Library·Bharata: Natyasastra·21
इति भारतीये नाट्यशास्त्रे वृत्तिविकल्पनं नाम विंशो ऽध्यायः अथ एकविंशो ऽध्यायः आहार्याभिनयं विप्रा व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः । य्स्मात् प्रयोगः सर्वो ऽयमाहार्याभिनये स्थितः
iti bhāratīye nāṭyaśāstre vṛttivikalpanaṃ nāma viṃśo 'dhyāyaḥ atha ekaviṃśo 'dhyāyaḥ āhāryābhinayaṃ viprā vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ / ysmāt prayogaḥ sarvo 'yamāhāryābhinaye sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानावस्था प्रकृतय पूर्वं नैपथ्यसाधिताः । अङ्गादिभिरभिव्यक्तिमुपगच्छन्त्ययत्नतः
nānāvasthā prakṛtaya pūrvaṃ naipathyasādhitāḥ / aṅgādibhirabhivyaktimupagacchantyayatnataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आहार्याभिनयो नाम ज्ञेयो नेपथ्यजो विधिः । तत्र कार्यः प्रयत्नस्तु नाट्यस्य शुभमिच्छता
āhāryābhinayo nāma jñeyo nepathyajo vidhiḥ / tatra kāryaḥ prayatnastu nāṭyasya śubhamicchatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाट्यस्येह त्वलङ्कारो नैपथ्यं यत्प्रकीर्तितम्]
nāṭyasyeha tvalaṅkāro naipathyaṃ yatprakīrtitam]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्विधं तु नेपथ्यं पुस्तो ऽलङ्कार एव च । तथाङ्करचना चैव ज्ञेयं सज्जीवमेव च
caturvidhaṃ tu nepathyaṃ pusto 'laṅkāra eva ca / tathāṅkaracanā caiva jñeyaṃ sajjīvameva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुस्तस्तु त्रिविधो ज्ञेयो नानारूपप्रमाणतः । सन्धिमो व्याजिमश्चैव वेष्टिमश्च प्रकीर्तितः
pustastu trividho jñeyo nānārūpapramāṇataḥ / sandhimo vyājimaścaiva veṣṭimaśca prakīrtitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किलिञ्जचर्मवस्त्राद्यैर्यद्रूपं क्रियते बुधैः । सन्धिमो नाम विज्ञेयः पुस्तो नाटकसंस्श्रयः
kiliñjacarmavastrādyairyadrūpaṃ kriyate budhaiḥ / sandhimo nāma vijñeyaḥ pusto nāṭakasaṃsśrayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याजिमो नाम विज्ञेअयो यन्त्रेण क्रियते तु यः । वेष्ट्यते चैव यद्रुपं वेष्टिमः स तु संज्ञितः
vyājimo nāma vijñeayo yantreṇa kriyate tu yaḥ / veṣṭyate caiva yadrupaṃ veṣṭimaḥ sa tu saṃjñitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शैलयानविमानानि चर्मवर्मध्वजा नगाः । ये क्रियन्ते हि नाट्ये तु स पुस्त इति संज्ञितः
śailayānavimānāni carmavarmadhvajā nagāḥ / ye kriyante hi nāṭye tu sa pusta iti saṃjñitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अलङ्कारस्तु विज्ञेयो माल्याभरणवाससाम् । नानाविधः समायोगो ऽप्यङ्गोपाङ्गविधिः स्मृतः
alaṅkārastu vijñeyo mālyābharaṇavāsasām / nānāvidhaḥ samāyogo 'pyaṅgopāṅgavidhiḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेष्टिमं विततं चैव संघात्यं ग्रन्थिमं तथा । प्रालम्बितं तथा चैव माल्यं पञ्चविधं स्मृतम्
veṣṭimaṃ vitataṃ caiva saṃghātyaṃ granthimaṃ tathā / prālambitaṃ tathā caiva mālyaṃ pañcavidhaṃ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्विधं तु विज्ञेयं नाट्ये ह्याभरणं बुधैः । आवेध्यं बन्धनीयं च क्षेप्यमारोप्यमेव च
caturvidhaṃ tu vijñeyaṃ nāṭye hyābharaṇaṃ budhaiḥ / āvedhyaṃ bandhanīyaṃ ca kṣepyamāropyameva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आवेध्यं कुण्डलादीह यत्स्याच्छ्रवणभूषणम् । आरोप्यं हेमसूत्रादि हाराश्च विविधाश्रयाः
āvedhyaṃ kuṇḍalādīha yatsyācchravaṇabhūṣaṇam / āropyaṃ hemasūtrādi hārāśca vividhāśrayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रोणीसूत्राङ्गदे मुक्ताबन्धनीयानि सर्वदा । प्रक्षेप्य नूपुरं विद्याद्वस्त्राभरणमेव च
śroṇīsūtrāṅgade muktābandhanīyāni sarvadā / prakṣepya nūpuraṃ vidyādvastrābharaṇameva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूषणानां विकल्पं हि पुरुषस्त्रीसमाश्रयम् । नाविधं प्रवक्ष्यामि देशजातिसमुद्भवम्
bhūṣaṇānāṃ vikalpaṃ hi puruṣastrīsamāśrayam / nāvidhaṃ pravakṣyāmi deśajātisamudbhavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चूडामणिः समुकुटः शिरसो भूषणं स्मृतम् । कुण्डलं मोचकं कीला कर्णाभरणमिष्यते
cūḍāmaṇiḥ samukuṭaḥ śiraso bhūṣaṇaṃ smṛtam / kuṇḍalaṃ mocakaṃ kīlā karṇābharaṇamiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुक्तावली हर्षकं च सूत्रकं कण्ठभूषणम् । वेतिकाङ्गुलिमुद्रा च स्यादङ्गुलिविभूषणम्
muktāvalī harṣakaṃ ca sūtrakaṃ kaṇṭhabhūṣaṇam / vetikāṅgulimudrā ca syādaṅgulivibhūṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हस्तली वलयं चैव बाहुनालीविभूषणम् । रुचकश्चूलिका कार्या मणिबन्धविभूषणम्
hastalī valayaṃ caiva bāhunālīvibhūṣaṇam / rucakaścūlikā kāryā maṇibandhavibhūṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केयूरे अङ्गदे चैव कूर्परोपरिभूषणे । त्रिसरश्चैव हारश्च तथा वक्षोविभूषणम्
keyūre aṅgade caiva kūrparoparibhūṣaṇe / trisaraścaiva hāraśca tathā vakṣovibhūṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यालम्बमौक्तिको हारो माला चैवाङ्गभूषणम् । तलकं सूत्रकं चैव भवेत्कटिविभूषणम्
vyālambamauktiko hāro mālā caivāṅgabhūṣaṇam / talakaṃ sūtrakaṃ caiva bhavetkaṭivibhūṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं पुरुषनिर्योगः कार्यस्त्वाभरणाश्रयः । देवानां पार्थिवानां च पुनर्वक्ष्यामि योषिताम्
ayaṃ puruṣaniryogaḥ kāryastvābharaṇāśrayaḥ / devānāṃ pārthivānāṃ ca punarvakṣyāmi yoṣitām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिखापाशं शिखाव्यालं पिण्डीपत्रं तथैव च । चूडामणिर्मकरिका मुक्ताजालगवाक्षिकम्
śikhāpāśaṃ śikhāvyālaṃ piṇḍīpatraṃ tathaiva ca / cūḍāmaṇirmakarikā muktājālagavākṣikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरसो भूषणं चैव विचित्रं शीर्षजोलकम् । कण्डकं शिखिपत्रं च वेणीपुच्छः सदोरकः
śiraso bhūṣaṇaṃ caiva vicitraṃ śīrṣajolakam / kaṇḍakaṃ śikhipatraṃ ca veṇīpucchaḥ sadorakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ललाटतिलकं चैव नानाशिल्पप्रयोजितम् । भ्रूगुच्छोपरिगुच्छश्च कुसुमानुकृतिस्तथा
lalāṭatilakaṃ caiva nānāśilpaprayojitam / bhrūgucchoparigucchaśca kusumānukṛtistathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्णिका कर्णवलयं तथा स्यात्पत्रकर्णिका । कुण्डलं कर्णमुद्रा च कर्णोत्कीलकमेव च
karṇikā karṇavalayaṃ tathā syātpatrakarṇikā / kuṇḍalaṃ karṇamudrā ca karṇotkīlakameva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानारत्नविचित्राणि दन्तपत्राणि चैव हि । कर्णयोर्भूषणं ह्येतत्कर्णपूरस्तथैव च
nānāratnavicitrāṇi dantapatrāṇi caiva hi / karṇayorbhūṣaṇaṃ hyetatkarṇapūrastathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिलकाः पत्रलेखाश्च भवेद्गण्डविभूषणम् । त्रिवणी चैव विज्ञेयं भवेद्वक्षोविभूषणम्
tilakāḥ patralekhāśca bhavedgaṇḍavibhūṣaṇam / trivaṇī caiva vijñeyaṃ bhavedvakṣovibhūṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नेत्रयोरञ्जनं ज्ञेयमधरस्य च रञ्जनम् । दन्तानां विविधो रागश्चतुर्णां शुक्लतापि वा
netrayorañjanaṃ jñeyamadharasya ca rañjanam / dantānāṃ vividho rāgaścaturṇāṃ śuklatāpi vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रागान्तरविकल्पो ऽथ शोभनेनाधिकोज्वलः । मुग्धानां सुन्दरीणां च मुक्ताभासितशोभनाः
rāgāntaravikalpo 'tha śobhanenādhikojvalaḥ / mugdhānāṃ sundarīṇāṃ ca muktābhāsitaśobhanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुरक्ता वापि दन्ता स्युःः पद्मपल्लवरञ्जनाः । अश्मरागोद्द्योतितः स्यादधरः पल्लवप्रभः
suraktā vāpi dantā syuḥḥ padmapallavarañjanāḥ / aśmarāgoddyotitaḥ syādadharaḥ pallavaprabhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विलासश्च भवेत्तासां सविभ्रान्तनिरीक्षितम् । मुक्तावली व्यालपङ्क्तिर्मञ्जरी रत्नमालिका
vilāsaśca bhavettāsāṃ savibhrāntanirīkṣitam / muktāvalī vyālapaṅktirmañjarī ratnamālikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रत्नावली सूत्रकं च ज्ञेयं कण्ठविभूषणम् । द्विसरस्त्रिसरश्चैव चतुस्सरकमेव च
ratnāvalī sūtrakaṃ ca jñeyaṃ kaṇṭhavibhūṣaṇam / dvisarastrisaraścaiva catussarakameva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा शृङ्खलिका चैव भवेत्कण्ठविभूषणम् । अङ्गदं वलयं चैव बाहुमूलविभूषणम्
tathā śṛṅkhalikā caiva bhavetkaṇṭhavibhūṣaṇam / aṅgadaṃ valayaṃ caiva bāhumūlavibhūṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानाशिल्पकृताश्चैव हारा वक्षोविभूषणम् । मणिजालावनद्धं च भवेत् स्तनविभूषणम्
nānāśilpakṛtāścaiva hārā vakṣovibhūṣaṇam / maṇijālāvanaddhaṃ ca bhavet stanavibhūṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खर्जूरकं सोच्छितिकं बाहुनालीविभूषणम् । कलापी कटकं शङ्खो हस्तपत्रं सपूरकम्
kharjūrakaṃ socchitikaṃ bāhunālīvibhūṣaṇam / kalāpī kaṭakaṃ śaṅkho hastapatraṃ sapūrakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुद्राङ्गुलीयकं चैव ह्यङ्गुलीनां विभूषणम् । मुक्ताजालाढ्यतलकं मेखला काञ्चिकापि वा
mudrāṅgulīyakaṃ caiva hyaṅgulīnāṃ vibhūṣaṇam / muktājālāḍhyatalakaṃ mekhalā kāñcikāpi vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रशना च कलापश्च भवेच्छ्रोणीविभूषणम् । एकयष्टिर्भवेत्काञ्ची मेखला त्वष्टयष्टिका
raśanā ca kalāpaśca bhavecchroṇīvibhūṣaṇam / ekayaṣṭirbhavetkāñcī mekhalā tvaṣṭayaṣṭikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विरष्टयष्टि रशना कलापः पञ्चविंशकः । द्वात्रिंशच्च चतुःषष्टिः शतमष्टोत्तरं तथा
dviraṣṭayaṣṭi raśanā kalāpaḥ pañcaviṃśakaḥ / dvātriṃśacca catuḥṣaṣṭiḥ śatamaṣṭottaraṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुक्ताहारा भवन्त्येते देवपार्थिवयोषिताम् । नूपुरः किङ्किणीकाश्च घण्टिका रत्नजालकम्
muktāhārā bhavantyete devapārthivayoṣitām / nūpuraḥ kiṅkiṇīkāśca ghaṇṭikā ratnajālakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सघोषे कटके चैव गुल्फोपरिविभूषाणम् । जङ्घयोः पादपत्रं स्यादङ्गुलीष्वङ्गुलीयकम्
saghoṣe kaṭake caiva gulphoparivibhūṣāṇam / jaṅghayoḥ pādapatraṃ syādaṅgulīṣvaṅgulīyakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गुष्ठतिलकाश्चैव पादयोश्च विभूषणम् । तथालक्तकरागश्च नानाभक्तिनिवेशितः
aṅguṣṭhatilakāścaiva pādayośca vibhūṣaṇam / tathālaktakarāgaśca nānābhaktiniveśitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशोकपलावच्छायः स्यात् स्वाभाविक एव च । एतद्विभूषणं नार्या आकेशादानखादपि
aśokapalāvacchāyaḥ syāt svābhāvika eva ca / etadvibhūṣaṇaṃ nāryā ākeśādānakhādapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथाभवरसावस्थं विज्ञेयं द्विजसत्तमाः । आगमश्च प्रमाणं च रूपनिर्वर्णनं तथा
yathābhavarasāvasthaṃ vijñeyaṃ dvijasattamāḥ / āgamaśca pramāṇaṃ ca rūpanirvarṇanaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विश्वकर्ममतात्कार्यं सुबुद्ध्यापि प्रयोक्तृभिः । न हि शक्यं सुवर्णेन मुक्ताभिर्मणिभिस्तथा
viśvakarmamatātkāryaṃ subuddhyāpi prayoktṛbhiḥ / na hi śakyaṃ suvarṇena muktābhirmaṇibhistathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वाधीनमिति रुच्यैव कर्तुमङ्गस्य भूषणम् । विभागतो ऽभिप्रयुक्तमङ्गशोभाकरं भवेत्
svādhīnamiti rucyaiva kartumaṅgasya bhūṣaṇam / vibhāgato 'bhiprayuktamaṅgaśobhākaraṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा स्थानान्तरगतं भूषणं रत्नसंयुतम् । न तु नाट्यप्रयोगेषु कर्तव्यं भूषणं गुरु
yathā sthānāntaragataṃ bhūṣaṇaṃ ratnasaṃyutam / na tu nāṭyaprayogeṣu kartavyaṃ bhūṣaṇaṃ guru
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खेदं जनयते तद्धि सव्यायतविचेष्टनात् । गुरुभावावसन्नस्य स्वेदो मूर्छा च जायते
khedaṃ janayate taddhi savyāyataviceṣṭanāt / gurubhāvāvasannasya svedo mūrchā ca jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुर्वाभरणसन्नो हि चेष्टां न कुरुते पुनः । तस्मात्तनुत्वचकृतं सौवर्णं भूषणं भवेत्
gurvābharaṇasanno hi ceṣṭāṃ na kurute punaḥ / tasmāttanutvacakṛtaṃ sauvarṇaṃ bhūṣaṇaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रत्नवज्जतुबद्धं वा न खेदजननं भवेत् । स्वेच्छया भूषणविधिर्दिव्यानामुपदिश्यते
ratnavajjatubaddhaṃ vā na khedajananaṃ bhavet / svecchayā bhūṣaṇavidhirdivyānāmupadiśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्नभावविनिष्पन्नं मानुषाणां विभूषणम् । [वेष्टितं विततं चैव संघात्यं ग्रथिमं तथ
yatnabhāvaviniṣpannaṃ mānuṣāṇāṃ vibhūṣaṇam / [veṣṭitaṃ vitataṃ caiva saṃghātyaṃ grathimaṃ tatha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लम्बशोभि तथा चैव माल्यं पञ्चविधं स्मृतम् । आच्छादनं बहुविधं नानापत्तनसंभवम्
lambaśobhi tathā caiva mālyaṃ pañcavidhaṃ smṛtam / ācchādanaṃ bahuvidhaṃ nānāpattanasaṃbhavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तज्ज्ञेयं त्रिप्रकारं तु शुद्धं रक्तं विचित्रितम्] । दिव्यानां भूषणविधिर्य एष परिकीर्तितः
tajjñeyaṃ triprakāraṃ tu śuddhaṃ raktaṃ vicitritam] / divyānāṃ bhūṣaṇavidhirya eṣa parikīrtitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मानुषाणां तु कर्तव्यो नानादेशसमाश्रयः । भूषणैश्चापि वेषैश्च नानावस्थासमाश्रयैः
mānuṣāṇāṃ tu kartavyo nānādeśasamāśrayaḥ / bhūṣaṇaiścāpi veṣaiśca nānāvasthāsamāśrayaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिव्याङ्गनानां कर्तव्या विभक्तिः स्वस्वभूमिजा । विद्याधरीणां यक्षीणामप्सरोनागयोषिताम्
divyāṅganānāṃ kartavyā vibhaktiḥ svasvabhūmijā / vidyādharīṇāṃ yakṣīṇāmapsaronāgayoṣitām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋषिदैवतकन्यानां वेषैर्नानात्वमिष्यते । तथा च सिद्धगन्धर्वराक्षसासुरयोषिताम्
ṛṣidaivatakanyānāṃ veṣairnānātvamiṣyate / tathā ca siddhagandharvarākṣasāsurayoṣitām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिव्यानां नरनारीणां तथैव च शिखण्डकम् । शिखापुटशिखण्डं तु मुक्ताभूयिष्ठभूषणम्
divyānāṃ naranārīṇāṃ tathaiva ca śikhaṇḍakam / śikhāpuṭaśikhaṇḍaṃ tu muktābhūyiṣṭhabhūṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्याधरीणां कर्तव्यः शुद्धो वेषपरिच्छदः । यक्षिण्यो ऽप्सरश्चैव कर्या रत्नविभूषणाः
vidyādharīṇāṃ kartavyaḥ śuddho veṣaparicchadaḥ / yakṣiṇyo 'psaraścaiva karyā ratnavibhūṣaṇāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समस्तानां भवेद्वेषो यक्षीणा केवलं शिखा । दिव्यनामिव कर्तव्यं नागस्त्रीणां विभूषणम्
samastānāṃ bhavedveṣo yakṣīṇā kevalaṃ śikhā / divyanāmiva kartavyaṃ nāgastrīṇāṃ vibhūṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुक्तामणिलताप्रायाः फणास्तासां तु केवलाः । कार्यं तु मुनिकन्यानामेकवेणीधरं शिरः
muktāmaṇilatāprāyāḥ phaṇāstāsāṃ tu kevalāḥ / kāryaṃ tu munikanyānāmekaveṇīdharaṃ śiraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चापि विभूषणविधिस्तासां वेषो वनोचितः । मुक्तामरकतप्रायं मण्डनं सिद्धयोषिताम्
na cāpi vibhūṣaṇavidhistāsāṃ veṣo vanocitaḥ / muktāmarakataprāyaṃ maṇḍanaṃ siddhayoṣitām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तासां तु चैव कर्तव्यं पीतवस्त्रपरिच्छदम् । पद्मरागमणिप्रायं गन्धर्वीणां विभूषणम्
tāsāṃ tu caiva kartavyaṃ pītavastraparicchadam / padmarāgamaṇiprāyaṃ gandharvīṇāṃ vibhūṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वीणाहस्तश्च कर्तव्यः कौसुम्भवसनस्तथा । इन्द्रनीलैस्तु कर्तव्यं राक्षसीणां विभूषणम्
vīṇāhastaśca kartavyaḥ kausumbhavasanastathā / indranīlaistu kartavyaṃ rākṣasīṇāṃ vibhūṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सितदंष्ट्रा च कर्तव्या कृष्णवस्त्रपरिच्छदम् । वैडूर्यमुक्ताभरणाः कर्तव्या सुरयोषिताम्
sitadaṃṣṭrā ca kartavyā kṛṣṇavastraparicchadam / vaiḍūryamuktābharaṇāḥ kartavyā surayoṣitām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुकपिञ्छनिभैअर्वस्त्रैः कार्यस्तासां परिच्छदः । पुष्यरागैस्तु मणिभिः क्वचिद्वैडूर्यभूषितैः
śukapiñchanibhaiarvastraiḥ kāryastāsāṃ paricchadaḥ / puṣyarāgaistu maṇibhiḥ kvacidvaiḍūryabhūṣitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिव्यवानरनारीणां कार्यो नीलपरिच्छदः । एवं शृङ्गारिणः कार्या वेषा दिव्याङ्गनाश्रयाः
divyavānaranārīṇāṃ kāryo nīlaparicchadaḥ / evaṃ śṛṅgāriṇaḥ kāryā veṣā divyāṅganāśrayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवस्थान्तमासाद्य शुद्धाः कार्याः पुनस्तथा । मानुषीणां तु कर्तव्या नानादेशसमुद्भवाः
avasthāntamāsādya śuddhāḥ kāryāḥ punastathā / mānuṣīṇāṃ tu kartavyā nānādeśasamudbhavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेषाभरणसंयोगान् गदतस्तान्निबोधत । आवन्त्ययुवतीनां तु शिरस्सालककुन्तलम्
veṣābharaṇasaṃyogān gadatastānnibodhata / āvantyayuvatīnāṃ tu śirassālakakuntalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गौडीयानामलकप्रायं सशिखापाशवेणिकम् । आभीरयुवतीनां तु द्विवेणीधर एव तु
gauḍīyānāmalakaprāyaṃ saśikhāpāśaveṇikam / ābhīrayuvatīnāṃ tu dviveṇīdhara eva tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरः परिगमः कार्यो नीलप्रायमथाम्बरम् । तथा पूर्वोतरस्त्रीणां समुन्नद्धशिखण्डकम्
śiraḥ parigamaḥ kāryo nīlaprāyamathāmbaram / tathā pūrvotarastrīṇāṃ samunnaddhaśikhaṇḍakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आकेशाच्छादनं तासां देशकर्मणि कीर्तितम् । तथैव दक्षिणस्त्रीणां कार्यमुल्लेख्यसंश्रयम्
ākeśācchādanaṃ tāsāṃ deśakarmaṇi kīrtitam / tathaiva dakṣiṇastrīṇāṃ kāryamullekhyasaṃśrayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुम्भीबन्धकसंयुक्तं तथावर्तललाटिकम् । [गणिकानां तु कर्तव्यमिच्छाविच्छित्ति मण्डनम्]
kumbhībandhakasaṃyuktaṃ tathāvartalalāṭikam / [gaṇikānāṃ tu kartavyamicchāvicchitti maṇḍanam]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशजातिविधानेन शेषाणामपि कारयेत् । वेषं तथा चाभरणं क्षुरकर्म परिच्छदम्
deśajātividhānena śeṣāṇāmapi kārayet / veṣaṃ tathā cābharaṇaṃ kṣurakarma paricchadam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदेशयुक्तो वेषो हि न शोभां जनयिष्यति
adeśayukto veṣo hi na śobhāṃ janayiṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेखलोरसि बद्धा तु हास्यं समुपपादयेत् । तथा प्रोषितकान्तासु व्यसनाभिहतासु च
mekhalorasi baddhā tu hāsyaṃ samupapādayet / tathā proṣitakāntāsu vyasanābhihatāsu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेषो वै मलिनः कार्य एकवेणीधरं शिरः । विप्रलम्भे तु नार्यास्तु शुद्धो वेषो भवेदिह
veṣo vai malinaḥ kārya ekaveṇīdharaṃ śiraḥ / vipralambhe tu nāryāstu śuddho veṣo bhavediha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नात्याभरणसंयुक्तो न चापि मृजयान्वितः । एवं स्त्रीणां भवेद्वेषो देशावस्थासमुद्भवः
nātyābharaṇasaṃyukto na cāpi mṛjayānvitaḥ / evaṃ strīṇāṃ bhavedveṣo deśāvasthāsamudbhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरुषाणां पुनश्चैव वेषान्वक्ष्यामि तत्त्वतः । तत्राङ्करचना पूर्वं कर्तव्या नाट्ययोक्तृभिः
puruṣāṇāṃ punaścaiva veṣānvakṣyāmi tattvataḥ / tatrāṅkaracanā pūrvaṃ kartavyā nāṭyayoktṛbhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः परं प्रयोक्तव्या वेषा देशसमुद्भवाः । सितो नीलश्च पीतश्च चतुर्थो रक्त एव च
tataḥ paraṃ prayoktavyā veṣā deśasamudbhavāḥ / sito nīlaśca pītaśca caturtho rakta eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एते स्वभावजा वर्णा यैः कार्यं त्वङ्गवर्तनम् । संयोगजाः पुनश्चान्ये उपवर्णा भवन्ति हि
ete svabhāvajā varṇā yaiḥ kāryaṃ tvaṅgavartanam / saṃyogajāḥ punaścānye upavarṇā bhavanti hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तानहं सम्प्रवक्ष्यामि यथाकार्यं प्रयोक्तृभिः । सितनीलसमायोगे कारण्डव इति स्मृतः
tānahaṃ sampravakṣyāmi yathākāryaṃ prayoktṛbhiḥ / sitanīlasamāyoge kāraṇḍava iti smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सितपीतसामायोगात्पाण्डुवर्णः प्रकीर्तितः । सितिअरक्तसमायोगे पद्मवर्णः प्रकीर्तितः
sitapītasāmāyogātpāṇḍuvarṇaḥ prakīrtitaḥ / sitiaraktasamāyoge padmavarṇaḥ prakīrtitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पीतनीलसमायोगाद्धरितो नाम जायते । नीलरक्तसमायोगात्कषायो नाम जायते
pītanīlasamāyogāddharito nāma jāyate / nīlaraktasamāyogātkaṣāyo nāma jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्तपीतसमायोगाद्गौरवर्ण इति स्मृतः । एते संयोगजा वर्णा ह्युपवर्णास्तथापरे
raktapītasamāyogādgauravarṇa iti smṛtaḥ / ete saṃyogajā varṇā hyupavarṇāstathāpare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिचतुर्वर्णसंयुक्ता बहवः संप्रकीर्तिताः । बलस्थो यो भवेद्वर्णस्तस्य भागो भवेत्ततः
tricaturvarṇasaṃyuktā bahavaḥ saṃprakīrtitāḥ / balastho yo bhavedvarṇastasya bhāgo bhavettataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्बलस्य च भागौ द्वौ नीलं मुक्त्वा प्रदापयेत् । नीलस्यैको भवेद्भागश्चत्वारो ऽन्ये तु वर्णके
durbalasya ca bhāgau dvau nīlaṃ muktvā pradāpayet / nīlasyaiko bhavedbhāgaścatvāro 'nye tu varṇake
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलवान्सर्ववर्णानां नील एव प्रकीर्तितः । एवं वर्णविधिं ज्ञात्वा नानासंयोगसंश्रयम्
balavānsarvavarṇānāṃ nīla eva prakīrtitaḥ / evaṃ varṇavidhiṃ jñātvā nānāsaṃyogasaṃśrayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः कुर्याद्यथायोगमङ्गानां वर्तनं बुधः । वर्तनच्छादनं रूपं स्ववेषपरिवर्जितम्
tataḥ kuryādyathāyogamaṅgānāṃ vartanaṃ budhaḥ / vartanacchādanaṃ rūpaṃ svaveṣaparivarjitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाट्यधर्मप्रवृत्तं तु ज्ञेयं तत्प्रकृतिस्थितम् । स्ववर्णमात्मनश्छाद्यं वर्णकैर्वेषसंश्रयैः
nāṭyadharmapravṛttaṃ tu jñeyaṃ tatprakṛtisthitam / svavarṇamātmanaśchādyaṃ varṇakairveṣasaṃśrayaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आकृतिस्तस्य कर्तव्या यस्य प्रकृतिरास्थिता । यथा जन्तुः स्वभावं स्वं परित्यज्यान्यदैहिकम्
ākṛtistasya kartavyā yasya prakṛtirāsthitā / yathā jantuḥ svabhāvaṃ svaṃ parityajyānyadaihikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्स्वभावं हि भजते देहान्तरमुपाश्रितः । वेषेण वर्णकैश्चैव च्छादितः पुरुषस्तथा
tatsvabhāvaṃ hi bhajate dehāntaramupāśritaḥ / veṣeṇa varṇakaiścaiva cchāditaḥ puruṣastathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परभावं प्रकुरुते यस्य वेषं समाश्रितः । देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः
parabhāvaṃ prakurute yasya veṣaṃ samāśritaḥ / devadānavagandharvayakṣarākṣasapannagāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणिसंज्ञाः स्मृता ह्येते जीवबन्धाश्च ये ऽपरे । [स्त्रीभावाः पर्वताः नद्यः समुद्रा वाहनानि च
prāṇisaṃjñāḥ smṛtā hyete jīvabandhāśca ye 'pare / [strībhāvāḥ parvatāḥ nadyaḥ samudrā vāhanāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानाशस्त्राण्यपि तथा विज्ञेयाः प्राणिसंज्ञया] । शैलप्रासादयन्त्राणि चर्मवर्मध्वजास्तथा
nānāśastrāṇyapi tathā vijñeyāḥ prāṇisaṃjñayā] / śailaprāsādayantrāṇi carmavarmadhvajāstathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानाप्रहरणाद्याश्च ते ऽप्राणिन इति स्मृताः । अथवा कारणोपेता भवन्त्येते शरीरिणः
nānāpraharaṇādyāśca te 'prāṇina iti smṛtāḥ / athavā kāraṇopetā bhavantyete śarīriṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेषभाषाश्रयोपेता नाट्यधर्ममवेक्ष्य तु । वर्णानां तु विधिं ज्ञात्वा वयः प्रकृतिमेव च
veṣabhāṣāśrayopetā nāṭyadharmamavekṣya tu / varṇānāṃ tu vidhiṃ jñātvā vayaḥ prakṛtimeva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुर्यादङ्गस्य रचनां देशजातिवयःश्रितताम् । देवा गौरास्तु विज्ञेया यक्षाश्चाप्सरस्तथा
kuryādaṅgasya racanāṃ deśajātivayaḥśritatām / devā gaurāstu vijñeyā yakṣāścāpsarastathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुद्रार्कद्रुहिणस्कन्दास्तपनीयप्रभाः स्मृताः । सोमो बृहस्पतिः शुक्रो वरुणस्तारकागणाः
rudrārkadruhiṇaskandāstapanīyaprabhāḥ smṛtāḥ / somo bṛhaspatiḥ śukro varuṇastārakāgaṇāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समुद्रहिमवद्गङ्गाः श्वेता हि स्युर्बलस्तथा । रक्तमङ्गारकं विद्यात् पीतौ बुधहुताशनौ
samudrahimavadgaṅgāḥ śvetā hi syurbalastathā / raktamaṅgārakaṃ vidyāt pītau budhahutāśanau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नारायणो नरश्चैव श्यामो नागश्च वासुकिः । दैत्याश्च दानवाश्चैव राक्षसा गुह्यका नगाः
nārāyaṇo naraścaiva śyāmo nāgaśca vāsukiḥ / daityāśca dānavāścaiva rākṣasā guhyakā nagāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिशाचा जलमाकाशमसितानि तु वर्णतः । भवन्ति षट्सु द्वीपेषु पुरुषश्चैव वर्णतः
piśācā jalamākāśamasitāni tu varṇataḥ / bhavanti ṣaṭsu dvīpeṣu puruṣaścaiva varṇataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्तव्या नाट्ययोगेन निष्टप्तकनकप्रभाः । जाम्बूद्वीपस्य वर्षे तु नानावर्णाश्रया नराः
kartavyā nāṭyayogena niṣṭaptakanakaprabhāḥ / jāmbūdvīpasya varṣe tu nānāvarṇāśrayā narāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तरांस्तु कुरुस्त्यक्त्वा ते चापि कनकप्रभाः । भद्राश्वपुरुषाः श्वेताः कर्तव्या वर्णतस्तथा
uttarāṃstu kurustyaktvā te cāpi kanakaprabhāḥ / bhadrāśvapuruṣāḥ śvetāḥ kartavyā varṇatastathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केतुमाले नरा नीला गौराः शेषेषु कीर्तिताः । नानावर्णाः स्मृता भूता गन्धर्वा यक्षपन्नगाः
ketumāle narā nīlā gaurāḥ śeṣeṣu kīrtitāḥ / nānāvarṇāḥ smṛtā bhūtā gandharvā yakṣapannagāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्याधरास्तथा चैव पितरस्तु समा नराः । पुनश्च भारते वर्षे तांस्तान्वर्णान्निबोधत
vidyādharāstathā caiva pitarastu samā narāḥ / punaśca bhārate varṣe tāṃstānvarṇānnibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजानः पद्मवर्णास्तु गौराः श्यामास्तथैव च । ये चापि सुखिनो मर्त्या गौरा कार्यास्तु वैः बुधैः
rājānaḥ padmavarṇāstu gaurāḥ śyāmāstathaiva ca / ye cāpi sukhino martyā gaurā kāryāstu vaiḥ budhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुकर्मिणो ग्रहग्रस्ताः व्याधितास्तपसि स्थिताः । आयस्तकर्मिणश्चैव ह्यसिताश्च कुजातयः
kukarmiṇo grahagrastāḥ vyādhitāstapasi sthitāḥ / āyastakarmiṇaścaiva hyasitāśca kujātayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋष्ययश्चैव कर्तव्या नित्यं तु बदरप्रभाः । तपःस्थिताश्च ऋषयो नित्यामेवासिता बुधैः
ṛṣyayaścaiva kartavyā nityaṃ tu badaraprabhāḥ / tapaḥsthitāśca ṛṣayo nityāmevāsitā budhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कारणव्यपदेशेन तथा चात्मेच्छया पुनः । वर्णस्तत्र प्रकर्तव्यो देशजतिवशानुगः
kāraṇavyapadeśena tathā cātmecchayā punaḥ / varṇastatra prakartavyo deśajativaśānugaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशं कर्म च जातिं च पृथिव्युद्देशसंश्रयम् । विज्ञाय वर्तना कार्या पुरुषाणां प्रयोगतः
deśaṃ karma ca jātiṃ ca pṛthivyuddeśasaṃśrayam / vijñāya vartanā kāryā puruṣāṇāṃ prayogataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किरातबर्बरान्ध्राश्च द्रविडाः काशिकोसलाः । पुलिन्दा दाक्षिणात्याश्च प्रायेण त्वसिताः स्मृताः
kirātabarbarāndhrāśca draviḍāḥ kāśikosalāḥ / pulindā dākṣiṇātyāśca prāyeṇa tvasitāḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शकाश्च यवनाश्चैव पह्लवा वाह्लिकाश्च ये । प्रायेण गौराः कर्तव्या उत्तरा ये श्रिता दिशम्
śakāśca yavanāścaiva pahlavā vāhlikāśca ye / prāyeṇa gaurāḥ kartavyā uttarā ye śritā diśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाञ्चालाः शौरसेनाश्च माहिषाश्चौड्रमागधाः । अङ्गा वङ्गाः कलिङ्गाश्च श्यामाः कार्यास्तु वर्णतः
pāñcālāḥ śaurasenāśca māhiṣāścauḍramāgadhāḥ / aṅgā vaṅgāḥ kaliṅgāśca śyāmāḥ kāryāstu varṇataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव गौराः कार्यास्तथैव हि । वैश्याः शूद्रास्तथा चैव श्यामाः कार्यास्तु वर्णतः
brāhmaṇāḥ kṣatriyāścaiva gaurāḥ kāryāstathaiva hi / vaiśyāḥ śūdrāstathā caiva śyāmāḥ kāryāstu varṇataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं कृत्वा यथान्यायं मुखाङ्गोपाङ्गवर्तनाम् । श्मश्रुकर्म प्रयुञ्जीत देशकालवयो ऽनुगम्
evaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ mukhāṅgopāṅgavartanām / śmaśrukarma prayuñjīta deśakālavayo 'nugam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुद्धं विचित्रं श्यामं च तथा रोमशमेव च । भवेच्चतुर्विधं श्मश्रु नानावस्थान्तरात्मकम्
śuddhaṃ vicitraṃ śyāmaṃ ca tathā romaśameva ca / bhaveccaturvidhaṃ śmaśru nānāvasthāntarātmakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुद्धं तु लिङ्गिनां कार्यं तथामात्यपुरोधसाम् । मध्यस्था ये च पुरुषा ये च दीक्षां समाश्रिताः
śuddhaṃ tu liṅgināṃ kāryaṃ tathāmātyapurodhasām / madhyasthā ye ca puruṣā ye ca dīkṣāṃ samāśritāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिव्या ये पुरुषाः केचित्सिद्धविद्याधरादयः । पार्थिवाश्च कुमाराश्च ये च राजोपजीविनः
divyā ye puruṣāḥ kecitsiddhavidyādharādayaḥ / pārthivāśca kumārāśca ye ca rājopajīvinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृङ्गारिणश्च ये मर्त्या यौवनोन्मादिनश्च ये । तेषां विचित्रं कर्तव्यं श्मश्रु नाट्यप्रयोक्तृभिः
śṛṅgāriṇaśca ye martyā yauvanonmādinaśca ye / teṣāṃ vicitraṃ kartavyaṃ śmaśru nāṭyaprayoktṛbhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनिस्तीर्णप्रतिज्ञानां दुःखितानां तपस्विनाम् । व्यसनाभिहतानां च श्यामं श्मश्रु प्रयोजयेत्
anistīrṇapratijñānāṃ duḥkhitānāṃ tapasvinām / vyasanābhihatānāṃ ca śyāmaṃ śmaśru prayojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋषीणां तापसानां च ये च दीर्घव्रता नराः । तथा च चीरबद्धानां रोमशं श्मश्रु कीर्तितम्
ṛṣīṇāṃ tāpasānāṃ ca ye ca dīrghavratā narāḥ / tathā ca cīrabaddhānāṃ romaśaṃ śmaśru kīrtitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.