Bharata: Natyasastra 18

इति भरतीये नाट्यशास्त्रे वागभिनये काव्यलक्षणो नाम षोडशो ऽध्यायः अथ अष्टादशो ऽध्यायः वर्त्तयिष्याम्यहं विप्रा दशरूपविकल्पनम् । नामतः कर्मतश्चैव तथा चैव प्रयोगतः

iti bharatīye nāṭyaśāstre vāgabhinaye kāvyalakṣaṇo nāma ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ atha aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ varttayiṣyāmyahaṃ viprā daśarūpavikalpanam / nāmataḥ karmataścaiva tathā caiva prayogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाटकं सप्रकरणमङ्को व्यायोग एव च । भाणः समवकारश्च वीथी प्रहसनं डिमः

nāṭakaṃ saprakaraṇamaṅko vyāyoga eva ca / bhāṇaḥ samavakāraśca vīthī prahasanaṃ ḍimaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईहामृगश्च विज्ञेया दशेमे नाट्यलक्षणे । एतेषां लक्षणमहं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः

īhāmṛgaśca vijñeyā daśeme nāṭyalakṣaṇe / eteṣāṃ lakṣaṇamahaṃ vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषामेव काव्यानां मातृका वृत्तयः स्मृताः । आभ्यो विनिसृतं ह्येतद्दशरूपं प्रयोगतः

sarveṣāmeva kāvyānāṃ mātṛkā vṛttayaḥ smṛtāḥ / ābhyo vinisṛtaṃ hyetaddaśarūpaṃ prayogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातिभिः श्रुतिभिश्चैव स्वरा ग्रामत्वमागताः । यथा तथा वृत्तिभेदैः काव्यबन्धा भवन्ति हि

jātibhiḥ śrutibhiścaiva svarā grāmatvamāgatāḥ / yathā tathā vṛttibhedaiḥ kāvyabandhā bhavanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रामौ पूर्णस्वरौ द्वौ तु यथा वै षड्जमध्यमौ । सर्ववृत्तिविनिष्पन्नौ काव्यबन्धौ तथा त्विमौ

grāmau pūrṇasvarau dvau tu yathā vai ṣaḍjamadhyamau / sarvavṛttiviniṣpannau kāvyabandhau tathā tvimau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञेयं प्रकरणं चैव तथा नाटकमेव च । सर्ववृत्तिविनिष्पन्नं नानाबन्धसमाश्रयम्

jñeyaṃ prakaraṇaṃ caiva tathā nāṭakameva ca / sarvavṛttiviniṣpannaṃ nānābandhasamāśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीथी समवकारश्च तथेहामृग एव च । उत्सृष्टिकाङ्को व्यायोगो भाणः प्रहसनं डिमः

vīthī samavakāraśca tathehāmṛga eva ca / utsṛṣṭikāṅko vyāyogo bhāṇaḥ prahasanaṃ ḍimaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कैशिकीवृत्तिहीनानि रूपाण्येतानि कारयेत् । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि काव्यबन्धविकल्पनम्

kaiśikīvṛttihīnāni rūpāṇyetāni kārayet / ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi kāvyabandhavikalpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रख्यातवस्तुविषयं प्रख्यातोदात्तनायकं चैव । राजर्षिवंश्यचरितं तथैव दिव्याश्रयोपेतम्

prakhyātavastuviṣayaṃ prakhyātodāttanāyakaṃ caiva / rājarṣivaṃśyacaritaṃ tathaiva divyāśrayopetam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाविभूतिभिर्युतमृद्धिविलासादिभिर्गुणैश्चैव । अङ्कप्रवेशकाढ्यं भवति हि तन्नाटकं नाम

nānāvibhūtibhiryutamṛddhivilāsādibhirguṇaiścaiva / aṅkapraveśakāḍhyaṃ bhavati hi tannāṭakaṃ nāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृपतीनां यच्चरितं नानारसभावचेष्टितं बहुधा । सुखदुःखोत्पत्तिकृतं भवति हि तन्नाटकं नाम

nṛpatīnāṃ yaccaritaṃ nānārasabhāvaceṣṭitaṃ bahudhā / sukhaduḥkhotpattikṛtaṃ bhavati hi tannāṭakaṃ nāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्यावस्थोपेतं कार्यं प्रसमीक्ष्य बिन्दुविस्तारात् । कर्तव्यो ऽङ्कः सो ऽपि तु गुणान्वितं नाट्यतत्त्वज्ञैः

asyāvasthopetaṃ kāryaṃ prasamīkṣya binduvistārāt / kartavyo 'ṅkaḥ so 'pi tu guṇānvitaṃ nāṭyatattvajñaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्क इति रूढिशब्दो भावैश्च रसैश्च रोहयत्यर्थान् । नानाविधानयुक्तो यस्मात्तस्माद्भवेदङ्कः

aṅka iti rūḍhiśabdo bhāvaiśca rasaiśca rohayatyarthān / nānāvidhānayukto yasmāttasmādbhavedaṅkaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्कसमाप्तिः कार्या काव्यच्छेदेन बीजसंहारः । वस्तुव्यापी बिन्दुः काव्यसमुत्थो ऽत्र नित्यं स्यात्

aṅkasamāptiḥ kāryā kāvyacchedena bījasaṃhāraḥ / vastuvyāpī binduḥ kāvyasamuttho 'tra nityaṃ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्रार्थस्य समाप्तिर्यत्र च बीजस्य भवति संहारः । किञ्चिदवलग्नबिन्दुः सो ऽङ्क इति सदावगन्तव्यः

yatrārthasya samāptiryatra ca bījasya bhavati saṃhāraḥ / kiñcidavalagnabinduḥ so 'ṅka iti sadāvagantavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये नायका निगदितास्तेषां प्रत्यक्षचरितसंयोगः । नानावस्थोपेतः कार्यस्त्वङ्को ऽविप्रकृष्टस्तु

ye nāyakā nigaditāsteṣāṃ pratyakṣacaritasaṃyogaḥ / nānāvasthopetaḥ kāryastvaṅko 'viprakṛṣṭastu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नायकदेवीगुरुजनपुरोहितामात्यसार्थवाहानाम् । नैकरसान्तरविहितो ह्यङ्क इति स वेदितव्यस्तु

nāyakadevīgurujanapurohitāmātyasārthavāhānām / naikarasāntaravihito hyaṅka iti sa veditavyastu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चाक्षरा दशपरा ह्यङ्काः स्युर्नाटके प्रकरणे च । निष्क्रामः सर्वेषां यस्मिन्नङ्कः स विज्ञेयः

pañcākṣarā daśaparā hyaṅkāḥ syurnāṭake prakaraṇe ca / niṣkrāmaḥ sarveṣāṃ yasminnaṅkaḥ sa vijñeyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रोधप्रसादशोकाः शापोत्सर्गो ऽथ विद्रवोद्वाहौ । अद्भुतसम्भवदर्शनमङ्के प्रत्यक्षजानि स्युः

krodhaprasādaśokāḥ śāpotsargo 'tha vidravodvāhau / adbhutasambhavadarśanamaṅke pratyakṣajāni syuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकदिवसप्रवृत्तः कार्यस्त्वङ्को ऽर्थबीजमधिकृत्य । आवश्यककार्याणामविरोधेन प्रयोगेषु

ekadivasapravṛttaḥ kāryastvaṅko 'rthabījamadhikṛtya / āvaśyakakāryāṇāmavirodhena prayogeṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकाङ्केन कदाचिद्बहूनि कार्याणि योजयेद्धीमान् । आवश्यकाविरोधेन तत्र काव्यानि कार्याणि

ekāṅkena kadācidbahūni kāryāṇi yojayeddhīmān / āvaśyakāvirodhena tatra kāvyāni kāryāṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रङ्गं तु ये प्रविष्टाः सर्वेषां भवति तत्र निष्क्रामः । बीजार्थयुक्तियुक्तं कृत्वा काव्यं यथार्थरसम्

raṅgaṃ tu ye praviṣṭāḥ sarveṣāṃ bhavati tatra niṣkrāmaḥ / bījārthayuktiyuktaṃ kṛtvā kāvyaṃ yathārtharasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न बहूनीह कार्याणि त्वेकाङ्के विनियोजयेत् । आवश्यकानां कार्याणां विरोधो हि तथा भवेत्

na bahūnīha kāryāṇi tvekāṅke viniyojayet / āvaśyakānāṃ kāryāṇāṃ virodho hi tathā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञात्वा दिवसावस्थां क्षणयाममुहूर्तलक्षणोपेताम् । विभजेत्सर्वमशेषं पृथक्पृथक्काव्यमङ्केषु

jñātvā divasāvasthāṃ kṣaṇayāmamuhūrtalakṣaṇopetām / vibhajetsarvamaśeṣaṃ pṛthakpṛthakkāvyamaṅkeṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिवसावसानकार्यं यद्यङ्के नोपपद्यते सर्वम् । अङ्कच्छेदं कृत्वा प्रवेशकैस्तद्विधातव्यम्

divasāvasānakāryaṃ yadyaṅke nopapadyate sarvam / aṅkacchedaṃ kṛtvā praveśakaistadvidhātavyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विप्रकृष्टं तु यो देशं गच्छेत्कार्यवशानुगः । अङ्कच्छेदे ऽथ संक्षेपान्निर्दिशेत्तं प्रवेशकैः

viprakṛṣṭaṃ tu yo deśaṃ gacchetkāryavaśānugaḥ / aṅkacchede 'tha saṃkṣepānnirdiśettaṃ praveśakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्निहितनायको ऽङ्कः कर्तव्यो नाटके प्रकरणे वा । परिजनकथानुबन्धः प्रवेशको नाम विज्ञेयः

sannihitanāyako 'ṅkaḥ kartavyo nāṭake prakaraṇe vā / parijanakathānubandhaḥ praveśako nāma vijñeyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकरणनाटकविषये पञ्चाद्या दशपरा भवन्त्यङ्काः । अङ्कान्तरसन्धिषु च प्रवेशकास्तेषु तावन्तः

prakaraṇanāṭakaviṣaye pañcādyā daśaparā bhavantyaṅkāḥ / aṅkāntarasandhiṣu ca praveśakāsteṣu tāvantaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनयोरन्तरविहितः प्रवेशको ऽर्थक्रियां समभिवीक्ष्य । संक्षेपार्थः सन्धिष्वर्थानां संविधातव्यः

anayorantaravihitaḥ praveśako 'rthakriyāṃ samabhivīkṣya / saṃkṣepārthaḥ sandhiṣvarthānāṃ saṃvidhātavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्कच्छेदं कृत्वा मासकृतं वर्षसञ्चितं वापि । तत्सर्वं कर्तव्यं वर्षादूर्ध्वं न तु कदाचित्

aṅkacchedaṃ kṛtvā māsakṛtaṃ varṣasañcitaṃ vāpi / tatsarvaṃ kartavyaṃ varṣādūrdhvaṃ na tu kadācit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः कश्चित्कार्यवशाद्गच्छति पुरुषः प्रकृष्टमध्वानम् । तत्राप्यङ्कच्छेदः कर्तव्यः पूर्ववत्तज्ञैः

yaḥ kaścitkāryavaśādgacchati puruṣaḥ prakṛṣṭamadhvānam / tatrāpyaṅkacchedaḥ kartavyaḥ pūrvavattajñaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्कान्तरानुसारी संक्षेपार्थमधिकृत्य बिन्दूनाम् । प्रकरणनाटकविषये प्रवेशकः संविधातव्यः

aṅkāntarānusārī saṃkṣepārthamadhikṛtya bindūnām / prakaraṇanāṭakaviṣaye praveśakaḥ saṃvidhātavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नोत्तममध्यमपुरुषैराचरितो नाप्युदात्तवचनकृतः । प्राकृतभाषाचारः प्रयोगमाश्रित्य कर्तव्यः

nottamamadhyamapuruṣairācarito nāpyudāttavacanakṛtaḥ / prākṛtabhāṣācāraḥ prayogamāśritya kartavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालोत्थानगतिरसौ व्याख्यासंरम्भकार्यविषयाणाम् । अर्थाभिधानयुक्तः प्रवेशकः स्यादनेकार्थः

kālotthānagatirasau vyākhyāsaṃrambhakāryaviṣayāṇām / arthābhidhānayuktaḥ praveśakaḥ syādanekārthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बह्वाश्रयमपि कार्यं प्रवेशकैः संक्षिपेच्च सन्धिषु वा । बहुचूर्णपदैर्युक्तं जनयति खेदं प्रयोगस्य

bahvāśrayamapi kāryaṃ praveśakaiḥ saṃkṣipecca sandhiṣu vā / bahucūrṇapadairyuktaṃ janayati khedaṃ prayogasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्रार्थस्य समाप्तिर्न भवत्यङ्के प्रयोगबाहुल्यात् । वृत्तान्तस्वल्पकथैः प्रवेशकैः सो ऽभिधातव्यः

yatrārthasya samāptirna bhavatyaṅke prayogabāhulyāt / vṛttāntasvalpakathaiḥ praveśakaiḥ so 'bhidhātavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युद्धं राज्यभ्रंशो मरणं नगरोपरोधनं चैव । प्रत्यक्षाणि तु नाङ्के प्रवेशकैः संविधेयानि

yuddhaṃ rājyabhraṃśo maraṇaṃ nagaroparodhanaṃ caiva / pratyakṣāṇi tu nāṅke praveśakaiḥ saṃvidheyāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्के प्रवेशके च प्रकरणमाश्रित्य नाटके वापि । न वधः कर्तव्यः स्याद्यो ऽभ्युदयी नायकः ख्यातः

aṅke praveśake ca prakaraṇamāśritya nāṭake vāpi / na vadhaḥ kartavyaḥ syādyo 'bhyudayī nāyakaḥ khyātaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपसरणमेव कार्यं ग्रहणं वा सन्धिरेव वा योज्यः । काव्यश्लेषैर्बहुभिर्यथारसं नाट्यतत्त्वज्ञैः

apasaraṇameva kāryaṃ grahaṇaṃ vā sandhireva vā yojyaḥ / kāvyaśleṣairbahubhiryathārasaṃ nāṭyatattvajñaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न महाजनपरिवारं कर्तव्यं नाटकं प्रकरणं वा । ये तत्र कार्यपुरुषाश्चत्वारः पञ्च वा ते स्युः

na mahājanaparivāraṃ kartavyaṃ nāṭakaṃ prakaraṇaṃ vā / ye tatra kāryapuruṣāścatvāraḥ pañca vā te syuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यं गोपुच्छाग्रं कर्तव्यं काव्यबन्धमासाद्य । ये चोदात्ता भावास्ते सर्वे पृष्ठतः कार्याः

kāryaṃ gopucchāgraṃ kartavyaṃ kāvyabandhamāsādya / ye codāttā bhāvāste sarve pṛṣṭhataḥ kāryāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषां काव्यानां नानारसभावयुक्तियुक्तानाम् । निर्वहणे कर्तव्यो नित्यं हि रसो ऽद्भुतस्तज्ज्ञैः

sarveṣāṃ kāvyānāṃ nānārasabhāvayuktiyuktānām / nirvahaṇe kartavyo nityaṃ hi raso 'dbhutastajjñaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाटकलक्षणमेतन्मया समासेन कीर्तितं विधिवत् । प्रकरणमतः परमहं लक्षणयुक्त्या प्रवक्ष्यामि

nāṭakalakṣaṇametanmayā samāsena kīrtitaṃ vidhivat / prakaraṇamataḥ paramahaṃ lakṣaṇayuktyā pravakṣyāmi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र कविरात्मशक्त्या वस्तु शरीरं च नायकं चैव । औत्पत्तिकं प्रकुरुते प्रकरणमिति तद्बुधैर्ज्ञेयम्

yatra kavirātmaśaktyā vastu śarīraṃ ca nāyakaṃ caiva / autpattikaṃ prakurute prakaraṇamiti tadbudhairjñeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदनार्षमथाहार्यं काव्यं प्रकरोत्यभूतगुणयुक्तम् । उत्पन्नबीजवस्तु प्रकरणमिति तदपि विज्ञेयम्

yadanārṣamathāhāryaṃ kāvyaṃ prakarotyabhūtaguṇayuktam / utpannabījavastu prakaraṇamiti tadapi vijñeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यन्नाटके मयोक्तं वस्तु शरीरं च वृत्तिभेदाश्च । तत्प्रकरणे ऽपि योज्यं सलक्षणं सर्वसन्धिषु तु

yannāṭake mayoktaṃ vastu śarīraṃ ca vṛttibhedāśca / tatprakaraṇe 'pi yojyaṃ salakṣaṇaṃ sarvasandhiṣu tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विप्रवणिक्षचिवानां पुरोहितामात्यसार्थवाहानाम् । चरितं यन्नैकविधं ज्ञेयं तत्प्रकरणं नाम

vipravaṇikṣacivānāṃ purohitāmātyasārthavāhānām / caritaṃ yannaikavidhaṃ jñeyaṃ tatprakaraṇaṃ nāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नोदात्तनायककृतं न दिव्यचरितं न राजसम्भोगम् । बाह्यजनसंप्रयुक्तं तज्ज्ञेयं प्रकरणं तज्ज्ञैः

nodāttanāyakakṛtaṃ na divyacaritaṃ na rājasambhogam / bāhyajanasaṃprayuktaṃ tajjñeyaṃ prakaraṇaṃ tajjñaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दासविटश्रेष्ठियुतं वेशस्त्र्युपचारकारणोपेतम् । मन्दकुलस्त्रीचरितं काव्यं कार्यं प्रकरणे तु

dāsaviṭaśreṣṭhiyutaṃ veśastryupacārakāraṇopetam / mandakulastrīcaritaṃ kāvyaṃ kāryaṃ prakaraṇe tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सचिवश्रेष्ठिब्राह्मणपुरोहितामात्यसार्थवाहानाम् । गृहवार्ता यत्र भवेन्न तत्र वेश्याङ्गना कार्या

sacivaśreṣṭhibrāhmaṇapurohitāmātyasārthavāhānām / gṛhavārtā yatra bhavenna tatra veśyāṅganā kāryā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि वेशयुवतियुक्तं न कुलस्त्री सङ्गमो ऽपि स्यात् । अथ कुलजनप्रयुक्तं न वेशयुवतिर्भवेत्तत्र

yadi veśayuvatiyuktaṃ na kulastrī saṅgamo 'pi syāt / atha kulajanaprayuktaṃ na veśayuvatirbhavettatra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि वा कारणयुक्त्या वेशकुलस्त्रीकृतोपचारः स्यात् । अविकृतभाषाचारं तत्र तु पाठ्यं प्रयोक्तव्यम्

yadi vā kāraṇayuktyā veśakulastrīkṛtopacāraḥ syāt / avikṛtabhāṣācāraṃ tatra tu pāṭhyaṃ prayoktavyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्यमपुरुषैर्नित्यं योज्यो विष्कम्भको ऽत्र तत्त्वज्ज्ञैः । संस्कृतवचनानुगतः संक्षेपार्थः प्रवेशकवत्

madhyamapuruṣairnityaṃ yojyo viṣkambhako 'tra tattvajjñaiḥ / saṃskṛtavacanānugataḥ saṃkṣepārthaḥ praveśakavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्धः संकीर्णो वा द्विविधो विष्कम्भको ऽपि कर्तव्यः । मध्यमपात्रः शुद्धः संकीर्णो नीचमध्यकृतः

śuddhaḥ saṃkīrṇo vā dvividho viṣkambhako 'pi kartavyaḥ / madhyamapātraḥ śuddhaḥ saṃkīrṇo nīcamadhyakṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्कान्तरालविहितः प्रवेशको ऽर्थक्रियां समभिवीक्ष्य । संक्षेपात्सन्धीनामर्थानां चैव कर्तव्यः

aṅkāntarālavihitaḥ praveśako 'rthakriyāṃ samabhivīkṣya / saṃkṣepātsandhīnāmarthānāṃ caiva kartavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनयोश्च बन्धयोगादन्यो भेदः प्रयोक्तृभिः कार्यः । प्रख्यातस्त्वितरो वा नाटकयोगे प्रकरणे वा

anayośca bandhayogādanyo bhedaḥ prayoktṛbhiḥ kāryaḥ / prakhyātastvitaro vā nāṭakayoge prakaraṇe vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकरणनाटकभेदादुत्पाद्यं वस्तु नायकं नृपतिम् । अन्तःपुरसङ्गीतककन्यामधिकृत्य कर्तव्या

prakaraṇanāṭakabhedādutpādyaṃ vastu nāyakaṃ nṛpatim / antaḥpurasaṅgītakakanyāmadhikṛtya kartavyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रीप्राया चतुरङ्का ललिताभिनयात्मिका सुविहिताङ्गी । बहुनृत्तगीतपाठ्या रतिसम्भोगात्मिका चैव

strīprāyā caturaṅkā lalitābhinayātmikā suvihitāṅgī / bahunṛttagītapāṭhyā ratisambhogātmikā caiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजोपचारयुक्ता प्रसादनक्रोधदम्भसंयुक्ता । नायकदेवीदूती सपरिजना नाटिका ज्ञेया

rājopacārayuktā prasādanakrodhadambhasaṃyuktā / nāyakadevīdūtī saparijanā nāṭikā jñeyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तर्भावगता ह्येषा भावयोरुभयोर्यतः । अत एव दशैतानि रूपाणीत्युदितानि वै

antarbhāvagatā hyeṣā bhāvayorubhayoryataḥ / ata eva daśaitāni rūpāṇītyuditāni vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकरणनाटकलक्षणमुक्तं विप्रा मया समासेन । वक्ष्याम्यतः परमहं लक्षणं युक्त्या समवकारम्

prakaraṇanāṭakalakṣaṇamuktaṃ viprā mayā samāsena / vakṣyāmyataḥ paramahaṃ lakṣaṇaṃ yuktyā samavakāram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवासुरबीजकृतः प्रख्यातोदात्तनायकश्चैव । त्र्यङ्कस्तथा त्रिकपटस्त्रिविद्रवः स्यात्त्रिशृङ्गारः

devāsurabījakṛtaḥ prakhyātodāttanāyakaścaiva / tryaṅkastathā trikapaṭastrividravaḥ syāttriśṛṅgāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वादशनायकबहुलो ह्यष्टादशनाडिकाप्रमाणश्च । वक्ष्याम्यस्याङ्कविधिं यावत्यो नाडिका यत्र

dvādaśanāyakabahulo hyaṣṭādaśanāḍikāpramāṇaśca / vakṣyāmyasyāṅkavidhiṃ yāvatyo nāḍikā yatra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्कस्तु सप्रहसनः सविद्रवः सकपटः सवीथीकः । द्वादशनाडीविहितः प्रथमः कार्यः क्रियोपेतः

aṅkastu saprahasanaḥ savidravaḥ sakapaṭaḥ savīthīkaḥ / dvādaśanāḍīvihitaḥ prathamaḥ kāryaḥ kriyopetaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यस्तथा द्वितीयः समाश्रितो नाडिकाश्चतस्रस्तु । वस्तुसमापनविहितो द्विनाडिकः स्यात्तृतीयस्तु

kāryastathā dvitīyaḥ samāśrito nāḍikāścatasrastu / vastusamāpanavihito dvināḍikaḥ syāttṛtīyastu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाडीसंज्ञा ज्ञेया मानं कालस्य यन्मुहूर्तार्धम् । तन्नाडिकाप्रमाणं यथोक्तमङ्केषु संयोज्यम्

nāḍīsaṃjñā jñeyā mānaṃ kālasya yanmuhūrtārdham / tannāḍikāpramāṇaṃ yathoktamaṅkeṣu saṃyojyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या नाडिकेति संज्ञा कालविभागे क्रियाभिसंपन्ना । कार्या च सा प्रयत्नाद्यथा क्रमेणैव शास्त्रोक्ता

yā nāḍiketi saṃjñā kālavibhāge kriyābhisaṃpannā / kāryā ca sā prayatnādyathā krameṇaiva śāstroktā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्को ऽङ्कस्त्वन्यार्थः कर्तव्यः काव्यबन्धमासाद्य । अर्थं हि समवकारे ह्यप्रतिसम्बन्धमिच्छन्ति

aṅko 'ṅkastvanyārthaḥ kartavyaḥ kāvyabandhamāsādya / arthaṃ hi samavakāre hyapratisambandhamicchanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युद्धजलसम्भवो वा वाय्वग्निगजेन्द्रसंभ्रमकृतो वा । नगरोपरोधजो वा विज्ञेयो विद्रवस्त्रिविधः

yuddhajalasambhavo vā vāyvagnigajendrasaṃbhramakṛto vā / nagaroparodhajo vā vijñeyo vidravastrividhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्तुगतक्रमविहितो देववशाद्वा परप्रयुक्तो वा । सुखदुःखोत्पत्तिकृतस्त्रिविधः कपटो ऽत्र विज्ञेयः

vastugatakramavihito devavaśādvā paraprayukto vā / sukhaduḥkhotpattikṛtastrividhaḥ kapaṭo 'tra vijñeyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिविधश्चात्र विधिज्ञैः पृथक्पृथक्कार्यविहितार्थः । शृङ्गारः कर्तव्यो धर्मे चार्थे च कामे च

trividhaścātra vidhijñaiḥ pṛthakpṛthakkāryavihitārthaḥ / śṛṅgāraḥ kartavyo dharme cārthe ca kāme ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मिन् धर्मप्रापकमात्महितं भवति साधनं बहुधा । व्रतनियमतपोयुक्तो ज्ञेयो ऽसौ धर्मशृङ्गारः

yasmin dharmaprāpakamātmahitaṃ bhavati sādhanaṃ bahudhā / vrataniyamatapoyukto jñeyo 'sau dharmaśṛṅgāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थस्येच्छायोगाद्बहुधा चैवार्थतो ऽर्थशृङ्गारः । स्त्रीसंप्रयोगविषयेष्वर्थार्था वा रतिर्यत्र

arthasyecchāyogādbahudhā caivārthato 'rthaśṛṅgāraḥ / strīsaṃprayogaviṣayeṣvarthārthā vā ratiryatra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कन्याविलोभनकृतं प्राप्तौ स्त्रीपुंसयोस्तु रम्यं वा । निभृतं सावेगं वा यस्य भवेत्कामशृङ्गारः

kanyāvilobhanakṛtaṃ prāptau strīpuṃsayostu ramyaṃ vā / nibhṛtaṃ sāvegaṃ vā yasya bhavetkāmaśṛṅgāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्णिग्गायत्र्यादीन्यन्यानि च यानि बन्धकुटिलानि । वृत्तानि समवकारे कविभिस्तानि प्रयोज्यानि

uṣṇiggāyatryādīnyanyāni ca yāni bandhakuṭilāni / vṛttāni samavakāre kavibhistāni prayojyāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं कार्यस्तज्ज्ञैर्नानारससंश्रयः समवकारः । वक्ष्याम्यतः परमहं लक्षणमीहामृगस्यापि

evaṃ kāryastajjñairnānārasasaṃśrayaḥ samavakāraḥ / vakṣyāmyataḥ paramahaṃ lakṣaṇamīhāmṛgasyāpi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिव्यापुरुषाश्रयकृतो दिव्यस्त्रीकारणोपगतयुद्धः । सुविहितवस्तुनिबद्धो विप्रत्ययकारकश्चैव

divyāpuruṣāśrayakṛto divyastrīkāraṇopagatayuddhaḥ / suvihitavastunibaddho vipratyayakārakaścaiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्धतपुरुषप्रायः स्त्रीरोषग्रथितकाव्यबन्धश्च । संक्षोभविद्रवकृतः संफेटकृतस्तथा चैव

uddhatapuruṣaprāyaḥ strīroṣagrathitakāvyabandhaśca / saṃkṣobhavidravakṛtaḥ saṃpheṭakṛtastathā caiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रीभेदनापहरणावमर्दनप्राप्तवस्तुशृङ्गारः । ईहामृगस्तु कार्यः सुसमाहितकाव्यबन्धश्च

strībhedanāpaharaṇāvamardanaprāptavastuśṛṅgāraḥ / īhāmṛgastu kāryaḥ susamāhitakāvyabandhaśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्व्यायोगे कार्यं ये पुरुषा वृत्तयो रसाश्चैव । ईहामृगे ऽपि ते स्युः केवलममरस्त्रिया योगः

yadvyāyoge kāryaṃ ye puruṣā vṛttayo rasāścaiva / īhāmṛge 'pi te syuḥ kevalamamarastriyā yogaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र तु वधेप्सितानां वधो ह्युदग्रो भवेद्धि पुरुषाणाम् । किञ्चिद्व्याजं कृत्वा तेषां युद्धं शमयितव्यम्

yatra tu vadhepsitānāṃ vadho hyudagro bhaveddhi puruṣāṇām / kiñcidvyājaṃ kṛtvā teṣāṃ yuddhaṃ śamayitavyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईहामृगस्य लक्षणमुक्तं विप्राः समासयोगेन । डिमलक्षणं तु भूयो लक्षणयुक्त्या प्रवक्ष्यामि

īhāmṛgasya lakṣaṇamuktaṃ viprāḥ samāsayogena / ḍimalakṣaṇaṃ tu bhūyo lakṣaṇayuktyā pravakṣyāmi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रख्यातवस्तुविषयः प्रख्यातोदात्तनायकश्चैव । षड्रसलक्षणयुक्तश्चतुरङ्को वै डिमः कार्यः

prakhyātavastuviṣayaḥ prakhyātodāttanāyakaścaiva / ṣaḍrasalakṣaṇayuktaścaturaṅko vai ḍimaḥ kāryaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गारहास्यवर्जं शेषैः सर्वै रसैः समायुक्तः । दीप्तरसकाव्ययोनिर्नानाभावोपसम्पन्नः

śṛṅgārahāsyavarjaṃ śeṣaiḥ sarvai rasaiḥ samāyuktaḥ / dīptarasakāvyayonirnānābhāvopasampannaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्घातोल्कापातैरुपरागेणेन्दुसूर्ययोर्युक्तः । युद्धनियुद्धाधर्षणसंफेटकृतश्च कर्तव्यः

nirghātolkāpātairuparāgeṇendusūryayoryuktaḥ / yuddhaniyuddhādharṣaṇasaṃpheṭakṛtaśca kartavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मायेन्द्रजालबहुलो बहुपुस्तोत्थानयोगयुक्तश्च । देवभुजगेन्द्रराक्षसयक्षपिशाचावकीर्णश्च

māyendrajālabahulo bahupustotthānayogayuktaśca / devabhujagendrarākṣasayakṣapiśācāvakīrṇaśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षोडशनायकबहुलः सात्वत्त्यारभटीवृत्तिसम्पन्नः । कार्यो डिमः प्रयत्नान्नानाश्रयभावसम्पन्नः

ṣoḍaśanāyakabahulaḥ sātvattyārabhaṭīvṛttisampannaḥ / kāryo ḍimaḥ prayatnānnānāśrayabhāvasampannaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

डिमलक्षणमित्युक्तं मया समासेन लक्षणानुगतम् । व्यायोगस्य तु लक्षणमतः परं संप्रवक्ष्यामि

ḍimalakṣaṇamityuktaṃ mayā samāsena lakṣaṇānugatam / vyāyogasya tu lakṣaṇamataḥ paraṃ saṃpravakṣyāmi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यायोगस्तु विधिज्ञैः कार्यः प्रख्यातनायकशरीरः । अल्पस्त्रीजनयुक्तस्त्वेकाहकृतस्तथा चैव

vyāyogastu vidhijñaiḥ kāryaḥ prakhyātanāyakaśarīraḥ / alpastrījanayuktastvekāhakṛtastathā caiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहवश्च तत्र पुरुषा व्यायच्छन्ते यथा समवकारे । न च दिव्यनायकयुक्तः कार्यस्त्वेकाङ्क एवायम्

bahavaśca tatra puruṣā vyāyacchante yathā samavakāre / na ca divyanāyakayuktaḥ kāryastvekāṅka evāyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च दिव्यनायककृतः कार्यो राजर्षिनायकनिबद्धः । युद्धनियुद्धाघर्षणसंघर्षकृतश्च कर्तव्यः

na ca divyanāyakakṛtaḥ kāryo rājarṣināyakanibaddhaḥ / yuddhaniyuddhāgharṣaṇasaṃgharṣakṛtaśca kartavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवंविधस्तु कार्यो व्यायोगो दीप्तकाव्यरसयोनिः । वक्ष्याम्यतः परमहं लक्षणमुत्सृष्टाङ्कस्य

evaṃvidhastu kāryo vyāyogo dīptakāvyarasayoniḥ / vakṣyāmyataḥ paramahaṃ lakṣaṇamutsṛṣṭāṅkasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रख्यातवस्तुविषयस्त्वप्रख्यातः कदाचिदेव स्यात् । दिव्यपुरुषैर्वियुक्तः शेषैर्युक्तो भवेत्पुंभिः

prakhyātavastuviṣayastvaprakhyātaḥ kadācideva syāt / divyapuruṣairviyuktaḥ śeṣairyukto bhavetpuṃbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करुणरसप्रायकृतो निवृत्तयुद्धोद्यतप्रहारश्च । स्त्रीपरिदेवितबहुलो निर्वेदितभाषितश्चैव

karuṇarasaprāyakṛto nivṛttayuddhodyataprahāraśca / strīparidevitabahulo nirveditabhāṣitaścaiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाव्याकुलचेष्टः सात्वत्त्यारभटिकैशिकीहीनः । कार्यः काव्यविधिज्ञैः सततं ह्युत्सृष्टिकाङ्कस्तु

nānāvyākulaceṣṭaḥ sātvattyārabhaṭikaiśikīhīnaḥ / kāryaḥ kāvyavidhijñaiḥ satataṃ hyutsṛṣṭikāṅkastu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्दिव्यनायककृतं काव्यं संग्रामबन्धवधयुक्तम् । तद्भारते तु वर्षे कर्तव्यं काव्यबन्धेषु

yaddivyanāyakakṛtaṃ kāvyaṃ saṃgrāmabandhavadhayuktam / tadbhārate tu varṣe kartavyaṃ kāvyabandheṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्माद्भारतमिष्टं वर्षेष्वन्येषु देवविहितेषु । हृद्या सर्वा भूमिः शुभगन्धा काञ्चनी यस्मात्

kasmādbhāratamiṣṭaṃ varṣeṣvanyeṣu devavihiteṣu / hṛdyā sarvā bhūmiḥ śubhagandhā kāñcanī yasmāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपवनगमनक्रीडा विहारनारीरतिप्रमोदाः स्युः । तेषु हि वर्षेषु सदा न तत्र दुःखं न वा शोकः

upavanagamanakrīḍā vihāranārīratipramodāḥ syuḥ / teṣu hi varṣeṣu sadā na tatra duḥkhaṃ na vā śokaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये तेषामधिवासाः पुराणवादेषु पर्वताः प्रोक्ताः । सम्भोगस्तेषु भवेत्कर्मारम्भो भवेदस्मिन्

ye teṣāmadhivāsāḥ purāṇavādeṣu parvatāḥ proktāḥ / sambhogasteṣu bhavetkarmārambho bhavedasmin

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रहसनमपि विज्ञेयं द्विविधं शुद्धं तथा सङ्कीर्णम् । अङ्कस्य लक्षणमिदं व्याख्यातमशेषयोगमात्रगतम्

prahasanamapi vijñeyaṃ dvividhaṃ śuddhaṃ tathā saṅkīrṇam / aṅkasya lakṣaṇamidaṃ vyākhyātamaśeṣayogamātragatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रहसनमतः परं सलक्षणं संप्रवक्ष्यामि । वक्ष्यामि तयोर्युक्त्या पृथग्पृथग्लक्षणविशेषम्

prahasanamataḥ paraṃ salakṣaṇaṃ saṃpravakṣyāmi / vakṣyāmi tayoryuktyā pṛthagpṛthaglakṣaṇaviśeṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवत्तापसविप्रैरन्यैरपि हास्यवादसम्बद्धम् । कापुरुषसंप्रयुक्तं परिहासाभाषणप्रायम्

bhagavattāpasaviprairanyairapi hāsyavādasambaddham / kāpuruṣasaṃprayuktaṃ parihāsābhāṣaṇaprāyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविकृतभाषाचारं विशेषभावोपपन्नचरितपदम् । नियतगतिवस्तुविषयं शुद्धं ज्ञेयं प्रहसनं तु

avikṛtabhāṣācāraṃ viśeṣabhāvopapannacaritapadam / niyatagativastuviṣayaṃ śuddhaṃ jñeyaṃ prahasanaṃ tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेश्याचेटनपुंसकविटधूर्ता बन्धकी च यत्र स्युः । अनिभृतवेषपरिच्छदचेष्टितकरणैस्तु संकीर्णम्

veśyāceṭanapuṃsakaviṭadhūrtā bandhakī ca yatra syuḥ / anibhṛtaveṣaparicchadaceṣṭitakaraṇaistu saṃkīrṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकोपचारयुक्ता या वार्ता यश्च दम्भसंयोगः । स प्रहसने प्रयोज्यो धूर्तप्रविवादसम्पन्नः

lokopacārayuktā yā vārtā yaśca dambhasaṃyogaḥ / sa prahasane prayojyo dhūrtapravivādasampannaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीथ्यङ्गैः संयुक्तं कर्तव्यं प्रहसनं यथायोग्यम् । भाणस्यापि तु लक्षणमतः परं संप्रवक्ष्यामि

vīthyaṅgaiḥ saṃyuktaṃ kartavyaṃ prahasanaṃ yathāyogyam / bhāṇasyāpi tu lakṣaṇamataḥ paraṃ saṃpravakṣyāmi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मानुभूतशंसी परसंश्रयवर्णनाविशेषस्तु । विविधाश्रयो हि भाणो विज्ञेयस्त्वेकहार्यश्च

ātmānubhūtaśaṃsī parasaṃśrayavarṇanāviśeṣastu / vividhāśrayo hi bhāṇo vijñeyastvekahāryaśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परवचनमात्मसंस्थं प्रतिवचनैरुत्तमोत्तमग्रथितैः । आकाशपुरुषकथितैरङ्गविकारैरभिनयैश्चैव

paravacanamātmasaṃsthaṃ prativacanairuttamottamagrathitaiḥ / ākāśapuruṣakathitairaṅgavikārairabhinayaiścaiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धूर्तविटसंप्रयोज्यो नानावस्थान्तरात्मकश्चैव । एकाङ्को बहुचेष्टः सततं कार्यो बुधैर्भाणः

dhūrtaviṭasaṃprayojyo nānāvasthāntarātmakaścaiva / ekāṅko bahuceṣṭaḥ satataṃ kāryo budhairbhāṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भाणस्यापि हि निखिलं लक्षणमुक्तं तथागमानुगतम् । वीथ्याः संप्रति निखिलं कथयामि यथाक्रमं विप्राः

bhāṇasyāpi hi nikhilaṃ lakṣaṇamuktaṃ tathāgamānugatam / vīthyāḥ saṃprati nikhilaṃ kathayāmi yathākramaṃ viprāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वरसलक्षणाढ्या युक्ता ह्यङ्गैस्त्रयोदशभिः । वीथी स्यादेकाङ्का तथैकहार्या द्विहार्या वा

sarvarasalakṣaṇāḍhyā yuktā hyaṅgaistrayodaśabhiḥ / vīthī syādekāṅkā tathaikahāryā dvihāryā vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधमोत्तममध्याभिर्युक्ता स्यात्प्रकृतिभिस्तिसृभिः । उद्धात्यकावलगितावस्पन्दितनाल्यसत्प्रलापाश्च

adhamottamamadhyābhiryuktā syātprakṛtibhistisṛbhiḥ / uddhātyakāvalagitāvaspanditanālyasatpralāpāśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्केल्यथ प्रपञ्चो मृदवाधिबले छलं त्रिगतम् । व्याहारो गण्डश्च त्रयोदशाङ्गान्युदाहृतान्यस्याः

vākkelyatha prapañco mṛdavādhibale chalaṃ trigatam / vyāhāro gaṇḍaśca trayodaśāṅgānyudāhṛtānyasyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वीथी संप्रोक्ता लक्षणमेषां प्रवक्ष्यामि । पदानि त्वगतार्थानि ये नराः पुनरादरात्

atha vīthī saṃproktā lakṣaṇameṣāṃ pravakṣyāmi / padāni tvagatārthāni ye narāḥ punarādarāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योजयन्ति पदैरन्यैस्तदुद्धात्यकमुच्यते । यत्रान्यस्मिन् समावेश्य कार्यमन्यत्प्रसाध्यते

yojayanti padairanyaistaduddhātyakamucyate / yatrānyasmin samāveśya kāryamanyatprasādhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्चावलगितं नाम विज्ञेयं नाट्ययोक्तृभिः । आक्षिप्ते ऽर्थे तु कस्मिण्श्चिच्छुभाशुभसमुत्थिते

taccāvalagitaṃ nāma vijñeyaṃ nāṭyayoktṛbhiḥ / ākṣipte 'rthe tu kasmi.ṇścicchubhāśubhasamutthite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौशलादुच्यते ऽन्यो ऽर्थस्तदवस्पन्दितं भवेत् । हास्येनोपगतार्थप्रहेलिका नालिकेति विज्ञेया

kauśalāducyate 'nyo 'rthastadavaspanditaṃ bhavet / hāsyenopagatārthaprahelikā nāliketi vijñeyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्खजनसन्निकर्षे हितमपि यत्र प्रभाषते विद्वान् । न च गृह्यते ऽस्य वचनं विज्ञेयो ऽसत्प्रलापो ऽसौ

mūrkhajanasannikarṣe hitamapi yatra prabhāṣate vidvān / na ca gṛhyate 'sya vacanaṃ vijñeyo 'satpralāpo 'sau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकद्विप्रतिवचना वाक्केली स्यात्प्रयोगे ऽस्मिन् । यदसद्भूतं वचनं संस्तवयुक्तं द्वयोः परस्परं यत्तु

ekadviprativacanā vākkelī syātprayoge 'smin / yadasadbhūtaṃ vacanaṃ saṃstavayuktaṃ dvayoḥ parasparaṃ yattu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.