Bharata: Natyasastra 22

स्वल्पमप्युपकारं तु नित्यं या बहुमन्यते । प्रसह्यरतिशीला च वानरं सत्त्वमाश्रिता

svalpamapyupakāraṃ tu nityaṃ yā bahumanyate / prasahyaratiśīlā ca vānaraṃ sattvamāśritā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाहनुललाटा च शरीरोपचयान्विता । पिङ्गाक्षी रोमशाङ्गी च गन्धमाल्यासवप्रिया

mahāhanulalāṭā ca śarīropacayānvitā / piṅgākṣī romaśāṅgī ca gandhamālyāsavapriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोपना स्थिरचित्ता च जलोद्यानवनप्रिया । मधुराभिरता चैव हस्तिसत्त्वा प्रकीर्तिता

kopanā sthiracittā ca jalodyānavanapriyā / madhurābhiratā caiva hastisattvā prakīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वल्पोदरी भग्ननासा तनुजङ्घा वनप्रिया । चलवीस्तीर्णनयना चपला शीघ्रगामिनी

svalpodarī bhagnanāsā tanujaṅghā vanapriyā / calavīstīrṇanayanā capalā śīghragāminī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिवात्रासपरा नित्यं गीतवाद्यरतिप्रिया । निवासस्थिरचित्ता च मृगसत्त्वा प्रकीर्तिता

divātrāsaparā nityaṃ gītavādyaratipriyā / nivāsasthiracittā ca mṛgasattvā prakīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीर्घपीनोन्नतोरस्का चला नातिनिमेषिणी । बहुभृत्या बहुसुता मत्स्यसत्त्वा जलप्रिया

dīrghapīnonnatoraskā calā nātinimeṣiṇī / bahubhṛtyā bahusutā matsyasattvā jalapriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लम्बोष्ठी स्वेदबहुला किञ्चिद्विकटगामिनी । कृशोदरी पुष्पफललवणाम्लकटुप्रिया

lamboṣṭhī svedabahulā kiñcidvikaṭagāminī / kṛśodarī puṣpaphalalavaṇāmlakaṭupriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्बन्धकटिपार्श्वा च खरनिष्ठुरभाषिणी । अत्युन्नतकटीग्रीवा उष्ट्रसत्त्वाऽटवीप्रिया

udbandhakaṭipārśvā ca kharaniṣṭhurabhāṣiṇī / atyunnatakaṭīgrīvā uṣṭrasattvā'ṭavīpriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थूलशीर्षाञ्चितग्रीवा दारितास्या महस्वना । ज्ञेया मकरसत्त्वा च क्रूरा मत्स्यगुणैर्युता

sthūlaśīrṣāñcitagrīvā dāritāsyā mahasvanā / jñeyā makarasattvā ca krūrā matsyaguṇairyutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थूलजिह्वोष्ठदशना रूक्षत्वक्कटुभाषिणी । रतियुद्धकरी धृष्टा नखदन्तक्षतप्रिया

sthūlajihvoṣṭhadaśanā rūkṣatvakkaṭubhāṣiṇī / ratiyuddhakarī dhṛṣṭā nakhadantakṣatapriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सपत्नीद्वेषिणी दक्षा चपला शीघ्रगामिनी । सरोगा बह्वपत्या च खरसत्त्वा प्रकीर्तिता

sapatnīdveṣiṇī dakṣā capalā śīghragāminī / sarogā bahvapatyā ca kharasattvā prakīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीर्घपृष्ठोदरमुखी रोमशाली बलान्विता । सुसंक्षिप्तललाटा च कन्दमूलफलप्रिया

dīrghapṛṣṭhodaramukhī romaśālī balānvitā / susaṃkṣiptalalāṭā ca kandamūlaphalapriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णा दंष्टोत्कटमुखी ह्रस्वोदरशिरोरुहा । हीनाचारा बह्वपत्या सौकरं सत्त्वमाश्रिता

kṛṣṇā daṃṣṭotkaṭamukhī hrasvodaraśiroruhā / hīnācārā bahvapatyā saukaraṃ sattvamāśritā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थिरा विभक्तपार्श्वोरुकटीपृष्ठशिरोधरा । सुभगा दानशीला च ऋजुस्थूलशिरोरुहा

sthirā vibhaktapārśvorukaṭīpṛṣṭhaśirodharā / subhagā dānaśīlā ca ṛjusthūlaśiroruhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृशा चञ्चलचित्ता च स्निग्धवाक्छीघ्रगामिनी । कामक्रोधपरा चैव हयसत्त्वाङ्गना स्मृता

kṛśā cañcalacittā ca snigdhavākchīghragāminī / kāmakrodhaparā caiva hayasattvāṅganā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किञ्चिदुन्नतवक्त्रा च जलक्रीडावनप्रिया । बृहल्ललाटा सुश्रोणी माहिषं सत्त्वमाश्रिता

kiñcidunnatavaktrā ca jalakrīḍāvanapriyā / bṛhallalāṭā suśroṇī māhiṣaṃ sattvamāśritā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृशा तनुभुजोरस्का निष्टब्धस्थिरलोचना । संक्षिप्तपाणिपादा च सूक्ष्मरोमसमाचिता

kṛśā tanubhujoraskā niṣṭabdhasthiralocanā / saṃkṣiptapāṇipādā ca sūkṣmaromasamācitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भयशीला जलोद्विग्ना बह्वपत्या वनप्रिया । चञ्चला शीघ्रगमना ह्यजसत्त्वाँङ्गना स्मृता

bhayaśīlā jalodvignā bahvapatyā vanapriyā / cañcalā śīghragamanā hyajasattvā~ṅganā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्बन्धगात्रनयना विजृम्भणपरायणा । दीर्घाल्पवदना स्वल्पपाणिपादविभूषिता

udbandhagātranayanā vijṛmbhaṇaparāyaṇā / dīrghālpavadanā svalpapāṇipādavibhūṣitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्चःस्वना स्वल्पनिद्रा क्रोधना सुकृतप्रिया । हीनाचारा कृतज्ञा च श्वशीला परिकीर्तिता

uccaḥsvanā svalpanidrā krodhanā sukṛtapriyā / hīnācārā kṛtajñā ca śvaśīlā parikīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथुपीनोओन्नतश्रोणी तनुजङ्घा सुहृत्प्रिया । संक्षिप्तपाणिपादा च दृढारम्भा प्रजाहिता

pṛthupīnoonnataśroṇī tanujaṅghā suhṛtpriyā / saṃkṣiptapāṇipādā ca dṛḍhārambhā prajāhitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पितृदेवार्चनरता सत्यशौचगुरुप्रिया । स्थिरा परिक्लेशसहा गवां सत्त्वं समाश्रिता

pitṛdevārcanaratā satyaśaucagurupriyā / sthirā parikleśasahā gavāṃ sattvaṃ samāśritā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाशीलाः स्त्रियो ज्ञेयाः स्वं स्वं सत्त्वं समाश्रिताः । विज्ञाय च यथासत्त्वमुपसेवेत ताः पुनः

nānāśīlāḥ striyo jñeyāḥ svaṃ svaṃ sattvaṃ samāśritāḥ / vijñāya ca yathāsattvamupaseveta tāḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपचारो यथासत्त्वं स्त्रीणामल्पो ऽपि हर्षदः । महानप्यन्यथायुक्तो नैव तुष्टिकरो भवेत्

upacāro yathāsattvaṃ strīṇāmalpo 'pi harṣadaḥ / mahānapyanyathāyukto naiva tuṣṭikaro bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा संप्रर्थितावाप्त्या रतिः समुपजायते । स्त्रीपुंसयोश्च रत्यर्थमुपचारो विधीयते

yathā saṃprarthitāvāptyā ratiḥ samupajāyate / strīpuṃsayośca ratyarthamupacāro vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मार्थं हि तपश्चर्या सुखार्थं धर्म इष्यते । सुखस्य मूलं प्रमदास्तासु सम्भोग इष्यते

dharmārthaṃ hi tapaścaryā sukhārthaṃ dharma iṣyate / sukhasya mūlaṃ pramadāstāsu sambhoga iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामोपभागो द्विविधो नाट्यधर्मे ऽभिधीयते । बाह्याभ्यन्तरतश्चैव नारीपुरुषसंश्रयः

kāmopabhāgo dvividho nāṭyadharme 'bhidhīyate / bāhyābhyantarataścaiva nārīpuruṣasaṃśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आभ्यन्तरः पार्थिवानां स च कार्यस्तु नाटके । बाह्यो वेश्यागतश्चैव स च प्रकरणे भवेत्

ābhyantaraḥ pārthivānāṃ sa ca kāryastu nāṭake / bāhyo veśyāgataścaiva sa ca prakaraṇe bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र राजोपभोगं तु व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः । उपचारविधिं सम्यक् कामतन्त्रसमुत्थितम्

tatra rājopabhogaṃ tu vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ / upacāravidhiṃ samyak kāmatantrasamutthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिविधा प्रकृतिः स्त्रीणां नानासत्त्वसमुद्भवा । बाह्या चाभ्यन्तरा चैव स्याद्बाह्याभ्यन्तरापरा

trividhā prakṛtiḥ strīṇāṃ nānāsattvasamudbhavā / bāhyā cābhyantarā caiva syādbāhyābhyantarāparā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुलीनाभ्यन्तरा ज्ञेया बाह्या वेश्याङ्गना स्मृता । कृतशौचा तु या नारी सा बाह्याभ्यन्तरा स्मृता

kulīnābhyantarā jñeyā bāhyā veśyāṅganā smṛtā / kṛtaśaucā tu yā nārī sā bāhyābhyantarā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तःपुरोपचारे तु कुलजा कन्यकापि वा । न हि राजोपचारे तु बाह्यस्त्रीभोग इष्यते

antaḥpuropacāre tu kulajā kanyakāpi vā / na hi rājopacāre tu bāhyastrībhoga iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आभ्यन्तरो भवेद्राज्ञो बाह्यो बाह्यजनस्य च । दिव्यवेशाङ्गनानां हि राज्ञां भवति सङ्गमः

ābhyantaro bhavedrājño bāhyo bāhyajanasya ca / divyaveśāṅganānāṃ hi rājñāṃ bhavati saṅgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुलजाकामितं यच्च तज्ज्ञेयं कन्यकास्वपि । या चापि वेश्या साप्यत्र यथैव कुलजा तथा

kulajākāmitaṃ yacca tajjñeyaṃ kanyakāsvapi / yā cāpi veśyā sāpyatra yathaiva kulajā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह कामसमुत्पतीर्नानाभावसमुद्भवा । स्त्रीणां वा पुरुषाणां वा उत्तमाधममध्यमा

iha kāmasamutpatīrnānābhāvasamudbhavā / strīṇāṃ vā puruṣāṇāṃ vā uttamādhamamadhyamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रवणाद्दर्शनाद्रूपादङ्गलीलाविचेष्टितैः । मधुरैश्च समालापैः कामः समुपजायते

śravaṇāddarśanādrūpādaṅgalīlāviceṣṭitaiḥ / madhuraiśca samālāpaiḥ kāmaḥ samupajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपगुणादिसमेतं कलादिविज्ञानयौवनोपेतम् । दृष्ट्वा पुरुषविशेषं नारी मदनातुरा भवति

rūpaguṇādisametaṃ kalādivijñānayauvanopetam / dṛṣṭvā puruṣaviśeṣaṃ nārī madanāturā bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः कामयमानानां नृणां स्त्रीणामथापि च । कामाभावेङ्गितानीह तज्ज्ञः समुपलक्षयेत्

tataḥ kāmayamānānāṃ nṛṇāṃ strīṇāmathāpi ca / kāmābhāveṅgitānīha tajjñaḥ samupalakṣayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ललिता चलपक्ष्मा च तथा च मुकुलेक्षणा । स्रस्तोत्तरपुटा चैव काम्या दृष्टिर्भवेदिह दृष्टिः सा ललिता नाम स्त्रीणामर्धावलोकने]

lalitā calapakṣmā ca tathā ca mukulekṣaṇā / srastottarapuṭā caiva kāmyā dṛṣṭirbhavediha dṛṣṭiḥ sā lalitā nāma strīṇāmardhāvalokane]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईष्त्संरक्तगण्डस्तु सस्वेदलवचित्रितः । प्रस्पन्दमानरोमाञ्चो मुखरागो भवेदिह

īṣtsaṃraktagaṇḍastu sasvedalavacitritaḥ / praspandamānaromāñco mukharāgo bhavediha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काम्येनाङ्गविकारेण सकटाक्षनिरीक्षितैः । तथाभरणसंस्पर्शैः कर्णकण्डुयनैरपि

kāmyenāṅgavikāreṇa sakaṭākṣanirīkṣitaiḥ / tathābharaṇasaṃsparśaiḥ karṇakaṇḍuyanairapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गुष्ठाग्रविलिखनैः स्तननाभिप्रदर्शनैः । नखनिस्तोदनाच्चैव केशसंयमनादपि

aṅguṣṭhāgravilikhanaiḥ stananābhipradarśanaiḥ / nakhanistodanāccaiva keśasaṃyamanādapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेश्यामेवंविधैर्भावैर्लक्षयेन्मदनातुराम् । कुलजायास्तथा चैव प्रवक्ष्यामीङ्गितानि तु

veśyāmevaṃvidhairbhāvairlakṣayenmadanāturām / kulajāyāstathā caiva pravakṣyāmīṅgitāni tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रहसन्तीव नेत्राभ्यां प्रततं च निरीक्षते । स्मयते सा निगूढं च वाचं चाधोमुखी वदेत्

prahasantīva netrābhyāṃ pratataṃ ca nirīkṣate / smayate sā nigūḍhaṃ ca vācaṃ cādhomukhī vadet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मितोत्तरा मन्दवाक्या स्वेदाकारनिगूहनी । प्रस्पन्दिताधरा चैव चकिता च कुलाङ्गना

smitottarā mandavākyā svedākāranigūhanī / praspanditādharā caiva cakitā ca kulāṅganā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवंविधैः कामलिङ्गैरप्राप्तसुरतोत्सवा । दशस्थानगतं कामं नानाभावैः प्रदर्शयेत्

evaṃvidhaiḥ kāmaliṅgairaprāptasuratotsavā / daśasthānagataṃ kāmaṃ nānābhāvaiḥ pradarśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथमे त्वभिलाषः स्याद् द्वितीये चिन्तनं भवेत् । अनुस्मृतिस्तृतीये तु चतुर्थे गुणकीर्तनम्

prathame tvabhilāṣaḥ syād dvitīye cintanaṃ bhavet / anusmṛtistṛtīye tu caturthe guṇakīrtanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्वेगः पञ्चमे प्रोक्तो विलापः षष्ठ उच्यते । उन्मादः सप्तमे ज्ञेयो भवेद्व्याधिस्तथाष्टमे

udvegaḥ pañcame prokto vilāpaḥ ṣaṣṭha ucyate / unmādaḥ saptame jñeyo bhavedvyādhistathāṣṭame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नवमे जडता चैव दशमे मरणं भवेत् । स्त्रीपुंसयोरेष विधिर्लक्षणं च निबोधत

navame jaḍatā caiva daśame maraṇaṃ bhavet / strīpuṃsayoreṣa vidhirlakṣaṇaṃ ca nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवसायात्समारब्धः संकल्पेच्छासमुद्भवः । समागमोपायकृतः सो ऽभिलाषः प्रकीर्तितः

vyavasāyātsamārabdhaḥ saṃkalpecchāsamudbhavaḥ / samāgamopāyakṛtaḥ so 'bhilāṣaḥ prakīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्याति विशति च मुहुः करोति चाकारमेव मदनस्य । तिष्ठति च दर्शनपथे प्रथमस्थाने स्थिता कामे

niryāti viśati ca muhuḥ karoti cākārameva madanasya / tiṣṭhati ca darśanapathe prathamasthāne sthitā kāme

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केनोपायेन संप्राप्तिः कथं वासौ भवेन्मम । दूतीनिवेदितैर्भावैरिति चिन्तां निदर्शयेत्

kenopāyena saṃprāptiḥ kathaṃ vāsau bhavenmama / dūtīniveditairbhāvairiti cintāṃ nidarśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकेकरार्धविप्रेक्षितानि वलयरशनापरामर्शः । नीवीनाभ्याः संस्पर्शनं च कार्यं द्वितीये तु

ākekarārdhaviprekṣitāni valayaraśanāparāmarśaḥ / nīvīnābhyāḥ saṃsparśanaṃ ca kāryaṃ dvitīye tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुमुहुर्मुहुर्निःश्वसितैर्मनोरथविचिन्तनैः । प्रद्वेषाच्चान्यकार्याणामनुस्मृतिरुदाहृता

sumuhurmuhurniḥśvasitairmanorathavicintanaiḥ / pradveṣāccānyakāryāṇāmanusmṛtirudāhṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैवासने न शयने धृतिमुपलभते स्वकर्मणि विहस्ता । तच्चिन्तोपगतत्वात् तृतीयमेव प्रयुञ्जीत

naivāsane na śayane dhṛtimupalabhate svakarmaṇi vihastā / taccintopagatatvāt tṛtīyameva prayuñjīta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गप्रत्यङ्गलीलाभिर्वाक्चेष्टाहसितेक्षितैः । नास्त्यन्यः सदृशस्तेनेत्येतत् स्याद् गुणकीर्तनम्

aṅgapratyaṅgalīlābhirvākceṣṭāhasitekṣitaiḥ / nāstyanyaḥ sadṛśastenetyetat syād guṇakīrtanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणकीर्तनोल्लुकसनैरश्रुस्वेदापमार्जनैश्चापि । दूत्यविरहविस्रम्भैरभिनययोगश्चतुर्थे तु

guṇakīrtanollukasanairaśrusvedāpamārjanaiścāpi / dūtyavirahavisrambhairabhinayayogaścaturthe tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसने शयने चापि न तुष्यति न तिष्ठति । नित्यमेवोत्सुका च स्यादुद्वेगस्थानमाश्रिता

āsane śayane cāpi na tuṣyati na tiṣṭhati / nityamevotsukā ca syādudvegasthānamāśritā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिन्तानिःश्वासखेदेन हृद्दाहाभिनयेन च । कुर्यात्तदेवमत्यन्तमुद्वेगाभिनयेन च

cintāniḥśvāsakhedena hṛddāhābhinayena ca / kuryāttadevamatyantamudvegābhinayena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह स्थित इहासीन इह चोपगतो मया । इति तैस्तैर्विलपितैर्विलापं संप्रयोजयेत्

iha sthita ihāsīna iha copagato mayā / iti taistairvilapitairvilāpaṃ saṃprayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्विग्नात्यर्थमौत्सुक्यादधृत्या च विलापिनी । ततस्ततश्च भ्रमति विलापस्थानमाश्रिता

udvignātyarthamautsukyādadhṛtyā ca vilāpinī / tatastataśca bhramati vilāpasthānamāśritā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्संश्रितां कथां युङ्क्ते सर्वावस्थागतापि हि । पुंसः प्रद्वेष्टि चाप्यन्यानुन्मादः संप्रकीर्तितः

tatsaṃśritāṃ kathāṃ yuṅkte sarvāvasthāgatāpi hi / puṃsaḥ pradveṣṭi cāpyanyānunmādaḥ saṃprakīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिष्ठत्यनिमिषदृष्टिर्दीर्घं निःश्वसिति गच्छति ध्यानम् । रोदिति विहारकाले नाट्यमिदं स्यात्तथोन्मादे

tiṣṭhatyanimiṣadṛṣṭirdīrghaṃ niḥśvasiti gacchati dhyānam / roditi vihārakāle nāṭyamidaṃ syāttathonmāde

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामदानार्थसंभोगैः काम्यैः संप्रेषणैरपि । सर्वैर्निराकृतैः पश्चाद् व्याधिः समुपजायते

sāmadānārthasaṃbhogaiḥ kāmyaiḥ saṃpreṣaṇairapi / sarvairnirākṛtaiḥ paścād vyādhiḥ samupajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुह्यति हृदयं क्वापि प्रयाति शिरसश्च वेदना तीव्रा । न धृतिं चाप्युपलभते ह्यष्टममेवं प्रयुञ्जीत

muhyati hṛdayaṃ kvāpi prayāti śirasaśca vedanā tīvrā / na dhṛtiṃ cāpyupalabhate hyaṣṭamamevaṃ prayuñjīta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृष्टा न किञ्चित् प्रब्रते न शृणोति न पश्यति । हाकष्टवाक्या तूष्णीका जडतायां गतस्मृतिः

pṛṣṭā na kiñcit prabrate na śṛṇoti na paśyati / hākaṣṭavākyā tūṣṇīkā jaḍatāyāṃ gatasmṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकाण्डे दत्तहुंकारा तथा प्रशिथिलाङ्गिका । श्वासग्रस्तानना चैव जडताभिनये भवेत्

akāṇḍe dattahuṃkārā tathā praśithilāṅgikā / śvāsagrastānanā caiva jaḍatābhinaye bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वैः कृतैः प्रतीकारैर्यदी नास्ति समागमः । कामाग्निना प्रदीप्ताया जायते मरणं ततः

sarvaiḥ kṛtaiḥ pratīkārairyadī nāsti samāgamaḥ / kāmāgninā pradīptāyā jāyate maraṇaṃ tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं स्थानानि कार्याणि कामतन्त्रं समीक्ष्य तु । अप्राप्तौ यानि कामस्य वर्जयित्वा तु नैधनम्

evaṃ sthānāni kāryāṇi kāmatantraṃ samīkṣya tu / aprāptau yāni kāmasya varjayitvā tu naidhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विविधैः पुरुषो ऽप्येवं विप्रलम्भसमुद्भवैः । भावैरेतानि कामस्य नानारूपाणि योजयेत्।

vividhaiḥ puruṣo 'pyevaṃ vipralambhasamudbhavaiḥ / bhāvairetāni kāmasya nānārūpāṇi yojayet.

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं कामयमानानां स्त्रीणा नृणामथापि वा । सामान्यगुणयोगेन युञ्जीताभिनयं बुधः

evaṃ kāmayamānānāṃ strīṇā nṛṇāmathāpi vā / sāmānyaguṇayogena yuñjītābhinayaṃ budhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिन्तानिःश्वासखेदेन हृद्दाहाभिनयेन च । तथानुगमन्नाच्चापि तथैवाध्वनिरीक्षणात्

cintāniḥśvāsakhedena hṛddāhābhinayena ca / tathānugamannāccāpi tathaivādhvanirīkṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाशवीक्षणाच्चापि तथा दीनप्रभाषणात् । स्पर्शनान्मोटनाच्चापि तथा सापाश्रयाश्रयात्

ākāśavīkṣaṇāccāpi tathā dīnaprabhāṣaṇāt / sparśanānmoṭanāccāpi tathā sāpāśrayāśrayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एभिर्नानाश्रयोत्पन्नैर्विप्रलम्भसमुद्भवैः । कामस्थानानि सर्वाणि भूयिष्ठं सम्प्रयोजयेत्

ebhirnānāśrayotpannairvipralambhasamudbhavaiḥ / kāmasthānāni sarvāṇi bhūyiṣṭhaṃ samprayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्रजो भूषणगन्धांश्च गृहाण्युपवनानि च । कामाग्निना दह्यमानः शीतलानि निषेवते

srajo bhūṣaṇagandhāṃśca gṛhāṇyupavanāni ca / kāmāgninā dahyamānaḥ śītalāni niṣevate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रदह्यमानः कामार्तो बहुस्थानसमर्दितः । प्रेषयेत्कामतो दूतीमात्मावस्थाप्रदर्शिनीम्

pradahyamānaḥ kāmārto bahusthānasamarditaḥ / preṣayetkāmato dūtīmātmāvasthāpradarśinīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्देशं चैव दूत्यास्तु प्रदद्यान्मदनाश्रयम् । तस्येयं समवस्थेति कथयेद्विनयेन सा

sandeśaṃ caiva dūtyāstu pradadyānmadanāśrayam / tasyeyaṃ samavastheti kathayedvinayena sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथावेदितभावार्थो रत्युपायं विचिन्तयेत् । अयं विधिर्विधानज्ञैः कार्यः प्रच्छन्नकामिते

athāveditabhāvārtho ratyupāyaṃ vicintayet / ayaṃ vidhirvidhānajñaiḥ kāryaḥ pracchannakāmite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधिं राजोपचारस्य पुनर्वक्ष्यामि तत्त्वतः । अभ्यन्तरगतं सम्यक् कामतन्त्रसमुत्थितम्

vidhiṃ rājopacārasya punarvakṣyāmi tattvataḥ / abhyantaragataṃ samyak kāmatantrasamutthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखदुःखकृतान् भावान् नानाशीलसमुत्थितान् । यान्यान् प्रकुरुते राजा तान्स्तान् लोकानुवर्तते

sukhaduḥkhakṛtān bhāvān nānāśīlasamutthitān / yānyān prakurute rājā tānstān lokānuvartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न दुर्लभाः पार्थिवानां स्त्र्यर्थमाज्ञाकृताः गुणाः । दाक्षिण्यात्तु समुद्भूतः कामो रतिकरो भवेत्

na durlabhāḥ pārthivānāṃ stryarthamājñākṛtāḥ guṇāḥ / dākṣiṇyāttu samudbhūtaḥ kāmo ratikaro bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुमानेन देवीनां वल्लभानां भयेन च । प्रच्छन्नकामितं राज्ञा कार्यं परिजनं प्रति

bahumānena devīnāṃ vallabhānāṃ bhayena ca / pracchannakāmitaṃ rājñā kāryaṃ parijanaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यप्यस्ति नरेन्द्राणां कामतन्त्रमनेकधा । प्रच्छन्नाकामितं यत्तु तद्वै रतिकरं भवेत्

yadyapyasti narendrāṇāṃ kāmatantramanekadhā / pracchannākāmitaṃ yattu tadvai ratikaraṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वामाभिनिवेशित्वं यतश्च विनिवार्यते । दुर्लभत्वं च यन्नार्याः सा कामस्य परा रतिः

yadvāmābhiniveśitvaṃ yataśca vinivāryate / durlabhatvaṃ ca yannāryāḥ sā kāmasya parā ratiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्ञामन्तःपुरजने दिवासम्भोग इष्यते । वासोअपचारो यश्चैअषां स रात्रौ परिकीर्तितः

rājñāmantaḥpurajane divāsambhoga iṣyate / vāsoapacāro yaścaiaṣāṃ sa rātrau parikīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिपाट्यां फलार्थे वा नवे प्रसव एव वा । दुःखे चैव प्रमोदे च षडेते वासकाः स्मृताः

paripāṭyāṃ phalārthe vā nave prasava eva vā / duḥkhe caiva pramode ca ṣaḍete vāsakāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उचिते वासके स्त्रीनामृतुकाले ऽपि वा नृपैः । प्रेष्याणामथवेष्टानां कार्यं चैवोपसर्पणम्

ucite vāsake strīnāmṛtukāle 'pi vā nṛpaiḥ / preṣyāṇāmathaveṣṭānāṃ kāryaṃ caivopasarpaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र वासकसज्जा च विरहोत्कण्ठितापि वा । स्वाधीनभर्तृका चापि कलहान्तरितापि वा

tatra vāsakasajjā ca virahotkaṇṭhitāpi vā / svādhīnabhartṛkā cāpi kalahāntaritāpi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खण्डिता विप्रलब्धा वा तथा प्रोषितभर्तृका । तथाभिसारिका चैव ज्ञेयास्त्वष्टौ तु नयिकाः

khaṇḍitā vipralabdhā vā tathā proṣitabhartṛkā / tathābhisārikā caiva jñeyāstvaṣṭau tu nayikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उचिते वासकए या तु रतिसंभोगलालसा । मण्डनं कुरुते हृष्टा सा वै वासकसज्जिका

ucite vāsakae yā tu ratisaṃbhogalālasā / maṇḍanaṃ kurute hṛṣṭā sā vai vāsakasajjikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेककार्यव्यासङ्गाद्यस्या नागच्छति प्रियः । तदनागतदुःखार्ता विरहोत्कण्ठिता तु सा

anekakāryavyāsaṅgādyasyā nāgacchati priyaḥ / tadanāgataduḥkhārtā virahotkaṇṭhitā tu sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुरतातिरसैर्बद्धो यस्याः पार्श्वे तु नायकः । सान्द्रामोदगुणप्राप्ता भवेत् स्वाधीनभर्तृका

suratātirasairbaddho yasyāḥ pārśve tu nāyakaḥ / sāndrāmodaguṇaprāptā bhavet svādhīnabhartṛkā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईर्ष्याकलहनिष्क्रान्तो यस्या नागच्छति प्रियः । सामर्षवशसंप्राप्ता कलहान्तरिता भवेत्

īrṣyākalahaniṣkrānto yasyā nāgacchati priyaḥ / sāmarṣavaśasaṃprāptā kalahāntaritā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यासङ्गादुचिते यस्या वासके नागतः प्रियः । तदनागमदुःखार्ता खण्डिता सा प्रकीर्तिता

vyāsaṅgāducite yasyā vāsake nāgataḥ priyaḥ / tadanāgamaduḥkhārtā khaṇḍitā sā prakīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्या दूतीं प्रियः प्रेष्य दत्त्वा संकेतमेव वा । नागतः कारणेनेह विप्रलब्धा तु सा भवेत्

yasyā dūtīṃ priyaḥ preṣya dattvā saṃketameva vā / nāgataḥ kāraṇeneha vipralabdhā tu sā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाकार्याणि सन्धाय यस्या वै प्रोषितः प्रियः । सारूढालककेशान्ता भवेत् प्रोषितभर्तृका

nānākāryāṇi sandhāya yasyā vai proṣitaḥ priyaḥ / sārūḍhālakakeśāntā bhavet proṣitabhartṛkā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हित्वा लज्जां तु या श्लिष्टा मदेन मदनेन च । अभिसारयते कान्तं सा भवेदभिसारिका

hitvā lajjāṃ tu yā śliṣṭā madena madanena ca / abhisārayate kāntaṃ sā bhavedabhisārikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आस्ववस्थासु विज्ञेया नायिका नाटकाश्रया । एतासां चैव वक्ष्यामि कामतन्त्रमनेकधा

āsvavasthāsu vijñeyā nāyikā nāṭakāśrayā / etāsāṃ caiva vakṣyāmi kāmatantramanekadhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिन्तानिःश्वासखेदेन हृद्दाहाभिनयेन च । सखीभिः सह संलापैरात्मावस्थावलोकनैः

cintāniḥśvāsakhedena hṛddāhābhinayena ca / sakhībhiḥ saha saṃlāpairātmāvasthāvalokanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्लानिदैन्याश्रुपातैश्च रोषस्यागमनेन च । निर्भूषणमृजात्वेन दुःखेन रुदितेन च

glānidainyāśrupātaiśca roṣasyāgamanena ca / nirbhūṣaṇamṛjātvena duḥkhena ruditena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खण्डिता विप्रलब्धा वा कलहान्तरितापि वा । तथा प्रोषितकान्ता च भावानेतान् प्रयोजयेत्

khaṇḍitā vipralabdhā vā kalahāntaritāpi vā / tathā proṣitakāntā ca bhāvānetān prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचित्रोज्ज्वलवेषा तु प्रमोदोद्योतितानना । उदीर्णशोभा च तथा कार्या स्वाधीनभर्तृका

vicitrojjvalaveṣā tu pramododyotitānanā / udīrṇaśobhā ca tathā kāryā svādhīnabhartṛkā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेश्यायाः कुलजायायाश्च प्रेष्यायाश्च प्रयोक्तृभिः । एभिर्भावविशेषैस्तु कर्तव्यमभिसारणम्

veśyāyāḥ kulajāyāyāśca preṣyāyāśca prayoktṛbhiḥ / ebhirbhāvaviśeṣaistu kartavyamabhisāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समदा मृदुचेष्टा च तथा परिजनावृता । नानाभरणचित्राङ्गी गच्छेद्वेश्याङ्गना शनैः

samadā mṛduceṣṭā ca tathā parijanāvṛtā / nānābharaṇacitrāṅgī gacchedveśyāṅganā śanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संलीना स्वेषु गात्रेषु त्रस्ता विनमितानना । अवकुण्ठनसंविता हच्छेत्तु कुलजाङ्गना

saṃlīnā sveṣu gātreṣu trastā vinamitānanā / avakuṇṭhanasaṃvitā hacchettu kulajāṅganā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मदस्खलितसंलापा विभ्रमोत्फुल्ललोचना । आविद्धगतिसंचारा गच्छेत्प्रेष्या समुद्धतम्

madaskhalitasaṃlāpā vibhramotphullalocanā / āviddhagatisaṃcārā gacchetpreṣyā samuddhatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गत्वा सा चेद्यदा तत्र पश्येत्सुप्तं प्रियं तदा । अनेन तूपचारेण तस्य कुर्यात्प्रबोधनम्

gatvā sā cedyadā tatra paśyetsuptaṃ priyaṃ tadā / anena tūpacāreṇa tasya kuryātprabodhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलङ्कारेण कुलजा वेश्या गन्धैस्तु शीतलैः । प्रेष्या तु वस्त्रव्यजनैः कुर्वीत प्रतिबोधनम्

alaṅkāreṇa kulajā veśyā gandhaistu śītalaiḥ / preṣyā tu vastravyajanaiḥ kurvīta pratibodhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुलाङ्गनानामेवायं नोक्तः कामाश्रयो विधिः । सर्वावस्थानुभाव्यं हि यस्माद्भवति नाटकम्

kulāṅganānāmevāyaṃ noktaḥ kāmāśrayo vidhiḥ / sarvāvasthānubhāvyaṃ hi yasmādbhavati nāṭakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नवकामप्रवृत्ताया क्रुद्धाया वा समागमे । सापदेशैरुपायैस्तु वासकं संप्रयोजयेत्

navakāmapravṛttāyā kruddhāyā vā samāgame / sāpadeśairupāyaistu vāsakaṃ saṃprayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानालङ्करवस्त्राणि गन्धमाल्यानि चैव हि । प्रिययोजितभुक्तानि निषेवेत मुदान्वितः

nānālaṅkaravastrāṇi gandhamālyāni caiva hi / priyayojitabhuktāni niṣeveta mudānvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तथा भवति मनुष्यो मदनवशः कामिनीमलभमानः । द्विगुणोपजातहर्षो भवति यथ सङ्गतः प्रियया

na tathā bhavati manuṣyo madanavaśaḥ kāminīmalabhamānaḥ / dviguṇopajātaharṣo bhavati yatha saṅgataḥ priyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विलासभावेङ्गितवाक्यलीलामाधुर्यविस्तारगुणोपपन्नः । परस्परप्रेमनिरीक्षितेन समागमः कामकृतस्तु कार्यः

vilāsabhāveṅgitavākyalīlāmādhuryavistāraguṇopapannaḥ / parasparapremanirīkṣitena samāgamaḥ kāmakṛtastu kāryaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः प्रवृत्ते मदने उपचारसमुद्भवे । वासोपचारः कर्तव्यो नायकागमनं प्रति

tataḥ pravṛtte madane upacārasamudbhave / vāsopacāraḥ kartavyo nāyakāgamanaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गन्धमाल्ये गृहीत्वा तु चूर्णवासस्तथैव च । आदर्शो लीलया गृह्यश्छन्दतो वा पुनः पुनः

gandhamālye gṛhītvā tu cūrṇavāsastathaiva ca / ādarśo līlayā gṛhyaśchandato vā punaḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासोपचारे नात्यर्थं भूषणग्रहणं भवेत् । रशनानूपुरप्रायं स्वनवच्च प्रशस्यते

vāsopacāre nātyarthaṃ bhūṣaṇagrahaṇaṃ bhavet / raśanānūpuraprāyaṃ svanavacca praśasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाप्रावृत्ता नैकवस्त्रा न रागमधरस्य तु । उत्तमा मध्यमा वापि कुर्वीत प्रमदा क्वचित्

nāprāvṛttā naikavastrā na rāgamadharasya tu / uttamā madhyamā vāpi kurvīta pramadā kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधमानां भवेदेष सर्व एव विधिः सदा । कारणान्तरमासाद्य तस्मादपि न कारयेत्

adhamānāṃ bhavedeṣa sarva eva vidhiḥ sadā / kāraṇāntaramāsādya tasmādapi na kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रेष्यादीनां च नारीणां नराणां वापि नाटके । भूषणग्रहणं कार्यं पुष्पग्रहणमेव च

preṣyādīnāṃ ca nārīṇāṃ narāṇāṃ vāpi nāṭake / bhūṣaṇagrahaṇaṃ kāryaṃ puṣpagrahaṇameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहीतमण्डना चापि प्रतीक्षेत प्रियागमम् । लीलया मण्डितं वेषं कुर्याद्यन्न विरुध्यते

gṛhītamaṇḍanā cāpi pratīkṣeta priyāgamam / līlayā maṇḍitaṃ veṣaṃ kuryādyanna virudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.