Bharata: Natyasastra 19

इति भरतीये नाट्यशास्त्रे दशरूपनिरूपणं नामाष्टादशो ऽध्यायः अथ एकोनविंशो ऽध्यायः इतिवृत्तं तु नाट्यस्य शरीरं परिकीर्तितम् । पञ्चभिः सन्धिभिस्तस्य विभागः सम्प्रकल्पितः

iti bharatīye nāṭyaśāstre daśarūpanirūpaṇaṃ nāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ atha ekonaviṃśo 'dhyāyaḥ itivṛttaṃ tu nāṭyasya śarīraṃ parikīrtitam / pañcabhiḥ sandhibhistasya vibhāgaḥ samprakalpitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतिवृत्तं द्विधा चैव बुधस्तु परिकल्पयेत् । आधिकरिकमेकं स्यात् प्रासङ्गिकमथापरम्

itivṛttaṃ dvidhā caiva budhastu parikalpayet / ādhikarikamekaṃ syāt prāsaṅgikamathāparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्कार्यं हि फलप्राप्त्या सामर्थ्यात्परिकल्प्यते । तदाधिकारिकं ज्ञेयमन्यत्प्रासङ्गिकं विदुः

yatkāryaṃ hi phalaprāptyā sāmarthyātparikalpyate / tadādhikārikaṃ jñeyamanyatprāsaṅgikaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कारणात्फलयोग्यस्य वृत्तं स्यादाधिकारिकम् । तस्योपकरणार्थं तु कीर्त्यते ह्यानुषङ्गिकम्

kāraṇātphalayogyasya vṛttaṃ syādādhikārikam / tasyopakaraṇārthaṃ tu kīrtyate hyānuṣaṅgikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कवेः प्रयत्नान्नेतॄणां युक्तानां विद्ध्युपाश्रयात् । कल्प्यते हि फलप्राप्तिः समुत्कर्षात्फलस्य च

kaveḥ prayatnānnetṝṇāṃ yuktānāṃ viddhyupāśrayāt / kalpyate hi phalaprāptiḥ samutkarṣātphalasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशधा मन्मथावस्था व्यवस्थास्त्रिविधा मता)

daśadhā manmathāvasthā vyavasthāstrividhā matā)

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसारे फलयागे तु व्यापारः कारणस्य यः । तस्यानुपूर्व्या विज्ञेया पञ्चावस्था प्रयोक्तृभिः

saṃsāre phalayāge tu vyāpāraḥ kāraṇasya yaḥ / tasyānupūrvyā vijñeyā pañcāvasthā prayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रारम्भश्च प्रयत्नश्च तथा प्राप्तेश्च संभवः । नियता च फलप्राप्तिः फलयोगश्च पञ्चमः

prārambhaśca prayatnaśca tathā prāpteśca saṃbhavaḥ / niyatā ca phalaprāptiḥ phalayogaśca pañcamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औत्सुक्यमात्रबन्धस्तु यद्बीजस्य निबध्यते । महतः फलयोगस्य स फलारम्भ इष्यते

autsukyamātrabandhastu yadbījasya nibadhyate / mahataḥ phalayogasya sa phalārambha iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपश्यतः फलप्राप्तिं व्यापारो यः फलं प्रति । परं चौत्सुक्यगमनं स प्रयत्नः प्रकीर्तितः

apaśyataḥ phalaprāptiṃ vyāpāro yaḥ phalaṃ prati / paraṃ cautsukyagamanaṃ sa prayatnaḥ prakīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईषत्प्राप्तिर्यदा काचित्फलस्य परिकल्पते । भावमात्रेण तु प्राहुर्विधिज्ञाः प्राप्तिसम्भवम्

īṣatprāptiryadā kācitphalasya parikalpate / bhāvamātreṇa tu prāhurvidhijñāḥ prāptisambhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियतां तु फलप्राप्तिं यदा भावेन पश्यति । नियतां तां फलप्राप्तिं सगुणां परिचक्षते

niyatāṃ tu phalaprāptiṃ yadā bhāvena paśyati / niyatāṃ tāṃ phalaprāptiṃ saguṇāṃ paricakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिप्रेतं समग्रं च प्रतिरूपं क्रियाफलम् । इतिवृत्ते भवेद्यस्मिन् फलयोगः प्रकीर्तितः

abhipretaṃ samagraṃ ca pratirūpaṃ kriyāphalam / itivṛtte bhavedyasmin phalayogaḥ prakīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वस्यैव हि कार्यस्य प्रारब्धस्य फलार्थिभिः । एतास्त्वनुक्रमेणैव पञ्चावस्था भवन्ति हि

sarvasyaiva hi kāryasya prārabdhasya phalārthibhiḥ / etāstvanukrameṇaiva pañcāvasthā bhavanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसां स्वभावभिन्नानां परस्परसमागमात् । विन्यास एकभावेन फलहेतुः प्रकीर्तितः

āsāṃ svabhāvabhinnānāṃ parasparasamāgamāt / vinyāsa ekabhāvena phalahetuḥ prakīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतिवृत्तं समाख्यातं प्रत्यगेवाधिकारिकम् । तदारम्भादि कर्तव्यं फलान्तं च यथा भवेत्

itivṛttaṃ samākhyātaṃ pratyagevādhikārikam / tadārambhādi kartavyaṃ phalāntaṃ ca yathā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्णसन्धि च कर्तव्यं हीनसन्ध्यपि वा पुनः । नियमात् पूर्णसन्धि स्याद्धीनसन्ध्यथ कारणात्

pūrṇasandhi ca kartavyaṃ hīnasandhyapi vā punaḥ / niyamāt pūrṇasandhi syāddhīnasandhyatha kāraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकलोपे चतुर्थस्य द्विलोपे त्रिचतुर्थयोः । द्वितीयत्रिचतुर्थानां त्रिलोपे लोप इष्यते

ekalope caturthasya dvilope tricaturthayoḥ / dvitīyatricaturthānāṃ trilope lopa iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रासङ्गिके परार्थत्वान्न ह्येष नियमो भवेत् । यद्वृत्तं सम्भवेत्तत्र तद्योज्यमविरोधतः

prāsaṅgike parārthatvānna hyeṣa niyamo bhavet / yadvṛttaṃ sambhavettatra tadyojyamavirodhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतिवृत्ते यथावस्थाः पञ्चारम्भादिकाः स्मृताः । अर्थप्रकृतयः पञ्च तथा बीजादिका अपि

itivṛtte yathāvasthāḥ pañcārambhādikāḥ smṛtāḥ / arthaprakṛtayaḥ pañca tathā bījādikā api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीजं बिन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च । अर्थप्रकृतयः पञ्च ज्ञात्वा योज्या यथाविधि

bījaṃ binduḥ patākā ca prakarī kāryameva ca / arthaprakṛtayaḥ pañca jñātvā yojyā yathāvidhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वल्पमात्रं समुत्सृष्टं बहुधा यद्विसर्पति । फलावसानं यच्चैव बीजं तत्परिकीर्तितम्

svalpamātraṃ samutsṛṣṭaṃ bahudhā yadvisarpati / phalāvasānaṃ yaccaiva bījaṃ tatparikīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोजनानां विच्छेदे यदविच्छेदकारणम् । यावत्समाप्तिर्बन्धस्य स बिन्दुः परिकीर्तितः

prayojanānāṃ vicchede yadavicchedakāraṇam / yāvatsamāptirbandhasya sa binduḥ parikīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वृत्तं तु परार्थं स्यात् प्रधानस्योपकारकम् प्रधानवच्च कल्प्येत सा पताकेति कीर्तिता

yadvṛttaṃ tu parārthaṃ syāt pradhānasyopakārakam pradhānavacca kalpyeta sā patāketi kīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलं प्रकल्प्यते यस्याः परार्थायैव केवलम् । अनुबन्धविहीनत्वात् प्रकरीति विनिर्दिशेत्

phalaṃ prakalpyate yasyāḥ parārthāyaiva kevalam / anubandhavihīnatvāt prakarīti vinirdiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदाधिकारिकं वस्तु सम्यक् प्राज्ञैः प्रयुज्यते । तदर्थो यः समारम्भस्तत्कार्यं परिकीर्तितम्

yadādhikārikaṃ vastu samyak prājñaiḥ prayujyate / tadartho yaḥ samārambhastatkāryaṃ parikīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेषां यस्य येनार्थो यतश्च गुण इष्यते । तत् प्रधानं तु कर्तव्यं गुणभूतान्यतः परम्

eteṣāṃ yasya yenārtho yataśca guṇa iṣyate / tat pradhānaṃ tu kartavyaṃ guṇabhūtānyataḥ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एको ऽनेको ऽपि वा सन्धिः पताकायां तु यो भवेत् । प्रधानार्थानुयायित्वादनुसन्धिः प्रकीर्त्यते

eko 'neko 'pi vā sandhiḥ patākāyāṃ tu yo bhavet / pradhānārthānuyāyitvādanusandhiḥ prakīrtyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगर्भादाविमर्शाद्वा पताका विनिवर्तते । कस्माद्यस्मान्निबन्धो ऽस्याः परार्थः परिकीर्त्यते

āgarbhādāvimarśādvā patākā vinivartate / kasmādyasmānnibandho 'syāḥ parārthaḥ parikīrtyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्रार्थे चिन्तिते ऽन्यस्मिन्स्तल्लिन्ङ्गो ऽन्यः प्रयुज्यते । आगन्तुकेन भावेन पताकास्थानकं तु तत्

yatrārthe cintite 'nyasminstallinṅgo 'nyaḥ prayujyate / āgantukena bhāvena patākāsthānakaṃ tu tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहसैवार्थसम्पत्तिर्गुणवत्युपकारतः । पताकास्थानकमिदं प्रथमं परिकीर्तितम्

sahasaivārthasampattirguṇavatyupakārataḥ / patākāsthānakamidaṃ prathamaṃ parikīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वचः सातिशयं क्लिष्टं काव्यबन्धसमाश्रयम् । पताकास्थानकमिदं द्वितीअयं परिकीर्तितम्

vacaḥ sātiśayaṃ kliṣṭaṃ kāvyabandhasamāśrayam / patākāsthānakamidaṃ dvitīayaṃ parikīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थोपक्षेपणं यत्र लीनं सविनयं भवेत् । श्लिष्टप्रत्युत्तरोपेतं तृतीयमिदमिष्यते

arthopakṣepaṇaṃ yatra līnaṃ savinayaṃ bhavet / śliṣṭapratyuttaropetaṃ tṛtīyamidamiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्व्यर्थो वचनविन्यासः सुश्लिष्टः काव्ययोजितः । उपन्याससुयुक्तश्च तच्चतुर्थमुदाहृतम्

dvyartho vacanavinyāsaḥ suśliṣṭaḥ kāvyayojitaḥ / upanyāsasuyuktaśca taccaturthamudāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनाशिदृष्टमन्ते च पताकार्धं तु तद्भवेत् ]

vināśidṛṣṭamante ca patākārdhaṃ tu tadbhavet ]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुष्पताकापरमं नाटके कार्ययिष्यते । पञ्चभिः सन्धिभिर्युक्तं तांश्च वक्ष्याम्यतः परम्

catuṣpatākāparamaṃ nāṭake kāryayiṣyate / pañcabhiḥ sandhibhiryuktaṃ tāṃśca vakṣyāmyataḥ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखं प्रतिमुखं चैव गर्भो विमर्श एव च । तथा निर्वहणं चेति नाटके पञ्च सन्धयः

mukhaṃ pratimukhaṃ caiva garbho vimarśa eva ca / tathā nirvahaṇaṃ ceti nāṭake pañca sandhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शेषाः प्रधानसन्धीनामनुग्राह्यनुसन्धयः]

śeṣāḥ pradhānasandhīnāmanugrāhyanusandhayaḥ]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा । काव्ये शरीरानुगता तन्मुखं परिकीर्तितम्

yatra bījasamutpattirnānārtharasasambhavā / kāvye śarīrānugatā tanmukhaṃ parikīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीजस्योद्घाटनं यत्र दृष्टनष्टमिव क्वचित् । मुखन्यस्तस्य सर्वत्र तद्वै प्रतिमुखं स्मृतम्

bījasyodghāṭanaṃ yatra dṛṣṭanaṣṭamiva kvacit / mukhanyastasya sarvatra tadvai pratimukhaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्भेदस्तस्य बीजस्य प्राप्तिरप्राप्तिरेव वा । पुनश्चान्वेषणं यत्र स गर्भ इति संज्ञितः

udbhedastasya bījasya prāptiraprāptireva vā / punaścānveṣaṇaṃ yatra sa garbha iti saṃjñitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्भनिर्भिन्नबीजार्थो विलोभनकृतो ऽथवा । क्रोधव्यसनजो वापि स विमर्श इति स्मृतः

garbhanirbhinnabījārtho vilobhanakṛto 'thavā / krodhavyasanajo vāpi sa vimarśa iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समानयनमर्थानां मुखाद्यानां सबीजिनाम् । नानाभावोत्तराणां यद्भवेन्निर्वहणं तु तत्

samānayanamarthānāṃ mukhādyānāṃ sabījinām / nānābhāvottarāṇāṃ yadbhavennirvahaṇaṃ tu tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते तु सन्धयो ज्ञेया नाटकस्य प्रयोक्तृभिः । तथा प्रकरणास्यापि शेषाणां च निबोधत

ete tu sandhayo jñeyā nāṭakasya prayoktṛbhiḥ / tathā prakaraṇāsyāpi śeṣāṇāṃ ca nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

डिमः समवकारश्च चतुःसन्धी प्रकीर्तितौ । न तयोरवमर्शस्तु कर्तव्यः कविभिः सदा

ḍimaḥ samavakāraśca catuḥsandhī prakīrtitau / na tayoravamarśastu kartavyaḥ kavibhiḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यायोगेहामृगौ चापि सदा कार्यौ त्रिसन्धिकौ । गर्भावमर्शौ न स्यातां तयोर्वृत्तिश्च कैशिकी

vyāyogehāmṛgau cāpi sadā kāryau trisandhikau / garbhāvamarśau na syātāṃ tayorvṛttiśca kaiśikī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विसन्धि तु प्रहसनं वीथ्यङ्को भाण एव च । मुखनिर्वहने तत्र कर्तव्ये कविभिः सदा

dvisandhi tu prahasanaṃ vīthyaṅko bhāṇa eva ca / mukhanirvahane tatra kartavye kavibhiḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कैशिकीवृत्तिहीनानि कार्याणि कविभिः सदा ]

kaiśikīvṛttihīnāni kāryāṇi kavibhiḥ sadā ]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं हि सन्धयः कार्या दशरूपे प्रयोक्तृभिः । पुनरेषां तु सन्धीनामङ्गकल्पं निबोधदत

evaṃ hi sandhayaḥ kāryā daśarūpe prayoktṛbhiḥ / punareṣāṃ tu sandhīnāmaṅgakalpaṃ nibodhadata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्धिनां यानि वृत्तानि प्रदेशेष्वनुपूर्वशः । स्वसम्पद्गुणयुक्तानि तान्यङ्गान्युपधारयेत्

sandhināṃ yāni vṛttāni pradeśeṣvanupūrvaśaḥ / svasampadguṇayuktāni tānyaṅgānyupadhārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानुपक्षयः । रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गुह्यानां चैव गूहनम्

iṣṭasyārthasya racanā vṛttāntasyānupakṣayaḥ / rāgaprāptiḥ prayogasya guhyānāṃ caiva gūhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आश्चर्यवदभिख्यानं प्रकाश्यानां प्रकाशनम् । अङ्गानां षड्विधं ह्येतद् दॄष्टं शास्त्रे प्रयोजनम्

āścaryavadabhikhyānaṃ prakāśyānāṃ prakāśanam / aṅgānāṃ ṣaḍvidhaṃ hyetad dṝṣṭaṃ śāstre prayojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गहीनो नरो यद्वन्नैवारम्भक्षमो भवेत् । अङ्गहीनं तथा काव्यं न प्रयोगक्षमं भवेत्

aṅgahīno naro yadvannaivārambhakṣamo bhavet / aṅgahīnaṃ tathā kāvyaṃ na prayogakṣamaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदात्तमपि तत्काव्यं स्यादङ्गैः परिवर्जितम् । हीनत्वाद्धि प्रयोगस्य न सतां रञ्जयेन्मनः

udāttamapi tatkāvyaṃ syādaṅgaiḥ parivarjitam / hīnatvāddhi prayogasya na satāṃ rañjayenmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काव्यं यदपि हीनार्थं सम्यदङ्गैः समन्वितम् । दीप्तत्वात्तु प्रयोगस्य शोभामेति न संशयः

kāvyaṃ yadapi hīnārthaṃ samyadaṅgaiḥ samanvitam / dīptatvāttu prayogasya śobhāmeti na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कविनाङ्गानि कार्याणि सम्यक्तानि निबोधत]

kavināṅgāni kāryāṇi samyaktāni nibodhata]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपक्षेपः परिकरः परिन्यासो विलोभनम् । युक्तिः प्राप्तिः समाधानं विधानं परिभावना

upakṣepaḥ parikaraḥ parinyāso vilobhanam / yuktiḥ prāptiḥ samādhānaṃ vidhānaṃ paribhāvanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्भेदः करणं भेद एतान्यङ्गानि वै मुखे । तथा प्रतिमुखे चैव शृणुताङ्गानि नामतः

udbhedaḥ karaṇaṃ bheda etānyaṅgāni vai mukhe / tathā pratimukhe caiva śṛṇutāṅgāni nāmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विलासः परिसर्पश्च विधूतं तापनं तथा । नर्म नर्मद्युतिश्चैव तथा प्रगयणं पुनः

vilāsaḥ parisarpaśca vidhūtaṃ tāpanaṃ tathā / narma narmadyutiścaiva tathā pragayaṇaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरोधश्चैव विज्ञेयः पर्युपासनमेव च । पुष्पं वज्रमुपन्यासो वर्णसंहार एव च

nirodhaścaiva vijñeyaḥ paryupāsanameva ca / puṣpaṃ vajramupanyāso varṇasaṃhāra eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतानि वै प्रतिमुखे गर्भे ऽङ्गानि निबोधत । अभूताहरणं मार्गो रूपोदाहरणे क्रमः

etāni vai pratimukhe garbhe 'ṅgāni nibodhata / abhūtāharaṇaṃ mārgo rūpodāharaṇe kramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संग्रहश्चानुमानं च प्रार्थनाक्षिप्तमेव च । तोटकाधिबले चैव ह्युद्वेगो विद्रवस्तथा

saṃgrahaścānumānaṃ ca prārthanākṣiptameva ca / toṭakādhibale caiva hyudvego vidravastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतान्यङ्गानि वै गर्भे ह्यवमर्शे निबोधत । अपवादश्च संफेटो विद्रवः शक्तिरेव च

etānyaṅgāni vai garbhe hyavamarśe nibodhata / apavādaśca saṃpheṭo vidravaḥ śaktireva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवसायः प्रसङ्गश्च द्युतिः खेदो निषेधनम् । विरोधनमथादानं छादनं च प्ररोचना

vyavasāyaḥ prasaṅgaśca dyutiḥ khedo niṣedhanam / virodhanamathādānaṃ chādanaṃ ca prarocanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवहारश्च युक्तिश्च विमर्शाङ्गान्यमूनि च । सन्धिर्निरोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषणम्

vyavahāraśca yuktiśca vimarśāṅgānyamūni ca / sandhirnirodho grathanaṃ nirṇayaḥ paribhāṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्युतिः प्रसाद आनन्दः समयो ह्युपगूहनम् । भाषणं पूर्ववाक्यं च काव्यसंहार एव च

dyutiḥ prasāda ānandaḥ samayo hyupagūhanam / bhāṣaṇaṃ pūrvavākyaṃ ca kāvyasaṃhāra eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रशस्तिरिति संहारे ज्ञेयान्यङ्गानि नामतः । चतुष्षष्ठि बुधैर्ज्ञेयान्येतान्यङ्गानि सन्धिषु

praśastiriti saṃhāre jñeyānyaṅgāni nāmataḥ / catuṣṣaṣṭhi budhairjñeyānyetānyaṅgāni sandhiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्याण्येतानि कविभिर्विभज्यार्थानि नाटके ]

kāryāṇyetāni kavibhirvibhajyārthāni nāṭake ]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनरेषां प्रवक्ष्यामि लक्षणानि यथाक्रमम् । काव्यार्थस्य समुत्पत्तिरुपक्षेप इति स्मृतः

punareṣāṃ pravakṣyāmi lakṣaṇāni yathākramam / kāvyārthasya samutpattirupakṣepa iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदुत्पन्नार्थबाहुल्यं ज्ञेयः परिकरस्तु सः । तन्निष्पत्तिः परिन्यासो विज्ञेयः कविभिः सदा

yadutpannārthabāhulyaṃ jñeyaḥ parikarastu saḥ / tanniṣpattiḥ parinyāso vijñeyaḥ kavibhiḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणनिर्वर्णनं चैव विलोभनमिति स्मृतम् । सम्प्रधारणमर्थानां युक्तिरित्यभिधीयते

guṇanirvarṇanaṃ caiva vilobhanamiti smṛtam / sampradhāraṇamarthānāṃ yuktirityabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखार्थस्याभिगमनं प्राप्तिरित्यभिसंज्ञिता । बीजार्थस्योपगमनं समाधानमिति स्मृतम्

sukhārthasyābhigamanaṃ prāptirityabhisaṃjñitā / bījārthasyopagamanaṃ samādhānamiti smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखदुःखकृतो यो ऽर्थस्तद्विधानमिति स्मृतम् । कुतूहलोत्तरावेगो विज्ञेया परिभावना

sukhaduḥkhakṛto yo 'rthastadvidhānamiti smṛtam / kutūhalottarāvego vijñeyā paribhāvanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीजार्थस्य प्ररोहो यः स उद्भेद इति स्मृतः । प्रकृतार्थसमारम्भः करणं नाम तद्भवेत्

bījārthasya praroho yaḥ sa udbheda iti smṛtaḥ / prakṛtārthasamārambhaḥ karaṇaṃ nāma tadbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संघातभेदनार्थो यः स भेद इति कीर्तितः । [एतानि तु मुखाङ्गानि वक्ष्ये प्रतिमुखे पुनः]

saṃghātabhedanārtho yaḥ sa bheda iti kīrtitaḥ / [etāni tu mukhāṅgāni vakṣye pratimukhe punaḥ]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समीहा रतिभोगार्था विलास इति संज्ञितः । दृष्टनष्टानुसरणं परिसर्प इति स्मृतः

samīhā ratibhogārthā vilāsa iti saṃjñitaḥ / dṛṣṭanaṣṭānusaraṇaṃ parisarpa iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतस्यानुनयस्यादौ विधूतं ह्यपरिग्रहः । अपायदर्शनं यत्तु तापनं नाम तद्भवेएत्

kṛtasyānunayasyādau vidhūtaṃ hyaparigrahaḥ / apāyadarśanaṃ yattu tāpanaṃ nāma tadbhaveet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रीडार्थं विहितं यत्तु हास्यं नर्मेति तत्स्मृतम् दोषप्रच्छादनार्थं तु हास्यं नर्मद्युतिः स्मृता

krīḍārthaṃ vihitaṃ yattu hāsyaṃ narmeti tatsmṛtam doṣapracchādanārthaṃ tu hāsyaṃ narmadyutiḥ smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरोत्तरवाक्यं तु भवेत्प्रगयणं पुनः । या तु व्यसनसंप्राप्तिः स निरोधः प्रकीर्तितः

uttarottaravākyaṃ tu bhavetpragayaṇaṃ punaḥ / yā tu vyasanasaṃprāptiḥ sa nirodhaḥ prakīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रुद्धस्यनुनयो यस्तु भवेत्तत्पर्युपासनम् । विशेषवचनं यत्तु तत्पुष्पमिति संज्ञितम्

kruddhasyanunayo yastu bhavettatparyupāsanam / viśeṣavacanaṃ yattu tatpuṣpamiti saṃjñitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षरूक्षं यद्वाक्यं वज्रं तदभिधीयते । उपपत्तिकृतो यो ऽर्थ उपन्यासश्च स स्मृतः

pratyakṣarūkṣaṃ yadvākyaṃ vajraṃ tadabhidhīyate / upapattikṛto yo 'rtha upanyāsaśca sa smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चातुर्वर्ण्योपगमनं वर्णसंहार इष्यते । कपटापाश्रयं वाक्यमभूताहरणं विदुः

cāturvarṇyopagamanaṃ varṇasaṃhāra iṣyate / kapaṭāpāśrayaṃ vākyamabhūtāharaṇaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वार्थवचनं चैव मार्ग इत्यभिधीयते । चित्रार्थसमवाये तु वितर्को रूपमिष्यते । यत्सातिशयवद्वाक्यं तदुदाहरणं स्मृतम्

tattvārthavacanaṃ caiva mārga ityabhidhīyate / citrārthasamavāye tu vitarko rūpamiṣyate / yatsātiśayavadvākyaṃ tadudāharaṇaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावतत्त्वोपलब्धिस्तु क्रम इत्यभिधीयते । सामदानादिसंपन्नः संग्रहः परिकीर्तितः

bhāvatattvopalabdhistu krama ityabhidhīyate / sāmadānādisaṃpannaḥ saṃgrahaḥ parikīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपानुरूपगमनमनुमानमिति स्मृतम् रतिहर्षोत्सवानां तु प्रार्थना प्रार्थना भवेत् । गर्भस्योद्भेदनं यत्साक्षिप्तिरित्यभिधीयते

rūpānurūpagamanamanumānamiti smṛtam ratiharṣotsavānāṃ tu prārthanā prārthanā bhavet / garbhasyodbhedanaṃ yatsākṣiptirityabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संरम्भवचनं चैव तोटकं त्विति संज्ञितम् । कपटेनातिसंधानं ब्रुवते ऽधिबलं बुधाः

saṃrambhavacanaṃ caiva toṭakaṃ tviti saṃjñitam / kapaṭenātisaṃdhānaṃ bruvate 'dhibalaṃ budhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भयं नृपारिदस्यूत्थमुद्वेगः परिकीर्तितः । शङ्का भयत्रासकृतो विद्रयः समुदाहृतः

bhayaṃ nṛpāridasyūtthamudvegaḥ parikīrtitaḥ / śaṅkā bhayatrāsakṛto vidrayaḥ samudāhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषप्रख्यापनं यत्तु सो ऽपवाद इति स्मृतः । रोषग्रथितवाक्यं तु संफेटः परिकीर्तितः

doṣaprakhyāpanaṃ yattu so 'pavāda iti smṛtaḥ / roṣagrathitavākyaṃ tu saṃpheṭaḥ parikīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुव्यतिक्रमो यस्तु स द्रवः परिकीर्तितः । विरोधिप्रशमो यश्च स शक्तिः परिकीर्तिता

guruvyatikramo yastu sa dravaḥ parikīrtitaḥ / virodhipraśamo yaśca sa śaktiḥ parikīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवसायश्च विज्ञेयः प्रतिज्ञाहेतुसंभवः । प्रसङ्गश्चैव विज्ञेयो गुरूणा परिकीर्तनम्

vyavasāyaśca vijñeyaḥ pratijñāhetusaṃbhavaḥ / prasaṅgaścaiva vijñeyo gurūṇā parikīrtanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्यमाधर्षसंयुक्तं द्युतिस्तज्ज्ञैरुदाहृता । मनश्चेष्टाविनिष्पन्नः श्रमः खेद उदाहृतः

vākyamādharṣasaṃyuktaṃ dyutistajjñairudāhṛtā / manaśceṣṭāviniṣpannaḥ śramaḥ kheda udāhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईप्सितार्थप्रतीघातः प्रतिषेधः प्रकीर्तितः । कार्यात्ययोपगमनं विरोधनमिति स्मृतम्

īpsitārthapratīghātaḥ pratiṣedhaḥ prakīrtitaḥ / kāryātyayopagamanaṃ virodhanamiti smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीजकार्योपगमनमातानमिति संज्ञितम् । अपमानकृतं वाक्यं कार्यार्थं च्छादनं भवेत्

bījakāryopagamanamātānamiti saṃjñitam / apamānakṛtaṃ vākyaṃ kāryārthaṃ cchādanaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्ररोचना स विज्ञेया संहारार्थप्रदर्शिनी । [प्रत्यक्षवचनं यत्तु स व्याहार इति स्मृतः

prarocanā sa vijñeyā saṃhārārthapradarśinī / [pratyakṣavacanaṃ yattu sa vyāhāra iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सविच्छेदं वचो यत्र सा युक्तिरिति संज्ञिता । ज्ञेया विचलना तज्ज्ञैरवमानार्थसंयुत]

savicchedaṃ vaco yatra sā yuktiriti saṃjñitā / jñeyā vicalanā tajjñairavamānārthasaṃyuta]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखबीजोपगमनं सन्धिरित्यभिधीयते

mukhabījopagamanaṃ sandhirityabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यस्यान्वेषणं युक्त्या निरोध इति कीर्तितः । उपक्षेपस्तु कार्याणां ग्रथनं परिकीर्तितम्

kāryasyānveṣaṇaṃ yuktyā nirodha iti kīrtitaḥ / upakṣepastu kāryāṇāṃ grathanaṃ parikīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुभूतार्थकथनं निर्णयः समुदाहृतः । परिवादकृतं यस्यात्तदाहुः परिभाषणम्

anubhūtārthakathanaṃ nirṇayaḥ samudāhṛtaḥ / parivādakṛtaṃ yasyāttadāhuḥ paribhāṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लब्धस्यार्थस्य शमनं द्युतिमाचक्षते पुनः । समागमस्तथार्थानामानन्दः परिकीर्तितः

labdhasyārthasya śamanaṃ dyutimācakṣate punaḥ / samāgamastathārthānāmānandaḥ parikīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखस्यापगमो यस्तु समयः स निगद्यते । शुश्रूषाद्युपसंपन्नः प्रसादः प्रीतिरुच्यते

duḥkhasyāpagamo yastu samayaḥ sa nigadyate / śuśrūṣādyupasaṃpannaḥ prasādaḥ prītirucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्भुतस्य तु संप्राप्तिरूपगूहनमिष्यते । सामदानादि संपन्नं भाषणं समुदाहृतम्

adbhutasya tu saṃprāptirūpagūhanamiṣyate / sāmadānādi saṃpannaṃ bhāṣaṇaṃ samudāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्ववाक्यं तु विज्ञेयं यथोक्तार्थप्रदर्शनम् । वरप्रदानसंप्राप्तिः काव्यसंहार इष्यते

pūrvavākyaṃ tu vijñeyaṃ yathoktārthapradarśanam / varapradānasaṃprāptiḥ kāvyasaṃhāra iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृपदेशप्रशान्तिश्च प्रशस्तिरभिधीयते । यथासन्धि तु कर्तव्यान्येतान्यङ्गानि नाटके

nṛpadeśapraśāntiśca praśastirabhidhīyate / yathāsandhi tu kartavyānyetānyaṅgāni nāṭake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कविभिः काव्यकुशलै रसभावमपेक्ष्य तु । संमिश्राणि कदाचित्तु द्वित्रियोगेन वा पुनः

kavibhiḥ kāvyakuśalai rasabhāvamapekṣya tu / saṃmiśrāṇi kadācittu dvitriyogena vā punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञात्वा कार्यमवस्थां च कार्याण्यङ्गानि सन्धिषु । एतेषामेव चाङ्गानां संबद्धान्यर्थयुक्तितः

jñātvā kāryamavasthāṃ ca kāryāṇyaṅgāni sandhiṣu / eteṣāmeva cāṅgānāṃ saṃbaddhānyarthayuktitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्ध्यन्तराणि सन्धीनां विशेषास्त्वेकविंशतिः । सामभेदस्तथा दण्डः प्रदानं वध एव च

sandhyantarāṇi sandhīnāṃ viśeṣāstvekaviṃśatiḥ / sāmabhedastathā daṇḍaḥ pradānaṃ vadha eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्युत्पन्नमतित्वं च गोत्रस्खलितमेव च । साहसं च भयं चैव ह्रीर्माया क्रोध एव च

pratyutpannamatitvaṃ ca gotraskhalitameva ca / sāhasaṃ ca bhayaṃ caiva hrīrmāyā krodha eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओजः संवरणं भ्रान्तिस्तथा हेत्वपधारणम् । दूतो लेखस्तथा स्वप्नश्चित्रं मद इति स्मृतम्

ojaḥ saṃvaraṇaṃ bhrāntistathā hetvapadhāraṇam / dūto lekhastathā svapnaścitraṃ mada iti smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्कावतारो ऽङ्कमुखमर्थोपक्षेपपञ्चकम्

aṅkāvatāro 'ṅkamukhamarthopakṣepapañcakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्यमपुरुषनियोज्यो नाटकमुखसन्धिमात्रसंचारः । विष्कम्भकस्तु कार्यः पुरोहितामात्यकञ्चुकिभिः

madhyamapuruṣaniyojyo nāṭakamukhasandhimātrasaṃcāraḥ / viṣkambhakastu kāryaḥ purohitāmātyakañcukibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्धः संकीर्णो वा द्विविधो विष्कंभकस्तु विज्ञेयः । मध्यमपात्रैः शुद्धः संकीर्णो नीचमध्यकृतः

śuddhaḥ saṃkīrṇo vā dvividho viṣkaṃbhakastu vijñeyaḥ / madhyamapātraiḥ śuddhaḥ saṃkīrṇo nīcamadhyakṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तर्यवनिकासंस्थैः सूतादिभिरनेकधा । अर्थोपक्षेपणं यत्तु क्रियते सा हि चूलिका

antaryavanikāsaṃsthaiḥ sūtādibhiranekadhā / arthopakṣepaṇaṃ yattu kriyate sā hi cūlikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्कान्तरानुसारी संक्षेपार्थमधिकृत्य बिन्दूनाम् । प्रकरणनाटकविषये प्रवेशको नाम विज्ञेयः

aṅkāntarānusārī saṃkṣepārthamadhikṛtya bindūnām / prakaraṇanāṭakaviṣaye praveśako nāma vijñeyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्कान्त एव चाङ्को निपतति यस्मिन् प्रयोगमासाद्य । बीजार्थयुक्तियुक्तो ज्ञेयो ह्यङ्कावतारो ऽसौ

aṅkānta eva cāṅko nipatati yasmin prayogamāsādya / bījārthayuktiyukto jñeyo hyaṅkāvatāro 'sau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्लिष्टमुखमङ्कस्य स्त्रिया वा पुरुषेण वा । यदुपक्षिप्यते पूर्वं तदङ्कमुखमुच्यते]

viṣliṣṭamukhamaṅkasya striyā vā puruṣeṇa vā / yadupakṣipyate pūrvaṃ tadaṅkamukhamucyate]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यान्यपि लास्यविधावङ्गानि तु नाटकोपयोगीनि । अस्माद्विनिःसृतानि तु भाण इवैअकप्रयोज्यानि

anyānyapi lāsyavidhāvaṅgāni tu nāṭakopayogīni / asmādviniḥsṛtāni tu bhāṇa ivaiakaprayojyāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकरणवदूह्य कार्यासंस्तवयुक्तं विविधभावम्]

prakaraṇavadūhya kāryāsaṃstavayuktaṃ vividhabhāvam]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गेयपदं स्थितपाठ्यमासीनं पुष्पगण्डिका । प्रच्छेदकं त्रिमूढं च सैन्धवाख्यं द्विमूढकम्

geyapadaṃ sthitapāṭhyamāsīnaṃ puṣpagaṇḍikā / pracchedakaṃ trimūḍhaṃ ca saindhavākhyaṃ dvimūḍhakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तमोत्तमकं चैवमुक्तप्रत्युक्तमेव च । लास्ये दशविधं ह्येतदङ्गनिर्देशलक्षणम्

uttamottamakaṃ caivamuktapratyuktameva ca / lāsye daśavidhaṃ hyetadaṅganirdeśalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसनेषूपविष्टैर्यत्तन्त्रीभाण्डोपबृंहितम् । गायनेऐर्गीयते शुष्कं तद्गेयपदमुच्यते

āsaneṣūpaviṣṭairyattantrībhāṇḍopabṛṃhitam / gāyaneairgīyate śuṣkaṃ tadgeyapadamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.