Library·Bharata: Natyasastra·22
इति भारतीये नाट्यशास्त्रे आहार्याभिनयो नामैकविंशो ऽध्यायः अथ द्वाविंशो ऽध्यायः सामान्याभिनयो नाम ज्ञेयो वागङ्गसत्त्वजः । तत्र कार्यः प्रयत्नस्तु नाट्यं सत्त्वे प्रतिष्ठितम्
iti bhāratīye nāṭyaśāstre āhāryābhinayo nāmaikaviṃśo 'dhyāyaḥ atha dvāviṃśo 'dhyāyaḥ sāmānyābhinayo nāma jñeyo vāgaṅgasattvajaḥ / tatra kāryaḥ prayatnastu nāṭyaṃ sattve pratiṣṭhitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्त्वातिरिक्तो ऽभिनयो ज्येष्ठ इत्यभिधीयते । समसत्त्वो भवेन्मध्यः सत्वहीनो ऽधमः स्मृतः
sattvātirikto 'bhinayo jyeṣṭha ityabhidhīyate / samasattvo bhavenmadhyaḥ satvahīno 'dhamaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अव्यक्तरूपं सत्त्वं हि विज्ञेयं भावसंश्रयम् । यथास्थानरसोपेतं रोमाञ्चास्रादिभिर्गुणैः
avyaktarūpaṃ sattvaṃ hi vijñeyaṃ bhāvasaṃśrayam / yathāsthānarasopetaṃ romāñcāsrādibhirguṇaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अलङ्कारास्तु नाट्यज्ञैर्ज्ञेया भावरसाश्रयाः । यौवने ऽभ्यधिकाः स्त्रीणा विकारा वक्त्रगात्रजाः
alaṅkārāstu nāṭyajñairjñeyā bhāvarasāśrayāḥ / yauvane 'bhyadhikāḥ strīṇā vikārā vaktragātrajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदौ त्रयो ऽङ्गजस्तेषां दश स्वाभाविकाः परे । अयत्नजाः पुनः सप्त रसभावोपबृंहिताः
ādau trayo 'ṅgajasteṣāṃ daśa svābhāvikāḥ pare / ayatnajāḥ punaḥ sapta rasabhāvopabṛṃhitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहात्मकं भवेत्सत्त्वं सत्त्वाद्भावः समुत्थितः । भावात्समुत्थितो हावो हावाद्धेला समुत्थिता
dehātmakaṃ bhavetsattvaṃ sattvādbhāvaḥ samutthitaḥ / bhāvātsamutthito hāvo hāvāddhelā samutthitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेला हावश्च भावश्च परस्परसमुत्थिताः । सत्त्वभेदे भवन्त्येते शरीरे प्रकृतिस्थिताः
helā hāvaśca bhāvaśca parasparasamutthitāḥ / sattvabhede bhavantyete śarīre prakṛtisthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वागङ्गमुखरागैश्च सत्त्वेनाभिनयेन च । कवेरन्तर्गतं भावं भावयन्भाव उच्यते
vāgaṅgamukharāgaiśca sattvenābhinayena ca / kaverantargataṃ bhāvaṃ bhāvayanbhāva ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैकावस्थान्तरकृतं भावं तमिह निर्दिशेत्]
naikāvasthāntarakṛtaṃ bhāvaṃ tamiha nirdiśet]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्राक्षिभ्रूविकाराढ्यः शृङ्गाराकारसूचकः । सग्रीवारेचको ज्ञेयो हावः स्थितसमुत्थितः
tatrākṣibhrūvikārāḍhyaḥ śṛṅgārākārasūcakaḥ / sagrīvārecako jñeyo hāvaḥ sthitasamutthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो वै हावः स एवैषा शृङ्गाररससंभवा । समाख्याता बुधैर्हेला ललिताभिनयात्मिका
yo vai hāvaḥ sa evaiṣā śṛṅgārarasasaṃbhavā / samākhyātā budhairhelā lalitābhinayātmikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लीला विलासो विच्छित्तिर्विभ्रमः किलिकिञ्चितम् । मोट्टायितं कुट्टिमितं बिब्बोको ललितं तथा
līlā vilāso vicchittirvibhramaḥ kilikiñcitam / moṭṭāyitaṃ kuṭṭimitaṃ bibboko lalitaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विहृतं चेति विज्ञेया दश स्त्रीणां स्वभावजाः । पुनरेषां स्वरूपाणि प्रवक्ष्यामि पृथक्पृथक्
vihṛtaṃ ceti vijñeyā daśa strīṇāṃ svabhāvajāḥ / punareṣāṃ svarūpāṇi pravakṣyāmi pṛthakpṛthak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वागङ्गालङ्कारैः शिष्टैः प्रीतिप्रयोजितैर्मधुरैः । इष्टजनस्यानुकृतिर्लीला ज्ञेया प्रयोगज्ञैः
vāgaṅgālaṅkāraiḥ śiṣṭaiḥ prītiprayojitairmadhuraiḥ / iṣṭajanasyānukṛtirlīlā jñeyā prayogajñaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थानासनगमनानां हस्तभ्रूनेत्रकर्मणां चैव । उत्पद्यते विशेषो यः श्लिष्टः स तु विलासः स्यात्
sthānāsanagamanānāṃ hastabhrūnetrakarmaṇāṃ caiva / utpadyate viśeṣo yaḥ śliṣṭaḥ sa tu vilāsaḥ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
माल्याच्छादनभूषण विलेपनानामनादरन्यासः । स्वल्पो ऽपि परां शोभां जनयति यस्मात्तु विच्छितिः
mālyācchādanabhūṣaṇa vilepanānāmanādaranyāsaḥ / svalpo 'pi parāṃ śobhāṃ janayati yasmāttu vicchitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विविधानामर्थानां वागङ्गाहार्यसत्त्वानाम् । मदरागहर्षजनितो व्यत्यासो विभ्रमो ज्ञेयः
vividhānāmarthānāṃ vāgaṅgāhāryasattvānām / madarāgaharṣajanito vyatyāso vibhramo jñeyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्मितरुदितहसितभयहर्षगर्वदुःखश्रमाभिलाषाणाम् । सङ्करकरणं हर्षादसकृत् किलिकिञ्चितं ज्ञेयम्
smitaruditahasitabhayaharṣagarvaduḥkhaśramābhilāṣāṇām / saṅkarakaraṇaṃ harṣādasakṛt kilikiñcitaṃ jñeyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्टजनस्य कथायां लीलाहेलादिदर्शने वापि । तद्भावभावनाकृतमुक्तं मोट्टायितं नाम
iṣṭajanasya kathāyāṃ līlāhelādidarśane vāpi / tadbhāvabhāvanākṛtamuktaṃ moṭṭāyitaṃ nāma
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केशस्तनधरादिग्रहणादतिहर्षसंभ्रमोत्पन्नम् । कुट्टमितं विज्ञेअयं सुखमपि दुःखोपचारेण
keśastanadharādigrahaṇādatiharṣasaṃbhramotpannam / kuṭṭamitaṃ vijñeayaṃ sukhamapi duḥkhopacāreṇa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्टानां भावानां प्राप्तावभिमानगर्वसंभूतः । स्त्रीणामनादरकृतो बिब्बोको नाम विज्ञेयः
iṣṭānāṃ bhāvānāṃ prāptāvabhimānagarvasaṃbhūtaḥ / strīṇāmanādarakṛto bibboko nāma vijñeyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हस्तपादाङ्गविन्यासो भ्रूनेत्रोष्ठप्रयोजितः । सौकुमार्याद्भवेद्यस्तु ललितं तत्प्रकीर्तितम्
hastapādāṅgavinyāso bhrūnetroṣṭhaprayojitaḥ / saukumāryādbhavedyastu lalitaṃ tatprakīrtitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुकुमारविधानेन स्त्रीभिउरितीदं स्मृतं ललितम्]
sukumāravidhānena strībhiuritīdaṃ smṛtaṃ lalitam]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाक्यानां प्रीतियुक्तानां प्राप्तानां यदभाषणम् । व्याजात्स्वभावतो वापि विहृतं नाम तद्भवेत्
vākyānāṃ prītiyuktānāṃ prāptānāṃ yadabhāṣaṇam / vyājātsvabhāvato vāpi vihṛtaṃ nāma tadbhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याजात्स्वभावतो वाप्येतत्समुदाहृतं विहृतम्]
vyājātsvabhāvato vāpyetatsamudāhṛtaṃ vihṛtam]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शोभा कान्तिश्च दीप्तिश्च तथा माधुर्यमेव च । धैर्यं प्रागल्भ्यमौदार्यमित्येते स्युरयत्नजाः
śobhā kāntiśca dīptiśca tathā mādhuryameva ca / dhairyaṃ prāgalbhyamaudāryamityete syurayatnajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपयौवनलावण्यैरुपभोगोपबृंहितैः । अलङ्करणमङ्गानां शोभेति परिकीर्तिता
rūpayauvanalāvaṇyairupabhogopabṛṃhitaiḥ / alaṅkaraṇamaṅgānāṃ śobheti parikīrtitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विज्ञेया च तथा कान्तिः शोभैवापूर्णमन्मथा । कान्तिरेवातिविस्तीर्णा दीप्तिरित्यभिधीयते
vijñeyā ca tathā kāntiḥ śobhaivāpūrṇamanmathā / kāntirevātivistīrṇā dīptirityabhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वावस्थाविशेषेषु दीप्तेषु ललितेषु च । अनुल्बणत्वं चेष्टाया माधुर्यमिति संज्ञितम्
sarvāvasthāviśeṣeṣu dīpteṣu laliteṣu ca / anulbaṇatvaṃ ceṣṭāyā mādhuryamiti saṃjñitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चापलेनानुपहता सर्वार्थेष्वविकत्थना । स्वाभाविकी चित्तवृत्तिर्धैर्यमित्यभिधीयते
cāpalenānupahatā sarvārtheṣvavikatthanā / svābhāvikī cittavṛttirdhairyamityabhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रयोगनिस्साध्वसता प्रागल्भ्यं समुदाहृतम् । औदार्यं प्रश्रयः प्रोक्तः सर्वावस्थानुगो बुधैः
prayoganissādhvasatā prāgalbhyaṃ samudāhṛtam / audāryaṃ praśrayaḥ proktaḥ sarvāvasthānugo budhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुकुमारे भवन्त्येते प्रयोगे ललितात्मिके । विलासललिते हित्वा दीप्ते ऽप्येते भवन्ति हि
sukumāre bhavantyete prayoge lalitātmike / vilāsalalite hitvā dīpte 'pyete bhavanti hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शोभा विलासो माधुर्यं स्थैर्यं गाम्भीर्यमेव च । ललितौदार्यतेजांसि सत्त्वभेदास्तु पौरुषाः
śobhā vilāso mādhuryaṃ sthairyaṃ gāmbhīryameva ca / lalitaudāryatejāṃsi sattvabhedāstu pauruṣāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दाक्ष्यं शौर्यमथोत्साहो नीचार्थेषु जुगुप्सनम् । उत्तमैश्च गुणैः स्पर्धा यतः शोभेति सा स्मृता
dākṣyaṃ śauryamathotsāho nīcārtheṣu jugupsanam / uttamaiśca guṇaiḥ spardhā yataḥ śobheti sā smṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धीरसंचारिणी दृष्टिर्गतिर्गोवृषभाञ्चिता । स्मितपूर्वमथालापो विलास इति कीर्तितः
dhīrasaṃcāriṇī dṛṣṭirgatirgovṛṣabhāñcitā / smitapūrvamathālāpo vilāsa iti kīrtitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभ्यासत्करणानां तु श्लिष्टत्वं यत्र जायते । महत्स्वपि विकारेषु तन्माधुर्यमिति स्मृतम्
abhyāsatkaraṇānāṃ tu śliṣṭatvaṃ yatra jāyate / mahatsvapi vikāreṣu tanmādhuryamiti smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्र्मार्थकामसंयुक्ताच्छुभाशुभसमुत्थितात् । व्यवसायादचलनं स्थैर्यमित्यभिसंज्ञितम्
dharrmārthakāmasaṃyuktācchubhāśubhasamutthitāt / vyavasāyādacalanaṃ sthairyamityabhisaṃjñitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य प्रभावादाकारा हर्षक्रोधभयादिषु । भावेषु नोपलक्ष्यन्ते तद्गाम्भीर्यमिति स्मृतम्
yasya prabhāvādākārā harṣakrodhabhayādiṣu / bhāveṣu nopalakṣyante tadgāmbhīryamiti smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अबुद्धिपूर्वकं यत्तु निर्विकारस्वभाजम् । शृङ्गाराकारचेष्टत्वं ललितं तदुदाहृतम्
abuddhipūrvakaṃ yattu nirvikārasvabhājam / śṛṅgārākāraceṣṭatvaṃ lalitaṃ tadudāhṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दानमभ्युपपत्तिश्च तथा च प्रियभाषणम् । स्वजने च परे वापि तदौदार्यं प्रकीर्तितम्
dānamabhyupapattiśca tathā ca priyabhāṣaṇam / svajane ca pare vāpi tadaudāryaṃ prakīrtitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधिक्षेपावमानादेः प्रयुक्तस्य परेण यत् । प्राणत्यये ऽप्यसहनं तत्तेजः समुदाहृतम्
adhikṣepāvamānādeḥ prayuktasya pareṇa yat / prāṇatyaye 'pyasahanaṃ tattejaḥ samudāhṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्त्वजो ऽभिनयोः पूर्वं मया प्रोक्तओ द्विजोत्तमाः । शारीरं चाप्याभिनयं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः
sattvajo 'bhinayoḥ pūrvaṃ mayā proktao dvijottamāḥ / śārīraṃ cāpyābhinayaṃ vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षडात्मकस्तु शारीरो वाक्यं सूचाङ्कुरस्तथा । शाखा नाट्यायितं चैव निवृत्त्यङ्कुर एव च
ṣaḍātmakastu śārīro vākyaṃ sūcāṅkurastathā / śākhā nāṭyāyitaṃ caiva nivṛttyaṅkura eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानारसार्थयुक्तैर्वृत्तनिबन्धैः कृतः सचूर्णपदैः । प्राकृतसंस्कृतपाठो वाक्याभिनयो बुधैर्ज्ञेयः
nānārasārthayuktairvṛttanibandhaiḥ kṛtaḥ sacūrṇapadaiḥ / prākṛtasaṃskṛtapāṭho vākyābhinayo budhairjñeyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाक्यर्थो वाक्यं वा सत्त्वाङ्गैः सूच्यते यदा पूर्वम् । पश्चाद्वाक्याभिनयः सूचेत्यभिसंज्ञिता सा तु
vākyartho vākyaṃ vā sattvāṅgaiḥ sūcyate yadā pūrvam / paścādvākyābhinayaḥ sūcetyabhisaṃjñitā sā tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृदयस्थो निर्वचनैरङ्गाभिनयः कृतो निपुणसाध्यः । सूचैवोत्पत्तिकृतो विज्ञेयस्त्वङ्कुराभिनयः
hṛdayastho nirvacanairaṅgābhinayaḥ kṛto nipuṇasādhyaḥ / sūcaivotpattikṛto vijñeyastvaṅkurābhinayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्तु शिरोमुखजङ्घोरुपाणिपादैर्यथाक्रमं क्रियते । शाखादर्शनमार्गः शाखाभिनयः स विज्ञेयः
yattu śiromukhajaṅghorupāṇipādairyathākramaṃ kriyate / śākhādarśanamārgaḥ śākhābhinayaḥ sa vijñeyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाट्यायितमुपचारैर्यः क्रियते ऽभिनयसूचया नाट्ये । कालप्रकर्षहेतोः प्रवेशकैः संगमो यावत्
nāṭyāyitamupacārairyaḥ kriyate 'bhinayasūcayā nāṭye / kālaprakarṣahetoḥ praveśakaiḥ saṃgamo yāvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थाने ध्रुवास्वभिनयो यः क्रियते हर्षशोकरोषाद्यैः । भावरससंप्रयुक्तैर्ज्ञेयं नाट्यायितं तदपि
sthāne dhruvāsvabhinayo yaḥ kriyate harṣaśokaroṣādyaiḥ / bhāvarasasaṃprayuktairjñeyaṃ nāṭyāyitaṃ tadapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्रान्योक्तं वाक्यं सूचाभिनयेन योजयेदन्यः । तत्संबन्धार्थकथं भवेन्निवृत्त्यङ्कुरः सो ऽथ
yatrānyoktaṃ vākyaṃ sūcābhinayena yojayedanyaḥ / tatsaṃbandhārthakathaṃ bhavennivṛttyaṅkuraḥ so 'tha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेषां तु भवेन्मार्गो यथाभावरसान्वितः । काव्यवस्तुषु निर्दिष्टो द्वादशाभिनयात्मकः
eteṣāṃ tu bhavenmārgo yathābhāvarasānvitaḥ / kāvyavastuṣu nirdiṣṭo dvādaśābhinayātmakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आलापश्च प्रलापश्च विलापः स्यात्तथैव च । अनुलापो ऽथ संलापस्त्वपलापस्तथैव च
ālāpaśca pralāpaśca vilāpaḥ syāttathaiva ca / anulāpo 'tha saṃlāpastvapalāpastathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्देशाश्चातिदेशश्च निर्देशः स्यात्तथापरः । उपदेशो ऽपदेशश्च व्यपदेशश्च कीर्तितः
sandeśāścātideśaśca nirdeśaḥ syāttathāparaḥ / upadeśo 'padeśaśca vyapadeśaśca kīrtitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आभाषणं तु यद्वाक्यमालापो नाम स स्मृतः । अनर्थकं वचो यत्तु प्रलापः स तु कीर्तितः
ābhāṣaṇaṃ tu yadvākyamālāpo nāma sa smṛtaḥ / anarthakaṃ vaco yattu pralāpaḥ sa tu kīrtitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करुणप्रभवो यस्तु विलापः स तु कीर्तितः । बहुशो ऽभिहितं वाक्यमनुलाप इति स्मृतः
karuṇaprabhavo yastu vilāpaḥ sa tu kīrtitaḥ / bahuśo 'bhihitaṃ vākyamanulāpa iti smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तिप्रत्युक्तिसंयुक्तः संलाप इति कीर्तितः । पूर्वोक्तस्यान्यथावादो ह्यपलाप इति स्मृतः
uktipratyuktisaṃyuktaḥ saṃlāpa iti kīrtitaḥ / pūrvoktasyānyathāvādo hyapalāpa iti smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदिदं वचनं ब्रूहीत्येष सन्देश उच्यते । यत्त्वयोक्तं मयोक्तं तत्सो ऽतिदेश इति स्मृतः
tadidaṃ vacanaṃ brūhītyeṣa sandeśa ucyate / yattvayoktaṃ mayoktaṃ tatso 'tideśa iti smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एषो ऽहं ब्रवीमीति निर्देश इति कीर्तितः । व्याजान्तरेण कथनं व्यपदेश इहोच्यते
sa eṣo 'haṃ bravīmīti nirdeśa iti kīrtitaḥ / vyājāntareṇa kathanaṃ vyapadeśa ihocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं कुरु गृहाणेति ह्युपदेशः प्रकीर्तितः । अन्यार्थकथनं यत् स्यात् सो ऽपदेशः प्रकीर्तितः
idaṃ kuru gṛhāṇeti hyupadeśaḥ prakīrtitaḥ / anyārthakathanaṃ yat syāt so 'padeśaḥ prakīrtitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एते मार्गास्तु विज्ञेयाः सर्वाभिनययोजकाः । सप्तप्रकारमेतेषां पुनर्वक्ष्यामि लक्षणम्
ete mārgāstu vijñeyāḥ sarvābhinayayojakāḥ / saptaprakārameteṣāṃ punarvakṣyāmi lakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यक्षश्च परोक्षश्च तथा कालकृतास्त्रयः । आत्मस्थश्च परस्थश्च प्रकाराः सप्त एव तु
pratyakṣaśca parokṣaśca tathā kālakṛtāstrayaḥ / ātmasthaśca parasthaśca prakārāḥ sapta eva tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषा ब्रवीमि नाहं भो वदामीति च यद्वचः । प्रत्यक्षश्च परोक्षश्च वर्तमानश्च तद्भवेत्
eṣā bravīmi nāhaṃ bho vadāmīti ca yadvacaḥ / pratyakṣaśca parokṣaśca vartamānaśca tadbhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहं करोमि गच्छामि वदामि वचनं तव । आत्मस्थो वर्तमानश्च प्रत्यक्षश्चैव स स्मृतः
ahaṃ karomi gacchāmi vadāmi vacanaṃ tava / ātmastho vartamānaśca pratyakṣaścaiva sa smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करिष्यामि गमिष्यामि वदिष्यामीति यद्वचः । आत्मस्थश्च परोक्षश्च भविष्यत्काल एव च
kariṣyāmi gamiṣyāmi vadiṣyāmīti yadvacaḥ / ātmasthaśca parokṣaśca bhaviṣyatkāla eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हता जिता च भग्नाश्च मया सर्वे द्विषद्गणाः । आत्मस्थश्च परोक्षश्च वृत्तकालश्च स स्मृतः
hatā jitā ca bhagnāśca mayā sarve dviṣadgaṇāḥ / ātmasthaśca parokṣaśca vṛttakālaśca sa smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परोक्षश्च परस्थश्च वृत्तकालस्तथैव च
parokṣaśca parasthaśca vṛttakālastathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष ब्रवीमि कुरुते गच्छतीत्यादि यद्वचः । परस्थो वर्तमानश्च (प्रत्यक्षश्च) भवेत्तथा
eṣa bravīmi kurute gacchatītyādi yadvacaḥ / parastho vartamānaśca (pratyakṣaśca) bhavettathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स गच्छति करोतीति वचनं यदुताहृतम् । परस्थं वर्तमानं च परोक्षं चैव तद्भवेत्
sa gacchati karotīti vacanaṃ yadutāhṛtam / parasthaṃ vartamānaṃ ca parokṣaṃ caiva tadbhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करिष्यन्ति गमिष्यन्ति वदिष्यन्तीति यद्वचः । परस्थमेष्यत्कालं च परोक्षं चैव तद्भवेत्]
kariṣyanti gamiṣyanti vadiṣyantīti yadvacaḥ / parasthameṣyatkālaṃ ca parokṣaṃ caiva tadbhavet]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हस्तमन्तरतः कृत्वा यद्वदेन्नाट्यकर्मणि । आत्मस्थं हृदयस्थं च परोक्षं चैव तन्मतम्
hastamantarataḥ kṛtvā yadvadennāṭyakarmaṇi / ātmasthaṃ hṛdayasthaṃ ca parokṣaṃ caiva tanmatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परेषामात्मनश्चैव कालस्य च विशेषणात् । सप्तप्रकारस्यास्यैव भेदा ज्ञेया अनेकधा
pareṣāmātmanaścaiva kālasya ca viśeṣaṇāt / saptaprakārasyāsyaiva bhedā jñeyā anekadhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एते प्रयोगा विज्ञेया मार्गाभिनययोजिताः । एतेष्विह विनिष्पन्नो विविधो ऽभिनयो भवेत्
ete prayogā vijñeyā mārgābhinayayojitāḥ / eteṣviha viniṣpanno vividho 'bhinayo bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरो हस्तकटीवक्षोजङ्घोरुकरणेषु तु । समः कर्मविभागो यः सामान्याभिनयस्तु सः
śiro hastakaṭīvakṣojaṅghorukaraṇeṣu tu / samaḥ karmavibhāgo yaḥ sāmānyābhinayastu saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ललितैर्हस्तसंचारस्तथा मृद्वङ्गचेष्टितैः । अभिनेयस्तु नाट्यज्ञै रसभावसमन्वितैः
lalitairhastasaṃcārastathā mṛdvaṅgaceṣṭitaiḥ / abhineyastu nāṭyajñai rasabhāvasamanvitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुद्धतमसंभ्रान्तमनाविद्धाङ्गचेष्टितम् । लयतालकलापातप्रमाणनियतात्मकम्
anuddhatamasaṃbhrāntamanāviddhāṅgaceṣṭitam / layatālakalāpātapramāṇaniyatātmakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुविभक्तपदालापमनिष्ठुरमकाहलम् । यदीदृशं भवेन्नाट्यं ज्ञेयमाभ्यन्तरं तु तत्
suvibhaktapadālāpamaniṣṭhuramakāhalam / yadīdṛśaṃ bhavennāṭyaṃ jñeyamābhyantaraṃ tu tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतदेव विपर्यस्तं स्वच्छन्दगतिचेष्टितम् । अनिबद्धगीतवाद्यं नाट्यं बाह्यमिति स्मृतम्
etadeva viparyastaṃ svacchandagaticeṣṭitam / anibaddhagītavādyaṃ nāṭyaṃ bāhyamiti smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लक्षणाभ्यन्तरत्वाद्धि तदाभ्यन्तरमिष्यते । शास्त्रबाह्यं भवेद्यत्तु तद्बाह्यमिति भण्यते
lakṣaṇābhyantaratvāddhi tadābhyantaramiṣyate / śāstrabāhyaṃ bhavedyattu tadbāhyamiti bhaṇyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेन लक्ष्यते यस्मात् प्रयोगः कर्म चैव हि । तस्माल्लक्षणमेतद्धि नाट्ये ऽस्मिन् संप्रयोजितम्
anena lakṣyate yasmāt prayogaḥ karma caiva hi / tasmāllakṣaṇametaddhi nāṭye 'smin saṃprayojitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनाचार्योषिता ये च ये च शास्त्रबहिष्कृताः । बाह्यं प्रयुञ्जते ते तु अज्ञात्वाचार्यकीं क्रियाम्
anācāryoṣitā ye ca ye ca śāstrabahiṣkṛtāḥ / bāhyaṃ prayuñjate te tu ajñātvācāryakīṃ kriyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दं स्पर्शं च रूपं च रसं गन्धं तथैव च । इन्द्रियानीन्द्रियार्थांश्च भावैरभिनयेद्बुधः
śabdaṃ sparśaṃ ca rūpaṃ ca rasaṃ gandhaṃ tathaiva ca / indriyānīndriyārthāṃśca bhāvairabhinayedbudhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृत्वा साचीकृतां दृष्टिं शिरः पार्श्वनतं तथा । तर्जनी कर्णदेशे च बुधः शब्दं विनिर्दिशेत्
kṛtvā sācīkṛtāṃ dṛṣṭiṃ śiraḥ pārśvanataṃ tathā / tarjanī karṇadeśe ca budhaḥ śabdaṃ vinirdiśet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किञ्चिदाकुञ्चिते नेत्रे कृत्वा भ्रूक्षेपमेव च । तथांऽसगण्डयोः स्पर्शात् स्पर्शमेवं विनिर्दिशेत्
kiñcidākuñcite netre kṛtvā bhrūkṣepameva ca / tathāṃ'sagaṇḍayoḥ sparśāt sparśamevaṃ vinirdiśet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृत्वा पताकौ मूर्धस्थौ किंचित्प्रचलिताननः । निर्वर्णयन्त्या दृष्ट्या च रूपं त्वभिनयेद् बुधः
kṛtvā patākau mūrdhasthau kiṃcitpracalitānanaḥ / nirvarṇayantyā dṛṣṭyā ca rūpaṃ tvabhinayed budhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किञ्चिदाकुञ्चिते नेत्रे कृत्वोत्फुल्लां च नासिकाम् । एकोच्छ्वासेन चेष्टौ तु रसगन्धौ विनिर्दिशेत्
kiñcidākuñcite netre kṛtvotphullāṃ ca nāsikām / ekocchvāsena ceṣṭau tu rasagandhau vinirdiśet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चानामिन्द्रियार्थानां भावा ह्येते ऽनुभाविनः । श्रोत्रत्वङ्नेत्रजिह्वानां घ्राणस्य च तथैव हि
pañcānāmindriyārthānāṃ bhāvā hyete 'nubhāvinaḥ / śrotratvaṅnetrajihvānāṃ ghrāṇasya ca tathaiva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रियार्थाः समनसो भवन्ति ह्यनुभाविनः । न वेत्ति ह्यमनाः किंचिद्विषयं पञ्चधागतम्
indriyārthāḥ samanaso bhavanti hyanubhāvinaḥ / na vetti hyamanāḥ kiṃcidviṣayaṃ pañcadhāgatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनसस्त्रिविधो भावो विज्ञेयो ऽभिनये बुधैः । इष्टस्तथा ह्यनिष्टश्च मध्यस्थश्च तथैव हि
manasastrividho bhāvo vijñeyo 'bhinaye budhaiḥ / iṣṭastathā hyaniṣṭaśca madhyasthaśca tathaiva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रह्लादनेन गात्रस्य तथा पुलकितेन च । वदनस्य विकासेन कुर्यादिष्टनिदर्शनम्
prahlādanena gātrasya tathā pulakitena ca / vadanasya vikāsena kuryādiṣṭanidarśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्टे शब्दे तथा रूपे स्पर्शे गन्धे तथा रसे । इन्द्रियैर्मनसा प्राप्तैः सौमुख्यं संप्रदर्शयेत्
iṣṭe śabde tathā rūpe sparśe gandhe tathā rase / indriyairmanasā prāptaiḥ saumukhyaṃ saṃpradarśayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परावृत्तेन शिरसा नेत्रनासाविकर्षणैः । चक्षुषश्चाप्रदानेन ह्यनिष्टमभिनिर्दिशेत्
parāvṛttena śirasā netranāsāvikarṣaṇaiḥ / cakṣuṣaścāpradānena hyaniṣṭamabhinirdiśet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नातिहृष्टेन मनसा न चात्यर्थजुगुप्सया । मध्यस्थनैव भावेन मध्यस्थमभिनिर्दिशेत्
nātihṛṣṭena manasā na cātyarthajugupsayā / madhyasthanaiva bhāvena madhyasthamabhinirdiśet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेनेदं तस्य वापीदं स एवं प्रकरोति वा । परोक्षाभिनयो यस्तु मध्यस्थ इति स स्मृतः
tenedaṃ tasya vāpīdaṃ sa evaṃ prakaroti vā / parokṣābhinayo yastu madhyastha iti sa smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मानुभावी यो ऽर्थः स्यादात्मस्थ इति स स्मृतः । परार्थवर्णना यत्र परस्थः स तु संज्ञितः
ātmānubhāvī yo 'rthaḥ syādātmastha iti sa smṛtaḥ / parārthavarṇanā yatra parasthaḥ sa tu saṃjñitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रायेण सर्वभावानां कामान्निष्पत्तिरिष्यते । स चेच्छागुणसम्पन्नो बहुधा परिकल्पितः
prāyeṇa sarvabhāvānāṃ kāmānniṣpattiriṣyate / sa cecchāguṇasampanno bahudhā parikalpitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मकामो ऽर्थकामश्च मोक्षकामस्तथैव च । स्त्रीपुंसयोस्तु योगो यः स तु काम इति स्मृतः
dharmakāmo 'rthakāmaśca mokṣakāmastathaiva ca / strīpuṃsayostu yogo yaḥ sa tu kāma iti smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वस्यैव हि लोकस्य सुखदुःखनिबर्हणः । भूयिष्ठं दृष्यते कामः स सुखं व्यसनेष्वपि
sarvasyaiva hi lokasya sukhaduḥkhanibarhaṇaḥ / bhūyiṣṭhaṃ dṛṣyate kāmaḥ sa sukhaṃ vyasaneṣvapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः स्त्रीपुरुषसंयोगो रतिसंभोगकारकः । स शृङ्गार इति ज्ञेय उपचारकृतः शुभः
yaḥ strīpuruṣasaṃyogo ratisaṃbhogakārakaḥ / sa śṛṅgāra iti jñeya upacārakṛtaḥ śubhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूयिष्ठमेव लोको ऽयं सुखमिच्छति सर्वदा । सुखस्य हि स्त्रियो मूलं नाना शीलाश्चा ताः पुनः
bhūyiṣṭhameva loko 'yaṃ sukhamicchati sarvadā / sukhasya hi striyo mūlaṃ nānā śīlāścā tāḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवदानवगन्धर्वरक्षोनागपतत्रिणाम् । पिशाचयक्षव्यालानां नरवानरहस्तिनाम्
devadānavagandharvarakṣonāgapatatriṇām / piśācayakṣavyālānāṃ naravānarahastinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृगमीनोष्ट्रमकरखरसूकरवाजिनाम् । महीषाजगवादीनां तुल्यशीलाः स्त्रियः स्मृताः
mṛgamīnoṣṭramakarakharasūkaravājinām / mahīṣājagavādīnāṃ tulyaśīlāḥ striyaḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्निग्धैरङ्गैरुपाङ्गैश्च स्थिरा मन्दनिमेषिणि । अरोगा दीप्त्युपेता च दानसत्त्वार्जवान्विता
snigdhairaṅgairupāṅgaiśca sthirā mandanimeṣiṇi / arogā dīptyupetā ca dānasattvārjavānvitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अल्पस्वेदा समरता स्वल्पभुक् सुरतप्रिया । गन्धपुष्परता हृद्या देवशीलाङ्गना स्मृता
alpasvedā samaratā svalpabhuk suratapriyā / gandhapuṣparatā hṛdyā devaśīlāṅganā smṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधर्मशाठ्याभिरता स्थिरक्रोधातिनिष्ठुरा । मद्यमांसप्रिअया नित्यं कोपना चातिमानिनी
adharmaśāṭhyābhiratā sthirakrodhātiniṣṭhurā / madyamāṃsapriayā nityaṃ kopanā cātimāninī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चपला चातिलुब्धा च परुषा कलहप्रिया । ईर्ष्याशीला चलस्नेहा चासुरं शीलमाश्रिता
capalā cātilubdhā ca paruṣā kalahapriyā / īrṣyāśīlā calasnehā cāsuraṃ śīlamāśritā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रीडापरा चारुनेत्रा नखदन्तैः सुपुष्पितैः । स्वङ्गी च स्थिरभाषी च मन्दापत्या रतिप्रिया
krīḍāparā cārunetrā nakhadantaiḥ supuṣpitaiḥ / svaṅgī ca sthirabhāṣī ca mandāpatyā ratipriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गीते वाद्ये च नृत्ते च रता हृष्टा मृजावती । गन्धर्वसत्त्वा विज्ञेया स्निग्धत्वक्केशलोचना
gīte vādye ca nṛtte ca ratā hṛṣṭā mṛjāvatī / gandharvasattvā vijñeyā snigdhatvakkeśalocanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बृहद्व्यायतसर्वाङ्गी रक्तविस्तीर्णलोचना । खररोमा दिवास्वप्ननिरतात्युच्चभाषिणी
bṛhadvyāyatasarvāṅgī raktavistīrṇalocanā / khararomā divāsvapnaniratātyuccabhāṣiṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नखदन्तक्षतकरी क्रोधेर्ष्याकलहप्रिया । निशाविहारशीला च राक्षसं शीलमाश्रिता
nakhadantakṣatakarī krodherṣyākalahapriyā / niśāvihāraśīlā ca rākṣasaṃ śīlamāśritā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तीक्ष्णनासाग्रदशना सुतनुस्ताम्रलोचना । नीलोत्पलसवर्णा च स्वप्नशीलाऽतिकोपना
tīkṣṇanāsāgradaśanā sutanustāmralocanā / nīlotpalasavarṇā ca svapnaśīlā'tikopanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिर्यग्गतिश्चलारम्भा बहुश्वासातिमानिनी । गन्धमाल्यासवरतानागसत्त्वाऽङ्गना स्मृता
tiryaggatiścalārambhā bahuśvāsātimāninī / gandhamālyāsavaratānāgasattvā'ṅganā smṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्यन्तव्यावृतास्या च तीक्ष्णशीला सरित्प्रिया । सुरासवक्षीररता बह्वपत्या फलप्रिया
atyantavyāvṛtāsyā ca tīkṣṇaśīlā saritpriyā / surāsavakṣīraratā bahvapatyā phalapriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यं श्वसनशीलाच तथोद्यानवनप्रिया । चपला बहुवाक्छीघ्रा शाकुनं सत्त्वमाश्रिता
nityaṃ śvasanaśīlāca tathodyānavanapriyā / capalā bahuvākchīghrā śākunaṃ sattvamāśritā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊनाधिकाङ्गुलिकरा रात्रौ निष्कुटचारिणि । बालोद्वेजनशीला च पिशुना क्लिष्टभाषिणि
ūnādhikāṅgulikarā rātrau niṣkuṭacāriṇi / bālodvejanaśīlā ca piśunā kliṣṭabhāṣiṇi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुरते कुत्सिताचारा रोमशाङ्गी महास्वना । पिशाचसत्त्वा विज्ञेया मद्यमांसबलिप्रिया
surate kutsitācārā romaśāṅgī mahāsvanā / piśācasattvā vijñeyā madyamāṃsabalipriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वप्नप्रस्वेदनाङ्गी च स्थिरशय्यासनप्रिया । मेधाविनी बुद्धिमती मद्यगन्धामिषप्रिया
svapnaprasvedanāṅgī ca sthiraśayyāsanapriyā / medhāvinī buddhimatī madyagandhāmiṣapriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिरदृष्टेषु हर्षं च कृतज्ञत्वादुपैति सा । अदीर्घशायिनी चैव यक्षशीलाऽङ्गना स्मृता
ciradṛṣṭeṣu harṣaṃ ca kṛtajñatvādupaiti sā / adīrghaśāyinī caiva yakṣaśīlā'ṅganā smṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुल्यमानावमाना या परुषत्वक् खरस्वरा । शठानृतोद्धतकथा व्यालसत्त्वा च पिङ्गदृक्
tulyamānāvamānā yā paruṣatvak kharasvarā / śaṭhānṛtoddhatakathā vyālasattvā ca piṅgadṛk
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विभक्ताङ्गी कृतज्ञा च गुरुदेवद्विजप्रिया । धर्मकामार्थनिरता ह्यहङ्काआरविवर्जिता । सुहृत्प्रिया सुशीला च मानुषं सत्त्वमाश्रिता
vibhaktāṅgī kṛtajñā ca gurudevadvijapriyā / dharmakāmārthaniratā hyahaṅkāāravivarjitā / suhṛtpriyā suśīlā ca mānuṣaṃ sattvamāśritā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संहताल्पतनुर्हृष्टा पिङ्गरोमा छलप्रिया । प्रगल्भा चपला तीक्ष्णा वृक्षारामवनप्रिया
saṃhatālpatanurhṛṣṭā piṅgaromā chalapriyā / pragalbhā capalā tīkṣṇā vṛkṣārāmavanapriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.