेयं लक्षणं नाटकाश्रयम्

apṛṣṭairathavā pṛṣṭairnirṇayaḥ kriyate tu yaḥ / ākhyānamiti tajjñeyaṃ lakṣaṇaṃ nāṭakāśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदौ यत्क्रोधजननमन्ते हर्षप्रवर्धनम् । यत्तु प्रियं पुनर्वाक्यं सा याञ्चा परिकीर्तिता

ādau yatkrodhajananamante harṣapravardhanam / yattu priyaṃ punarvākyaṃ sā yāñcā parikīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्येषु विपरीतेषु यदि किञ्चित् प्रवर्तते । निवार्यते च कार्यज्ज्ञैः प्रतिषेधः प्रकीर्तितः

kāryeṣu viparīteṣu yadi kiñcit pravartate / nivāryate ca kāryajjñaiḥ pratiṣedhaḥ prakīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्राकारोद्भवैर्वाक्यैरात्मानमथवा परम् । पृच्छन्निवाभिधत्ते ऽर्थं सा पृच्छेत्यभिसंज्ञिता

yatrākārodbhavairvākyairātmānamathavā param / pṛcchannivābhidhatte 'rthaṃ sā pṛcchetyabhisaṃjñitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्वान् पूर्वोपलब्धौ यत्समत्वमुपपादयेत् । निदर्शनकृतस्तज्ज्ञैः स दृष्टान्त इति स्मृतः

vidvān pūrvopalabdhau yatsamatvamupapādayet / nidarśanakṛtastajjñaiḥ sa dṛṣṭānta iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेकयुक्तिमद्वाक्यमनेकार्थप्रसाधकम् । अनेकवाक्यसंयुक्तं तन्निर्भासनमुच्यते

anekayuktimadvākyamanekārthaprasādhakam / anekavākyasaṃyuktaṃ tannirbhāsanamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरिज्ञाततत्त्वार्थं यत्र वाक्यं समाप्यते । सो ऽनेकत्वाद्विचाराणां संशयः परिकीर्तितः

aparijñātatattvārthaṃ yatra vākyaṃ samāpyate / so 'nekatvādvicārāṇāṃ saṃśayaḥ parikīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र शास्त्रार्थसम्पन्नां मनोरथसमुद्भवाम् । अप्रार्थनीयामन्यां वा विदुस्तामाशिषं बुधाः

yatra śāstrārthasampannāṃ manorathasamudbhavām / aprārthanīyāmanyāṃ vā vidustāmāśiṣaṃ budhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदौ यत् क्रोधजननमन्ते हर्षप्रवर्धनम् । तत् प्रियं वचनं ज्ञेयमाशीर्वादसमन्वितम्

ādau yat krodhajananamante harṣapravardhanam / tat priyaṃ vacanaṃ jñeyamāśīrvādasamanvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छलयुक्त्या त्वन्येषामभिसन्धानाभिभावकंकपटम् । द्वित्रिप्रयोगयुक्तो विज्ञेयः कपटसङ्घातः

chalayuktyā tvanyeṣāmabhisandhānābhibhāvakaṃkapaṭam / dvitriprayogayukto vijñeyaḥ kapaṭasaṅghātaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्जनोदाहृतै रूक्षैः सभामध्ये ऽतिताडितः । अक्रोधः क्रोधजननैर्वाक्यैर्यः सा क्षमा भवेत्

durjanodāhṛtai rūkṣaiḥ sabhāmadhye 'titāḍitaḥ / akrodhaḥ krodhajananairvākyairyaḥ sā kṣamā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वैवावयवं कञ्चिद्भावो यत्रानुमीयते । प्राप्तिं तामभिजानीयाल्लक्षणं नाटकाश्रयम्

dṛṣṭvaivāvayavaṃ kañcidbhāvo yatrānumīyate / prāptiṃ tāmabhijānīyāllakṣaṇaṃ nāṭakāśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकार्यं सहसा कृत्वाऽकृत्वा कार्यमथापि वा । सन्तापो मनसो यस्तु पश्चात्तापः प्रकीर्तितः

akāryaṃ sahasā kṛtvā'kṛtvā kāryamathāpi vā / santāpo manaso yastu paścāttāpaḥ prakīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रश्रयेणार्थसंयुक्तं यत्परस्यानुवर्तनम् । स्नेहाद्दाक्षिण्ययोगाद्वा सानुवृत्तिस्तु संज्ञिता

praśrayeṇārthasaṃyuktaṃ yatparasyānuvartanam / snehāddākṣiṇyayogādvā sānuvṛttistu saṃjñitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्तानां यत्र दोषाणां क्रियते शमनं पुनः । सा ज्ञेया ह्युपपत्तिस्तु लक्षणं नाटकाश्रयम्

prāptānāṃ yatra doṣāṇāṃ kriyate śamanaṃ punaḥ / sā jñeyā hyupapattistu lakṣaṇaṃ nāṭakāśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साध्यते यो ऽर्थसम्बन्धो महद्भिः समवायतः । परस्परानुकूल्येन सा युक्तिः परिकीर्तिता

sādhyate yo 'rthasambandho mahadbhiḥ samavāyataḥ / parasparānukūlyena sā yuktiḥ parikīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्रापसारयन् दोषं गुणमर्थेन योजयेत् । गुणाभिवादं दोषान् वा कार्यं तल्लक्षणं विदुः

yatrāpasārayan doṣaṃ guṇamarthena yojayet / guṇābhivādaṃ doṣān vā kāryaṃ tallakṣaṇaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपूर्वक्रोधजनितमपराधं प्रमृज्य यत् । सेवार्थं मधुरं वाक्यमनुनीतिः प्रकीर्तिता

apūrvakrodhajanitamaparādhaṃ pramṛjya yat / sevārthaṃ madhuraṃ vākyamanunītiḥ prakīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषैर्यदन्यनामोक्तैः प्रसिद्धार्थैः प्रयोजयेत् । अन्यत्रार्थेन सम्बद्धं ज्ञेयं तत् परिदेवनम्

doṣairyadanyanāmoktaiḥ prasiddhārthaiḥ prayojayet / anyatrārthena sambaddhaṃ jñeyaṃ tat paridevanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमा रूपकं चैव दीपकं यमकं तथा । अलङ्कारास्तु विज्ञेया चत्वारो नाटकाश्रयाः

upamā rūpakaṃ caiva dīpakaṃ yamakaṃ tathā / alaṅkārāstu vijñeyā catvāro nāṭakāśrayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्किञ्चित् काव्यबन्धेषु सादृश्येनोपमीयते । उपमा नाम सा ज्ञेया गुणाकृतिसमाश्रया

yatkiñcit kāvyabandheṣu sādṛśyenopamīyate / upamā nāma sā jñeyā guṇākṛtisamāśrayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्यैकेन सा कार्या ह्यनेकेनाथवा पुनः । अनेकस्य तथैकेन बहूनां बहुभिस्तथा

ekasyaikena sā kāryā hyanekenāthavā punaḥ / anekasya tathaikena bahūnāṃ bahubhistathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुल्यं ते शशिना वक्त्रमित्येकेनैकसंश्रया । शशाङ्कवत् प्रकाशन्ते ज्योतींषीति भवेत्तु या

tulyaṃ te śaśinā vaktramityekenaikasaṃśrayā / śaśāṅkavat prakāśante jyotīṃṣīti bhavettu yā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्यानेकविषया सोपमा परिकीर्तिता । श्येनबर्हिणभासानां तुल्यार्थमिति या भवेत्

ekasyānekaviṣayā sopamā parikīrtitā / śyenabarhiṇabhāsānāṃ tulyārthamiti yā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्य बहुभिः साम्यादुपमा नाटकाश्रया । बहूनां बहुभिर्ज्ञेया घना इव गजा इति

ekasya bahubhiḥ sāmyādupamā nāṭakāśrayā / bahūnāṃ bahubhirjñeyā ghanā iva gajā iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रशंसा चैव निन्दा च कल्पिता सदृशी तथा । या किञ्चित्सदृशी ज्ञेया सोपमा पञ्चधा बुधैः

praśaṃsā caiva nindā ca kalpitā sadṛśī tathā / yā kiñcitsadṛśī jñeyā sopamā pañcadhā budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा तु तां विशालाक्षीं तुतोष मनुजाधिपः । मुनिभिः साधितां कृच्छ्रात् सिद्धिं मूर्तिमतीमिव

dṛṣṭvā tu tāṃ viśālākṣīṃ tutoṣa manujādhipaḥ / munibhiḥ sādhitāṃ kṛcchrāt siddhiṃ mūrtimatīmiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा तं सर्वगुणैर्हीनं सस्वजे कर्कशच्छविम् । वने कण्टकिनं वल्ली दावदग्धमिव द्रुमम्

sā taṃ sarvaguṇairhīnaṃ sasvaje karkaśacchavim / vane kaṇṭakinaṃ vallī dāvadagdhamiva drumam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षरन्तो दानसलिलं लालामन्थरगामिनः । मतङ्गजा विराजन्ते जङ्गमा इव पर्वताः

kṣaranto dānasalilaṃ lālāmantharagāminaḥ / mataṅgajā virājante jaṅgamā iva parvatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्त्वयाद्य कृतं कर्म परिचित्तानुरोधिना । सदृशं तत्तवैव स्यादतिमानुषकर्मणः

yattvayādya kṛtaṃ karma paricittānurodhinā / sadṛśaṃ tattavaiva syādatimānuṣakarmaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्पूर्णचन्द्रवदना नीलोत्पलदलेक्षणा । मत्तमातङ्गगमना सम्प्राप्तेयं सखी मम

sampūrṇacandravadanā nīlotpaladalekṣaṇā / mattamātaṅgagamanā samprāpteyaṃ sakhī mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमाया बुधैरेते भेदा ज्ञेयाः समासतः । शेषा ये लक्षणैर्नोक्तास्ते ग्राह्याः काव्यलोकतः

upamāyā budhairete bhedā jñeyāḥ samāsataḥ / śeṣā ye lakṣaṇairnoktāste grāhyāḥ kāvyalokataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाधिकरणार्थानां शब्दानां संप्रदीपकम् । एकवाक्येन संयुक्तं तद्दीपकमुच्यते

nānādhikaraṇārthānāṃ śabdānāṃ saṃpradīpakam / ekavākyena saṃyuktaṃ taddīpakamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसृतं मधुरं चापि गुणैः सर्वैरलङ्कृतम् । काव्ये यन्नाटके विप्रास्तद्दीपकमिति स्मृतम्

prasṛtaṃ madhuraṃ cāpi guṇaiḥ sarvairalaṅkṛtam / kāvye yannāṭake viprāstaddīpakamiti smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सरांसि हंसैः कुसुमैश्च वृक्षा मत्तैर्द्विरेफैश्च सरोरुहाणि । गोष्ठीभिरुद्यानवनानि चैव तस्मिन्नशून्यानि सदा क्रियन्ते

sarāṃsi haṃsaiḥ kusumaiśca vṛkṣā mattairdvirephaiśca saroruhāṇi / goṣṭhībhirudyānavanāni caiva tasminnaśūnyāni sadā kriyante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वविकल्पेन रचितं तुल्यावयवलक्षणम् । किञ्चित्सादृश्यसम्पन्नं यद्रूपं रूपकं तु तत्

svavikalpena racitaṃ tulyāvayavalakṣaṇam / kiñcitsādṛśyasampannaṃ yadrūpaṃ rūpakaṃ tu tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाद्रव्यानुरागाद्यैर्यदौपम्यगुणाश्रयम् । रूपनिर्वर्णनायुक्तं तद्रूपकमिति स्मृतम्

nānādravyānurāgādyairyadaupamyaguṇāśrayam / rūpanirvarṇanāyuktaṃ tadrūpakamiti smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद्माननास्ताः कुमुदप्रहासा विकासिनीलोत्पलचारुनेत्राः । वापीस्त्रियो हंसकुलैर्नः स्वनद्भिर्विरेजुरन्योन्यमिवाह्वयन्त्यः

padmānanāstāḥ kumudaprahāsā vikāsinīlotpalacārunetrāḥ / vāpīstriyo haṃsakulairnaḥ svanadbhirvirejuranyonyamivāhvayantyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दाभ्यासस्तु यमकं पदादिषु विकल्पितम् । विशेषदर्शनञ्चास्य गदतो मे निबोधत

śabdābhyāsastu yamakaṃ padādiṣu vikalpitam / viśeṣadarśanañcāsya gadato me nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादान्तयमकं चैव काञ्चीयमकमेव च । समुद्गयमकं चैव विक्रान्तयमकं तथा

pādāntayamakaṃ caiva kāñcīyamakameva ca / samudgayamakaṃ caiva vikrāntayamakaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यमकं चक्रवालं च सन्दष्टयमकं तथा । पदादियमकञ्चैव ह्याम्रेडितमथापि च

yamakaṃ cakravālaṃ ca sandaṣṭayamakaṃ tathā / padādiyamakañcaiva hyāmreḍitamathāpi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्व्यवसितञ्चैव मालायमकमेव च । एतादृशविधं ज्ञेयं यमकं नाटकाश्रयम्

caturvyavasitañcaiva mālāyamakameva ca / etādṛśavidhaṃ jñeyaṃ yamakaṃ nāṭakāśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्णां यत्र पादानामन्ते स्यात्सममक्षरम् । तद्वै पादान्तयमकं विज्ञेयं नामतो यथा

caturṇāṃ yatra pādānāmante syātsamamakṣaram / tadvai pādāntayamakaṃ vijñeyaṃ nāmato yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिनक्षयात् संहृतरश्मिमण्डलं दिवीव लग्नं तपनीयमण्डलम् । विभाति ताम्रं दिवि सूर्यमण्डलं यथा तरुण्याः स्तनभारमण्डलम्

dinakṣayāt saṃhṛtaraśmimaṇḍalaṃ divīva lagnaṃ tapanīyamaṇḍalam | vibhāti tāmraṃ divi sūryamaṇḍalaṃ yathā taruṇyāḥ stanabhāramaṇḍalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकानां प्रभविष्णुर्दैत्येन्द्रगदानिपातनसहिष्णुः । जयति सुरदैत्यजिष्णुर्भगवानसुरवरमथनकारी विष्णुः

lokānāṃ prabhaviṣṇurdaityendragadānipātanasahiṣṇuḥ / jayati suradaityajiṣṇurbhagavānasuravaramathanakārī viṣṇuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादस्यान्ते तथा चादौ स्यातां यत्र समे पदे । तत्काञ्चीयमकं चैव विज्ञेयं सूरिभिर्यथा

pādasyānte tathā cādau syātāṃ yatra same pade / tatkāñcīyamakaṃ caiva vijñeyaṃ sūribhiryathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यामं यामं चन्द्रवतीनां द्रवतीनां व्यक्ताव्यक्ता सारजनीनां रजनीनाम् । फुल्ले फुल्ले सम्भ्रमरे वाभ्रमरे वा रामा रामा विस्मयते च स्मयते च

yāmaṃ yāmaṃ candravatīnāṃ dravatīnāṃ vyaktāvyaktā sārajanīnāṃ rajanīnām | phulle phulle sambhramare vābhramare vā rāmā rāmā vismayate ca smayate ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्धेनैकेन यद्वृत्तं सर्वमेव समाप्यते । समुद्गयमकं नाम तज्ज्ञेयं पण्डितैर्यथा

ardhenaikena yadvṛttaṃ sarvameva samāpyate / samudgayamakaṃ nāma tajjñeyaṃ paṇḍitairyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केतकीकुसुमपाण्डुरदन्तः शोभते प्रवरकाननहस्ती । केतकीकुसुमपाण्डुरदन्तः शोभते प्रवरकाननहस्ती

ketakīkusumapāṇḍuradantaḥ śobhate pravarakānanahastī | ketakīkusumapāṇḍuradantaḥ śobhate pravarakānanahastī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकैकं पादमुत्क्रम्य द्वौ पादौ सदृशौ यदि । विक्रान्तयमकं नाम तद्विज्ञेयमिदं यथा

ekaikaṃ pādamutkramya dvau pādau sadṛśau yadi / vikrāntayamakaṃ nāma tadvijñeyamidaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स पूर्वं वारणो भूत्वा द्विशृङ्ग इव पर्वतः । अभवद्दन्तवैकल्याद्विशृङ्ग इव पर्वतः

sa pūrvaṃ vāraṇo bhūtvā dviśṛṅga iva parvataḥ / abhavaddantavaikalyādviśṛṅga iva parvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वस्यान्तेन पादस्य परस्यादिर्यदा समः । चक्रवच्चक्रवालं तु विज्ञेयं नामतो यथा

pūrvasyāntena pādasya parasyādiryadā samaḥ / cakravaccakravālaṃ tu vijñeyaṃ nāmato yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुल्यात्पादद्वयादन्त्यादेकेनादिर्यदा समः । सर्वत्र चक्रवालन्तु तद्विज्ञेयं बुधैर्यथा

tulyātpādadvayādantyādekenādiryadā samaḥ / sarvatra cakravālantu tadvijñeyaṃ budhairyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शैला यथा शत्रुभिराहता हता हताश्च भूयस्त्वनुपुङ्खपुङ्खगैः । खगैश्च सर्वैर्युधि सञ्चिताश्चिताश्चिताधिरूढा निहितास्तलैस्तलैः

śailā yathā śatrubhirāhatā hatā hatāśca bhūyastvanupuṅkhapuṅkhagaiḥ / khagaiśca sarvairyudhi sañcitāścitāścitādhirūḍhā nihitāstalaistalaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदौ द्वौ यत्र पादौ तु भवेतामक्षरे समौ । सन्दष्टयमकं नाम विज्ञेयं तद्बुधैर्यथा

ādau dvau yatra pādau tu bhavetāmakṣare samau / sandaṣṭayamakaṃ nāma vijñeyaṃ tadbudhairyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्य पश्य रमणस्य मे गुणान् येन येन वशगां करोति माम् । येन येन हि समेति दर्शनं तेन तेन वशगां करोति माम्

paśya paśya ramaṇasya me guṇān yena yena vaśagāṃ karoti mām / yena yena hi sameti darśanaṃ tena tena vaśagāṃ karoti mām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदौ पादस्य तु यत्र स्यात् समावेशः समाक्षरः । पादादियमकं नाम तद्विज्ञेयं बुधैर्यथा

ādau pādasya tu yatra syāt samāveśaḥ samākṣaraḥ / pādādiyamakaṃ nāma tadvijñeyaṃ budhairyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्णुः सृजति भूतानि विष्णुः संहरते प्रजाः । विष्णुः प्रसूते त्रैलोक्यं विष्णुर्लोकाधिदैवतम्

viṣṇuḥ sṛjati bhūtāni viṣṇuḥ saṃharate prajāḥ / viṣṇuḥ prasūte trailokyaṃ viṣṇurlokādhidaivatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादस्यान्तं पदं यत्र द्विर्द्विरेकमिहोच्यते । ज्ञेयमाम्रेडितं नाम यमकं तत्र सूरिभिः

pādasyāntaṃ padaṃ yatra dvirdvirekamihocyate / jñeyamāmreḍitaṃ nāma yamakaṃ tatra sūribhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विजृम्भितं निःश्वसितं मुहुर्मुहुः कथं विधेयं स्मरणं पदे पदे । यथा च ते ध्यानमिदं पुनः पुनर्धुवंगता ते रजनी विना विना

vijṛmbhitaṃ niḥśvasitaṃ muhurmuhuḥ kathaṃ vidheyaṃ smaraṇaṃ pade pade / yathā ca te dhyānamidaṃ punaḥ punardhuvaṃgatā te rajanī vinā vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वे पादाः समा यत्र भवन्ति नियताक्षराः । चतुर्व्यवसितं नाम तद्विज्ञेयं बुधैर्यथा

sarve pādāḥ samā yatra bhavanti niyatākṣarāḥ / caturvyavasitaṃ nāma tadvijñeyaṃ budhairyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वारणानामयमेव कालो वारणानामयमेव कालः । वारणानामयमेव कालो वारणानामयमेव कालः

vāraṇānāmayameva kālo vāraṇānāmayameva kālaḥ / vāraṇānāmayameva kālo vāraṇānāmayameva kālaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानारूपैः स्वरैर्युक्तं यत्रैकं व्यञ्जनं भवेत् । तन्मालायमकं नाम विज्ञेयं पण्डितैर्यथा

nānārūpaiḥ svarairyuktaṃ yatraikaṃ vyañjanaṃ bhavet / tanmālāyamakaṃ nāma vijñeyaṃ paṇḍitairyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लली बली हली माली खेली माली सली जली । खलो बलो ऽबलो माली मुसली त्वाभिरक्षतु

lalī balī halī mālī khelī mālī salī jalī / khalo balo 'balo mālī musalī tvābhirakṣatu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असौ हि रामा रतिविग्रहप्रिया रहःप्रगल्भा रमणं मनोगतम् । रतेन रात्रिं रमयेत् परेण वा न चेदुदेष्यत्तरुणः परो रिपुः

asau hi rāmā rativigrahapriyā rahaḥpragalbhā ramaṇaṃ manogatam / ratena rātriṃ ramayet pareṇa vā na cedudeṣyattaruṇaḥ paro ripuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न पुष्कराक्षः क्षतजोक्षिताक्षः क्षरत्क्षतेव्यः क्षतजंदुरीक्षः । क्षतैर्गवाक्षैरिव संवृताज्ञः साक्षात् सहस्राक्ष इवावभाति

na puṣkarākṣaḥ kṣatajokṣitākṣaḥ kṣaratkṣatevyaḥ kṣatajaṃdurīkṣaḥ / kṣatairgavākṣairiva saṃvṛtājñaḥ sākṣāt sahasrākṣa ivāvabhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एभिरर्थक्रियापेक्षैः कार्यं काव्यं तु लक्षणैः । अतः परं प्रवक्ष्यामि काव्ये दोषान् गुणांस्तथा

ebhirarthakriyāpekṣaiḥ kāryaṃ kāvyaṃ tu lakṣaṇaiḥ / ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kāvye doṣān guṇāṃstathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गूढार्थमर्थान्तरमर्थहीनं भिन्नार्थमेकार्थमभिप्लुतार्थम् । न्यायावपेतं विषमं विसन्धि शब्दच्युतं वै दश काव्यदोषाः

gūḍhārthamarthāntaramarthahīnaṃ bhinnārthamekārthamabhiplutārtham / nyāyāvapetaṃ viṣamaṃ visandhi śabdacyutaṃ vai daśa kāvyadoṣāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर्यायशब्दाभिहतं गूढार्थमभिसंज्ञितम् । अवर्ण्यं वर्ण्यते यत्र तदर्थान्तरमिष्यते

paryāyaśabdābhihataṃ gūḍhārthamabhisaṃjñitam / avarṇyaṃ varṇyate yatra tadarthāntaramiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थहीनं त्वसम्बद्धं सावशेषार्थमेव च । भिन्नार्थमभिविज्ञेयमसभ्यं ग्राम्यमेव च

arthahīnaṃ tvasambaddhaṃ sāvaśeṣārthameva ca / bhinnārthamabhivijñeyamasabhyaṃ grāmyameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवक्षितो ऽन्य एवार्थो यत्रान्यार्थेन भिद्यते । भिन्नार्थं तदपि प्राहुः काव्यं काव्यविचक्षणाः

vivakṣito 'nya evārtho yatrānyārthena bhidyate / bhinnārthaṃ tadapi prāhuḥ kāvyaṃ kāvyavicakṣaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविशेषाभिधानं यत् तदेकार्थमिति स्मृतम् । अभिप्लुतार्थं विज्ञेयं यत् पदेन समस्यते

aviśeṣābhidhānaṃ yat tadekārthamiti smṛtam / abhiplutārthaṃ vijñeyaṃ yat padena samasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न्यायादपेतं विज्ञेयं प्रमाणपरिवर्जितम् । वृत्तभेदो भवेद्यत्र विषमं नाम तद्भवेत्

nyāyādapetaṃ vijñeyaṃ pramāṇaparivarjitam / vṛttabhedo bhavedyatra viṣamaṃ nāma tadbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुपशिष्टशब्दं यत् तद्विसन्धीति कीर्तितम् । शब्दच्युतञ्च विज्ञेयमशब्दस्वरयोजनात्

anupaśiṣṭaśabdaṃ yat tadvisandhīti kīrtitam / śabdacyutañca vijñeyamaśabdasvarayojanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते दोषास्तु विज्ञेयाः सूरिभिर्नाटकाश्रयाः । गुणा विपर्ययादेषां माधुर्यौदार्यलक्षणाः

ete doṣāstu vijñeyāḥ sūribhirnāṭakāśrayāḥ / guṇā viparyayādeṣāṃ mādhuryaudāryalakṣaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लेषः प्रसादः समतासमाधिर्माधुर्यमोजः पदसौकुमार्यम् । अर्थस्य च व्यक्तिरुदारता च कान्तिश्च काव्यस्य गुणा दशैते

śleṣaḥ prasādaḥ samatāsamādhirmādhuryamojaḥ padasaukumāryam / arthasya ca vyaktirudāratā ca kāntiśca kāvyasya guṇā daśaite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईप्सितेनार्थजातेन सम्बद्धानां परस्परम् । श्लिष्टता या पदानां हि श्लेष इत्यभिधीयते

īpsitenārthajātena sambaddhānāṃ parasparam / śliṣṭatā yā padānāṃ hi śleṣa ityabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचारगहनं यत्स्यात् स्फुटञ्चैव स्वभावतः । स्वतः सुप्रतिबद्धञ्च श्लिष्टं तत् परिकीर्त्यते

vicāragahanaṃ yatsyāt sphuṭañcaiva svabhāvataḥ / svataḥ supratibaddhañca śliṣṭaṃ tat parikīrtyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्यनुक्तो बुधैर्यत्र शब्दो ऽर्थो वा प्रतीयते । सुखशब्दार्थसंयोगात् प्रसादः परिकीर्त्यते

apyanukto budhairyatra śabdo 'rtho vā pratīyate / sukhaśabdārthasaṃyogāt prasādaḥ parikīrtyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नातिचूर्णपदैर्युक्ता न च व्यर्थाभिदायिभिः । दुर्बोधनैश्च न कृता समत्वात् समता मता

nāticūrṇapadairyuktā na ca vyarthābhidāyibhiḥ / durbodhanaiśca na kṛtā samatvāt samatā matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्योन्यसदृशा यत्र तथा ह्यन्योन्यभूषणाः । अलङ्कारा गुणाश्चैव समाः स्युः समतां मताः

anyonyasadṛśā yatra tathā hyanyonyabhūṣaṇāḥ / alaṅkārā guṇāścaiva samāḥ syuḥ samatāṃ matāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभियुक्तैर्विशेषस्तु यो ऽर्थस्येहोपलक्ष्यते । तेन चार्थेन सम्पन्नः समाधिः परिकीर्त्यते

abhiyuktairviśeṣastu yo 'rthasyehopalakṣyate / tena cārthena sampannaḥ samādhiḥ parikīrtyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमास्विह दृष्टानामर्थानां यत्नतस्तथा । प्राप्तानां चातिसंक्षेपात् समाधिर्निर्णयो यतः

upamāsviha dṛṣṭānāmarthānāṃ yatnatastathā / prāptānāṃ cātisaṃkṣepāt samādhirnirṇayo yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुशो यच्छ्रुतं वाक्यमुक्तं वापि पुनः पुनः । नोद्वेजयति यस्माद्धि तन्माधुर्यमिति स्मृतम्

bahuśo yacchrutaṃ vākyamuktaṃ vāpi punaḥ punaḥ / nodvejayati yasmāddhi tanmādhuryamiti smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समासवद्भिर्विविधैर्विचित्रैश्च पदैर्युतम् । सानुस्वारैरुदारैश्च तदोजः परिकीर्त्यते

samāsavadbhirvividhairvicitraiśca padairyutam / sānusvārairudāraiśca tadojaḥ parikīrtyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवगीतो ऽपि हीनो ऽपि स्यादुदात्तावभासकः । यत्र शब्दार्थसम्पत्तिस्तदोजः परिकीर्तितम्

avagīto 'pi hīno 'pi syādudāttāvabhāsakaḥ / yatra śabdārthasampattistadojaḥ parikīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखप्रयोज्यैर्यच्छब्दैर्युक्तं सुश्लिष्टसन्धिभिः । सुकुमारार्थसंयुक्तं सौकुमार्यं तदुच्यते

sukhaprayojyairyacchabdairyuktaṃ suśliṣṭasandhibhiḥ / sukumārārthasaṃyuktaṃ saukumāryaṃ taducyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुप्रसिद्धाभिधाना तु लोककर्मव्यवस्थिता । या क्रिया क्रियते काव्ये सार्थव्यक्तिः प्रतीयते

suprasiddhābhidhānā tu lokakarmavyavasthitā / yā kriyā kriyate kāvye sārthavyaktiḥ pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्यार्थानुप्रवेशेन मनसा परिकल्प्यते । अनन्तरं प्रयोगस्तु साऽर्थव्यक्तिरुदाहृता

yasyārthānupraveśena manasā parikalpyate / anantaraṃ prayogastu sā'rthavyaktirudāhṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिव्यभावपरीतं यच्छृङ्गाराद्भुतयोजितम् । अनेकभावसंयुक्तमुदारत्वं प्रकीर्तितम्

divyabhāvaparītaṃ yacchṛṅgārādbhutayojitam / anekabhāvasaṃyuktamudāratvaṃ prakīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेकार्थविशेषैर्यत् सूक्तैः सौष्ठवसंयुतैः । उपेतमतिचित्रार्थैः उदात्तं तच्च कीर्त्यते

anekārthaviśeṣairyat sūktaiḥ sauṣṭhavasaṃyutaiḥ / upetamaticitrārthaiḥ udāttaṃ tacca kīrtyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यन्मनश्श्रोत्रविषयमाह्लादयति हीन्दुवत् । लीलाद्यर्थोपपन्नां वा तां कान्तिं कवयो विदुः

yanmanaśśrotraviṣayamāhlādayati hīnduvat / līlādyarthopapannāṃ vā tāṃ kāntiṃ kavayo viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो मनश्श्रोत्रविषयः प्रसादजनको भवेत् । शब्दबन्धः प्रयोगेण स कान्त इति भण्यते

yo manaśśrotraviṣayaḥ prasādajanako bhavet / śabdabandhaḥ prayogeṇa sa kānta iti bhaṇyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमेते ह्यलङ्कारा गुणा दोषाश्च कीर्तिताः । प्रयोगमेषां च पुनर्वक्ष्यामि रससंश्रयम्

evamete hyalaṅkārā guṇā doṣāśca kīrtitāḥ / prayogameṣāṃ ca punarvakṣyāmi rasasaṃśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लघ्वक्षरप्रायकृतमुपमारूपकाश्रयम् । काव्यं कार्यं तु नाट्यज्ञैः वीररौद्राद्भुताश्रयम्

laghvakṣaraprāyakṛtamupamārūpakāśrayam / kāvyaṃ kāryaṃ tu nāṭyajñaiḥ vīraraudrādbhutāśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुर्वक्षरप्रायकृतं बीभत्से करुणे तथा । कदाचिद्रौद्रवीराभ्यां यदाघर्षणजं भवेत्

gurvakṣaraprāyakṛtaṃ bībhatse karuṇe tathā / kadācidraudravīrābhyāṃ yadāgharṣaṇajaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपदीपकसंयुक्तमार्यावृत्तसमाश्रयम् । शृङ्गारे च रसे वीरे काव्यं स्यान्नाटकाश्रयम्

rūpadīpakasaṃyuktamāryāvṛttasamāśrayam / śṛṅgāre ca rase vīre kāvyaṃ syānnāṭakāśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरोत्तरसंयुक्तं वीरे काव्यं तु यद्भवेत् । जगत्यतिजगत्यां वा संकृत्यां वापि तद्भवेत्

uttarottarasaṃyuktaṃ vīre kāvyaṃ tu yadbhavet / jagatyatijagatyāṃ vā saṃkṛtyāṃ vāpi tadbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैव युद्धसम्फेटा उत्कृत्यां संप्रकीर्तितौ । करुणे शक्वरी ज्ञेया तथैवातिधृतिर्भवेत्

tathaiva yuddhasampheṭā utkṛtyāṃ saṃprakīrtitau / karuṇe śakvarī jñeyā tathaivātidhṛtirbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.