Bharata: Natyasastra 25

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि चित्राभिनयनं पुनः । इति भारतीये नाट्यशास्रे पुंस्त्र्युपचारो नामाध्यायश्चतुर्विंशः पञ्चविंशो ऽध्यायः अङ्गाभिनयस्यैव यो विशेषः क्वचित् क्वचित् । अनुक्त उच्यते चित्रः चित्राभिनयस्स्मृतः

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi citrābhinayanaṃ punaḥ / iti bhāratīye nāṭyaśāsre puṃstryupacāro nāmādhyāyaścaturviṃśaḥ pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ aṅgābhinayasyaiva yo viśeṣaḥ kvacit kvacit / anukta ucyate citraḥ citrābhinayassmṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तानौ तु करौ कृत्वा स्वस्तिकौ पार्श्वसंस्थितौ । उद्वाहितेन शिरसा तथा चोर्ध्वनिरीक्षणात्

uttānau tu karau kṛtvā svastikau pārśvasaṃsthitau / udvāhitena śirasā tathā cordhvanirīkṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रभातं गगनं रात्रिः प्रदोषं दिवसं तथा । ऋतून् घनान् वनान्तांश्च विस्तीर्णांश्च जलाशयान्

prabhātaṃ gaganaṃ rātriḥ pradoṣaṃ divasaṃ tathā / ṛtūn ghanān vanāntāṃśca vistīrṇāṃśca jalāśayān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिशो ग्रहान् सनक्षत्रान् किञ्चित् स्वस्थं च यद्भवेत् । तस्य त्वभिनयः कार्यो नानादृष्टिसमन्वितः

diśo grahān sanakṣatrān kiñcit svasthaṃ ca yadbhavet / tasya tvabhinayaḥ kāryo nānādṛṣṭisamanvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एभिरेव करैर्भूयस्तेनैव शिरसा पुनः । अधो निरीक्षणेनाथ भूमिस्थान् संप्रदर्शयेत्

ebhireva karairbhūyastenaiva śirasā punaḥ / adho nirīkṣaṇenātha bhūmisthān saṃpradarśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पर्शस्य ग्रहणेनैव तथोल्लुकसनेन च । चन्द्रज्योस्त्नां सुखं वायुं रसं गन्धं च निर्दिशेत्

sparśasya grahaṇenaiva tathollukasanena ca / candrajyostnāṃ sukhaṃ vāyuṃ rasaṃ gandhaṃ ca nirdiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्त्रावकुण्ठनात्सूर्यं रजोधूमानिलांस्तथा । भूमितापमथोष्णं च कुर्याच्छायाभिलाषतः

vastrāvakuṇṭhanātsūryaṃ rajodhūmānilāṃstathā / bhūmitāpamathoṣṇaṃ ca kuryācchāyābhilāṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वाकेकरदृष्टिस्तु मध्याह्ने सूर्यमादिशेत् । उदयास्तगतं चैव विस्मयार्थैः प्रदर्शयेत्

ūrdhvākekaradṛṣṭistu madhyāhne sūryamādiśet / udayāstagataṃ caiva vismayārthaiḥ pradarśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यानि सौम्यार्थयुक्तानि सुस्वभावकृतानि च । गात्रस्पर्शैस्सरोमाञ्चैस्तेषामभिनयो भवेत्

yāni saumyārthayuktāni susvabhāvakṛtāni ca / gātrasparśaissaromāñcaisteṣāmabhinayo bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यानि स्युस्तीक्ष्णरूपाणि तानि चाभिनयेत्सुधीः । असंस्पर्शैस्तथोद्वेगैस्तथा मुखविकुण्ठनैः

yāni syustīkṣṇarūpāṇi tāni cābhinayetsudhīḥ / asaṃsparśaistathodvegaistathā mukhavikuṇṭhanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गम्भीरोदातसंयुक्तानर्थानभिनयेद्बुधः । साटोपैश्च सगर्वैश्च गात्रैः सौष्ठवसंयुतैः

gambhīrodātasaṃyuktānarthānabhinayedbudhaḥ / sāṭopaiśca sagarvaiśca gātraiḥ sauṣṭhavasaṃyutaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यज्ञोपवीतदेशस्थमरालं हासमादिशेत् । स्वस्तिकौ विच्युतौ हारस्रग्दामार्थान् निदर्शयेत्

yajñopavītadeśasthamarālaṃ hāsamādiśet / svastikau vicyutau hārasragdāmārthān nidarśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रमणेन प्रदर्शिन्या दृष्टेः परिगमेन च । अलपद्मकपीडायाः सर्वार्थग्रहणं भवेत्

bhramaṇena pradarśinyā dṛṣṭeḥ parigamena ca / alapadmakapīḍāyāḥ sarvārthagrahaṇaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रव्यं श्रवणयोगेन दृश्यं दृष्टिविलोकनैः । आत्मस्थं परसंस्थं वा मध्यस्थं वा विनिर्दिशेत्

śravyaṃ śravaṇayogena dṛśyaṃ dṛṣṭivilokanaiḥ / ātmasthaṃ parasaṃsthaṃ vā madhyasthaṃ vā vinirdiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्युदुल्काघनरवाविष्फुलिंगार्चिषस्तथा । त्रस्तांगाक्षिनिमेषैश्च ते ऽभिनेयाः प्रयोक्तृभिः

vidyudulkāghanaravāviṣphuliṃgārciṣastathā / trastāṃgākṣinimeṣaiśca te 'bhineyāḥ prayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्वेष्टितकरावृत्तौ करौ कृत्वा नतं शिरः । असंस्पर्शे तथानिष्टे जिह्मदृष्टेन कारयेत्

udveṣṭitakarāvṛttau karau kṛtvā nataṃ śiraḥ / asaṃsparśe tathāniṣṭe jihmadṛṣṭena kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायुमुष्णं तमस्तेजो मुखप्रच्छादनेन च । रेणुतोयपतंगांश्च भ्रमरांश्च निवारयेत्

vāyumuṣṇaṃ tamastejo mukhapracchādanena ca / reṇutoyapataṃgāṃśca bhramarāṃśca nivārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्वा स्वस्तिकसंस्थानौ पद्मकोशावधोमुखौ । सिअंहर्क्षवानरव्याघ्रश्वापदांश्च निरूपयेत्

kṛtvā svastikasaṃsthānau padmakośāvadhomukhau / siaṃharkṣavānaravyāghraśvāpadāṃśca nirūpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्तिकौ त्रिपताकौ तु गुरूणां पादवन्दने । खटकस्वस्थिकौ चापि प्रतोदग्रहणे स्मृतौ

svastikau tripatākau tu gurūṇāṃ pādavandane / khaṭakasvasthikau cāpi pratodagrahaṇe smṛtau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकं द्वि त्रीणि चत्वारि पञ्च षट् सप्त चाष्टधा । नव वा दश वापि स्युर्गणनांगुलिभिर्भवेत्

ekaṃ dvi trīṇi catvāri pañca ṣaṭ sapta cāṣṭadhā / nava vā daśa vāpi syurgaṇanāṃgulibhirbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशाख्याश्च शताख्याश्च सहस्राख्यास्तथैव च । पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यां प्रयोज्यास्ताः प्रयोक्तृभिः

daśākhyāśca śatākhyāśca sahasrākhyāstathaiva ca / patākābhyāṃ tu hastābhyāṃ prayojyāstāḥ prayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशाख्यगणनायास्तु परतो या भवेदिह । वाक्यार्थेनैव साध्यासौ परोक्षाभिनयेन च

daśākhyagaṇanāyāstu parato yā bhavediha / vākyārthenaiva sādhyāsau parokṣābhinayena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छत्रध्वजपताकाश्च निर्देश्या दण्डधारणात् । नानाप्रहरणं चाथ निर्देश्यं धारणाश्रयम्

chatradhvajapatākāśca nirdeśyā daṇḍadhāraṇāt / nānāpraharaṇaṃ cātha nirdeśyaṃ dhāraṇāśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकचित्तो ह्यधोदृष्टिः किञ्चिन्नतशिरास्तथा । सव्यहस्तश्च संदंशः स्मृते ध्याने वितर्किते

ekacitto hyadhodṛṣṭiḥ kiñcinnataśirāstathā / savyahastaśca saṃdaṃśaḥ smṛte dhyāne vitarkite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्वाहितं शिरः कृत्वा हंसपक्षौ प्रदक्षिणौ । अपत्यरूपणे कार्यावुछ्रयौ च प्रयोक्तृभिः

udvāhitaṃ śiraḥ kṛtvā haṃsapakṣau pradakṣiṇau / apatyarūpaṇe kāryāvuchrayau ca prayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्वाहितं शिरः कृत्वा हंसवक्त्रं तथोर्ध्वगम् । प्रसादयच्च यं मानं दीर्घसत्वं च निर्दिशेत्

udvāhitaṃ śiraḥ kṛtvā haṃsavaktraṃ tathordhvagam / prasādayacca yaṃ mānaṃ dīrghasatvaṃ ca nirdiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरालं च शिरस्थाने समुद्वाह्य तु वामकम् । गते निर्वृत्ते ध्वस्ते च श्रान्तवाक्ये च योजयेत्

arālaṃ ca śirasthāne samudvāhya tu vāmakam / gate nirvṛtte dhvaste ca śrāntavākye ca yojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेन्द्रियस्वस्थतया प्रसन्नवदनस्तथा । विचित्रभूतलालोकैः शरदन्तु विनिर्दिशेत्

sarvendriyasvasthatayā prasannavadanastathā / vicitrabhūtalālokaiḥ śaradantu vinirdiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गात्रसंकोचनाच्चापि सूर्याग्निपटुसेवनात् । हेमन्तस्त्वभिनेतव्यः पुरुषैर्मध्यमाधमैः

gātrasaṃkocanāccāpi sūryāgnipaṭusevanāt / hemantastvabhinetavyaḥ puruṣairmadhyamādhamaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरोदन्तोष्ठकम्पेन गात्रसंकोचनेन च । कूजितैश्च सशीत्कारैरधमश्शीतमादिशेत्

śirodantoṣṭhakampena gātrasaṃkocanena ca / kūjitaiśca saśītkārairadhamaśśītamādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवस्थान्तरमासाद्य कदाचित्तूत्तमरैरपि । शीताभिनयनं कूर्याद्देवाद्व्यसनसंभवम्

avasthāntaramāsādya kadācittūttamarairapi / śītābhinayanaṃ kūryāddevādvyasanasaṃbhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋतुजानां तु पुष्पाणां गन्धघ्राणैस्तथैव च । रूक्षस्य वायोः स्पर्शाच्च शिशिरं रूपयेद्बुधः

ṛtujānāṃ tu puṣpāṇāṃ gandhaghrāṇaistathaiva ca / rūkṣasya vāyoḥ sparśācca śiśiraṃ rūpayedbudhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमोदजननारंभैरुपभोगैः पृथग्विधिः । वसन्तस्त्वभिनेतव्यो नानापुष्पप्रदर्शनात्

pramodajananāraṃbhairupabhogaiḥ pṛthagvidhiḥ / vasantastvabhinetavyo nānāpuṣpapradarśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वेद प्रमार्जनैश्चैव भूमितापैः सवीजनैः । उष्णस्य वायोः स्पर्शेन ग्रीष्मं त्वभिनयेद्बुधः

sveda pramārjanaiścaiva bhūmitāpaiḥ savījanaiḥ / uṣṇasya vāyoḥ sparśena grīṣmaṃ tvabhinayedbudhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदम्बनीपकुटपैः शाद्वलैः सेन्द्रगोपकैः । मेघवातैः सुखस्पर्शैः प्रावृट्कालं प्रदर्शयेत्

kadambanīpakuṭapaiḥ śādvalaiḥ sendragopakaiḥ / meghavātaiḥ sukhasparśaiḥ prāvṛṭkālaṃ pradarśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेघौघनादैर्गम्भीरैर्धाराप्रपतनैस्तदा । विद्युन्निर्घातघोषैश्च वर्षारात्रं समादिशेत्

meghaughanādairgambhīrairdhārāprapatanaistadā / vidyunnirghātaghoṣaiśca varṣārātraṃ samādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यस्य चिह्नं वेषो वा कर्म वा रूपमेव वा । निर्देश्यः स ऋतुस्तेन इष्टानिष्टार्थदर्शनात्

yadyasya cihnaṃ veṣo vā karma vā rūpameva vā / nirdeśyaḥ sa ṛtustena iṣṭāniṣṭārthadarśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतानृतूनर्थवशाद्दर्शयेद्धि रसानुगान् । सुखिनस्तु सुखोपेतान् सुःखार्थान् दुःखसंयुतान्

etānṛtūnarthavaśāddarśayeddhi rasānugān / sukhinastu sukhopetān suḥkhārthān duḥkhasaṃyutān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो येन भावेनाविष्टः सुखदेनेतरेअन वा । स तदाहितसंकारः सर्वं पश्यति तन्मयम्

yo yena bhāvenāviṣṭaḥ sukhadenetareana vā / sa tadāhitasaṃkāraḥ sarvaṃ paśyati tanmayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावाभिनयनं कुर्याद्विभावानां निदर्शनैः । तथैव चानुभावानां भावसिद्धिः प्रवर्तिता

bhāvābhinayanaṃ kuryādvibhāvānāṃ nidarśanaiḥ / tathaiva cānubhāvānāṃ bhāvasiddhiḥ pravartitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभावेनाहृतं कार्यमनुभावेन नीयते । आत्मानुभवनं भावो विभावः परदर्शनम्

vibhāvenāhṛtaṃ kāryamanubhāvena nīyate / ātmānubhavanaṃ bhāvo vibhāvaḥ paradarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुर्मित्रं सखा स्निग्धः संबन्धी बन्धुरेव वा । आवेद्यते हि यः प्राप्तः स विभाव इति स्मृतः

gururmitraṃ sakhā snigdhaḥ saṃbandhī bandhureva vā / āvedyate hi yaḥ prāptaḥ sa vibhāva iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्त्वस्य संभ्रमोत्थानैरर्घ्यपाद्यासनादिभिः । पूजनं क्रियते भक्त्या सो ऽनुभावः प्रकीर्तितः

yattvasya saṃbhramotthānairarghyapādyāsanādibhiḥ / pūjanaṃ kriyate bhaktyā so 'nubhāvaḥ prakīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमन्येष्वपि ज्ञेयो नानाकार्यप्रदर्शनात् । विभावो वापि भावो वा विज्ञेयो ऽर्थवशाद्बुधैः

evamanyeṣvapi jñeyo nānākāryapradarśanāt / vibhāvo vāpi bhāvo vā vijñeyo 'rthavaśādbudhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्त्वपि प्रतिसंदेशो दूतस्येह प्रदीयते । सो ऽनुभाव इति ज्ञेयः प्रतिसन्देशदर्शितः

yastvapi pratisaṃdeśo dūtasyeha pradīyate / so 'nubhāva iti jñeyaḥ pratisandeśadarśitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं भावो विभावो वाप्यनुभावश्च कीर्तितः । पुरुषैरभिनेयः स्यात्प्रमदाभिरथापि वा

evaṃ bhāvo vibhāvo vāpyanubhāvaśca kīrtitaḥ / puruṣairabhineyaḥ syātpramadābhirathāpi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावाभिनये स्थानं पुंसां कार्यं तु वैष्णवम् । आयतं वावहित्थं वा स्त्रीणां कार्यं स्वभावतः

svabhāvābhinaye sthānaṃ puṃsāṃ kāryaṃ tu vaiṣṇavam / āyataṃ vāvahitthaṃ vā strīṇāṃ kāryaṃ svabhāvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोजनवशाच्चैव शेषाण्यपि भवन्ति हि । नानाभवाभिनयनैः प्रयोगैश्च पृथग्विधैः

prayojanavaśāccaiva śeṣāṇyapi bhavanti hi / nānābhavābhinayanaiḥ prayogaiśca pṛthagvidhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धैर्यलीलाङ्गसंपन्नं पुरुषाणां विचेष्टितम् । मृदुलीलाङ्गहारैश्च स्त्रीणां कार्यं तु चेष्टितम्

dhairyalīlāṅgasaṃpannaṃ puruṣāṇāṃ viceṣṭitam / mṛdulīlāṅgahāraiśca strīṇāṃ kāryaṃ tu ceṣṭitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करपादाङ्गसञ्चारास्स्त्रीणां तु ललिताः स्मृताः । सुधीरश्चोद्धतश्चैव पुरुषाणां प्रयोक्तृभिः

karapādāṅgasañcārāsstrīṇāṃ tu lalitāḥ smṛtāḥ / sudhīraścoddhataścaiva puruṣāṇāṃ prayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा रसं यथा भावं स्त्रीणां भावप्रदर्शनम् । नराणां प्रमदानां च भावाभिनयनं पृथक्

yathā rasaṃ yathā bhāvaṃ strīṇāṃ bhāvapradarśanam / narāṇāṃ pramadānāṃ ca bhāvābhinayanaṃ pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावानुभावनं युक्तं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः । आलिङ्गनेन गात्राणां सस्मितेन च चक्षुषा

bhāvānubhāvanaṃ yuktaṃ vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ / āliṅganena gātrāṇāṃ sasmitena ca cakṣuṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथोल्लुकसानच्चापि हर्षं संदर्शयेन्नरः । क्षिप्रस!न्जातरोमाञ्चात् बाष्पेणावृतलोचना

tathollukasānaccāpi harṣaṃ saṃdarśayennaraḥ / kṣiprasa!njātaromāñcāt bāṣpeṇāvṛtalocanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुर्वीत नर्तकी हर्षं प्रीत्या वाक्यैश्च सस्मितैः । उद्वृत्तरक्तनेत्रश्च सन्दष्टाधर एव च

kurvīta nartakī harṣaṃ prītyā vākyaiśca sasmitaiḥ / udvṛttaraktanetraśca sandaṣṭādhara eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निश्वासकंपितांगश्च क्रोधं चाभिनयेन्नरः । नेत्राभ्यां बाष्पपूर्णाभ्यां चिबुकौष्ठप्रकंपनात्

niśvāsakaṃpitāṃgaśca krodhaṃ cābhinayennaraḥ / netrābhyāṃ bāṣpapūrṇābhyāṃ cibukauṣṭhaprakaṃpanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरसः कंपनाच्चैव भ्रुकुटीकरणेन च । मौनेनाङ्गुलिभङ्गेन माल्याभरणवर्जनात्

śirasaḥ kaṃpanāccaiva bhrukuṭīkaraṇena ca / maunenāṅgulibhaṅgena mālyābharaṇavarjanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयतकस्थानकक्षाया ईर्ष्या क्रोधे भवेत्स्त्रियाः । निश्वासोच्छ्वासबहुलैरधोमुखविचिन्तनैः

āyatakasthānakakṣāyā īrṣyā krodhe bhavetstriyāḥ / niśvāsocchvāsabahulairadhomukhavicintanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाशवचनाच्चापि दुःखं पुंसां तु योजयेत् । रुदितैः श्वसितैश्चैव शिरोभिहननेन च

ākāśavacanāccāpi duḥkhaṃ puṃsāṃ tu yojayet / ruditaiḥ śvasitaiścaiva śirobhihananena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूमिपाताभिघातैश्च दुःखं स्त्रीषु प्रयोजयेत् । आनन्दजं चार्तिजं वा ईर्ष्यासंभूतमेव वा

bhūmipātābhighātaiśca duḥkhaṃ strīṣu prayojayet / ānandajaṃ cārtijaṃ vā īrṣyāsaṃbhūtameva vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्पूर्वमुक्तं रुदितं तत्स्त्रीनीचेषु योजयेत् । संभ्रमावेगचेष्टाभिश्शस्त्रसंपातनेन च

yatpūrvamuktaṃ ruditaṃ tatstrīnīceṣu yojayet / saṃbhramāvegaceṣṭābhiśśastrasaṃpātanena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषाणां भयं कार्यं धैर्यावेगबलादिभिः । चलतारकनेत्रत्वाद्गात्रैः स्फुरितकम्पितैः

puruṣāṇāṃ bhayaṃ kāryaṃ dhairyāvegabalādibhiḥ / calatārakanetratvādgātraiḥ sphuritakampitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्त्रस्तहृदयत्वाच्च पार्श्वाभ्यामवलोकनैः । भर्तृरन्वेषणाच्चैवमुच्चैराक्रन्दनादपि

santrastahṛdayatvācca pārśvābhyāmavalokanaiḥ / bhartṛranveṣaṇāccaivamuccairākrandanādapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रियस्यालिंगनाच्चैव भयं कार्यं भवेत्स्त्रियाः । मदा ये ऽभिहिताः पूर्वं ते स्त्रीनीचेषु योजयेत्

priyasyāliṃganāccaiva bhayaṃ kāryaṃ bhavetstriyāḥ / madā ye 'bhihitāḥ pūrvaṃ te strīnīceṣu yojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृदुभिः स्खलितैर्नित्यमाकाशस्यावलंबनात् । नेत्रावघूर्णनैश्चैव सालस्यैः कथितैस्तथा

mṛdubhiḥ skhalitairnityamākāśasyāvalaṃbanāt / netrāvaghūrṇanaiścaiva sālasyaiḥ kathitaistathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गात्राणां कंपनैश्चैव मदः कार्यो भवेत्स्त्रियाः । अनेन विधिना कार्यः प्रयोगाः कारणोत्थिताः

gātrāṇāṃ kaṃpanaiścaiva madaḥ kāryo bhavetstriyāḥ / anena vidhinā kāryaḥ prayogāḥ kāraṇotthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पौरुषः स्त्रीकृतो वापि भावा ह्यभिनयं प्रति । सर्वे सललिता भावास्स्त्रीभिः कार्याः प्रयत्नतः

pauruṣaḥ strīkṛto vāpi bhāvā hyabhinayaṃ prati / sarve salalitā bhāvāsstrībhiḥ kāryāḥ prayatnataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धैर्यमाधुर्यसंपन्ना भावाः कार्यास्तु पौरुषाः । त्रिपताकाङ्गुलीभ्यां तु वलिताभ्यां प्रयोजयेत्

dhairyamādhuryasaṃpannā bhāvāḥ kāryāstu pauruṣāḥ / tripatākāṅgulībhyāṃ tu valitābhyāṃ prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुकाश्च सारिकाश्चैव सूक्ष्मा ये चापि पक्षिणः । शिखिसारसहंसाद्याः स्थूला ये ऽपि स्वभावतः

śukāśca sārikāścaiva sūkṣmā ye cāpi pakṣiṇaḥ / śikhisārasahaṃsādyāḥ sthūlā ye 'pi svabhāvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रेचकैरङ्गहारैश्च तेषामभिनयो भवेत् । खरोष्ट्राश्वतरासिंहव्याघ्रगोमहिषादय

recakairaṅgahāraiśca teṣāmabhinayo bhavet / kharoṣṭrāśvatarāsiṃhavyāghragomahiṣādaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गतिप्रचरैरङ्गैश्च ते ऽभिनेयाः प्रयोक्तृभिः । भूताः पिशाचा यक्षाश्च दानवाः सहराक्षसैः

gatipracarairaṅgaiśca te 'bhineyāḥ prayoktṛbhiḥ / bhūtāḥ piśācā yakṣāśca dānavāḥ saharākṣasaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गहारैरविनिर्देश्या नामसंकीर्तनादपि । अङ्गहारैर्विनिर्देश्या अप्रत्यक्षा भवन्ति ये

aṅgahārairavinirdeśyā nāmasaṃkīrtanādapi / aṅgahārairvinirdeśyā apratyakṣā bhavanti ye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षास्त्वभिनेतव्या भयोद्वेगैः सविस्मयैः । देवाश्च चिह्नैश्च प्रणामकरणैर्भावैश्च विचेष्टितैः

pratyakṣāstvabhinetavyā bhayodvegaiḥ savismayaiḥ / devāśca cihnaiśca praṇāmakaraṇairbhāvaiśca viceṣṭitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिनेयो ह्यर्थवशादप्रत्यक्षाः प्रयोगज्ञैः । सव्योत्थितेन हस्तेन ह्यरालेन शिरः स्पृशेत्

abhineyo hyarthavaśādapratyakṣāḥ prayogajñaiḥ / savyotthitena hastena hyarālena śiraḥ spṛśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नरे ऽह्यभिवादनं ह्येतदप्रत्यक्षे विधीयते । खटकावर्धमानेन कपोताख्येन वा पुनः

nare 'hyabhivādanaṃ hyetadapratyakṣe vidhīyate / khaṭakāvardhamānena kapotākhyena vā punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दैवतानि गुरूंश्चैव प्रमदाश्चाभिवादयेत् । दिवौकसश्च ये पूज्याः प्रत्यक्षाश्च भवन्ति ये

daivatāni gurūṃścaiva pramadāścābhivādayet / divaukasaśca ye pūjyāḥ pratyakṣāśca bhavanti ye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान् प्रमाणैः प्रभावैश्च गंभीरार्थैश्च योजयेत् । महाजनं सखीवर्गं विटधूर्तजनं तथा

tān pramāṇaiḥ prabhāvaiśca gaṃbhīrārthaiśca yojayet / mahājanaṃ sakhīvargaṃ viṭadhūrtajanaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिमण्डलसंस्थेन हस्तेनाभिनयेनन्नरः । पर्वतान् प्रांशुयोगेन वृक्षांश्चैव समुच्छ्रितान्

parimaṇḍalasaṃsthena hastenābhinayenannaraḥ / parvatān prāṃśuyogena vṛkṣāṃścaiva samucchritān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसारिताभ्यां बाहुभ्यामुत्क्षिप्ताभ्यां प्रयोजयेत् । समूहसागरं सेना बहुविस्तीर्णमेव च

prasāritābhyāṃ bāhubhyāmutkṣiptābhyāṃ prayojayet / samūhasāgaraṃ senā bahuvistīrṇameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यामुत्क्षिप्ताभ्यां प्रदर्शयेत् । शौर्यं धैर्यं च गर्वं च दर्पमौदार्यमुच्छ्रयम्

patākābhyāṃ tu hastābhyāmutkṣiptābhyāṃ pradarśayet / śauryaṃ dhairyaṃ ca garvaṃ ca darpamaudāryamucchrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ललाटदेशस्थानेन त्वरालेनाभिदर्शयेत् । वक्षोदेशादपाविद्धौ करौ तु मृगशीर्षकौ

lalāṭadeśasthānena tvarālenābhidarśayet / vakṣodeśādapāviddhau karau tu mṛgaśīrṣakau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विस्तीर्णप्रद्रुतोत्क्षेपौ योज्यौ यस्यादपावृतम् । अधोमुखोत्तानतलौ हस्तौ किञ्चित्प्रसारितौ

vistīrṇapradrutotkṣepau yojyau yasyādapāvṛtam / adhomukhottānatalau hastau kiñcitprasāritau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्वा त्वभिनयेद्वेलां बिलद्वारं गृहं गुहान् । कामं शापग्रहग्रस्तान् ज्वरोपहतचेतसः

kṛtvā tvabhinayedvelāṃ biladvāraṃ gṛhaṃ guhān / kāmaṃ śāpagrahagrastān jvaropahatacetasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेषां चेष्टितं कुर्यादङ्गाद्यैः सदृशैर्बुधैः । दोलाभिनयनं कुर्याद्दोलायास्तु विलोकनैः

eteṣāṃ ceṣṭitaṃ kuryādaṅgādyaiḥ sadṛśairbudhaiḥ / dolābhinayanaṃ kuryāddolāyāstu vilokanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संभोक्षेण च गात्राणां रज्वश्वाग्रहणेन च । यदा चाङ्गवती डोला प्रत्यक्षा पुस्तजा भवेत्

saṃbhokṣeṇa ca gātrāṇāṃ rajvaśvāgrahaṇena ca / yadā cāṅgavatī ḍolā pratyakṣā pustajā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसनेषु प्रविष्टानां कर्तव्यं तत्र डोलनम् । आकाशवचनानीह वक्ष्याम्यात्मगतानि च

āsaneṣu praviṣṭānāṃ kartavyaṃ tatra ḍolanam / ākāśavacanānīha vakṣyāmyātmagatāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपवारितकं चैव जनान्तिकमथापि च । दूरस्थाभाषणं यत्स्यादशरीरनिवेदनम्

apavāritakaṃ caiva janāntikamathāpi ca / dūrasthābhāṣaṇaṃ yatsyādaśarīranivedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परोक्षान्तरितं वाक्यमाकाशवचनं तु तत् । तत्रोत्तरकृतैर्वाक्यैः संलापं संप्रयोजयेत्

parokṣāntaritaṃ vākyamākāśavacanaṃ tu tat / tatrottarakṛtairvākyaiḥ saṃlāpaṃ saṃprayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाकारणसंयुक्तैः काव्यभावसमुत्थितैः । हृदयस्य वचो यत्तू तदात्मगतमीष्यते

nānākāraṇasaṃyuktaiḥ kāvyabhāvasamutthitaiḥ / hṛdayasya vaco yattū tadātmagatamīṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सवितर्कं च तद्योज्यं प्रायशो नाटकादिषु । निगूढभावसंयुक्तमपवारितकं स्मृतम्

savitarkaṃ ca tadyojyaṃ prāyaśo nāṭakādiṣu / nigūḍhabhāvasaṃyuktamapavāritakaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यवशादश्रवणं पार्श्वगतैर्यज्जनान्तिकं तत्स्यात् । हृदयस्थं सविकल्पं भावस्थं चात्मगतमेव

kāryavaśādaśravaṇaṃ pārśvagatairyajjanāntikaṃ tatsyāt / hṛdayasthaṃ savikalpaṃ bhāvasthaṃ cātmagatameva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति गूढार्थयुक्तानि वचनानीह नाटके । जनान्तिकानि कर्णे तु तानि योज्यानि योक्तृभिः

iti gūḍhārthayuktāni vacanānīha nāṭake / janāntikāni karṇe tu tāni yojyāni yoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यभिचारेण पठेदाकाशजनान्तिकात्मगतपाठ्यम् । प्रत्यक्षपरोक्षकृतानामात्मसमुत्थान् परकृतांश्च

avyabhicāreṇa paṭhedākāśajanāntikātmagatapāṭhyam / pratyakṣaparokṣakṛtānāmātmasamutthān parakṛtāṃśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तमन्तरितं कृत्वा त्रिपताकं प्रयोक्तृभिः । जनान्तिकं प्रयोक्तव्यमपवारितकं तथा

hastamantaritaṃ kṛtvā tripatākaṃ prayoktṛbhiḥ / janāntikaṃ prayoktavyamapavāritakaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्नायितवाक्यार्थैस्त्वभिनेयो न खलु हस्तसंचारैः । सुप्ताभिहितैरेव तु वाक्यार्थैः सो ऽभिनेयः स्यात्

svapnāyitavākyārthaistvabhineyo na khalu hastasaṃcāraiḥ / suptābhihitaireva tu vākyārthaiḥ so 'bhineyaḥ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्दस्वरसञ्चारैर्व्यक्ताव्यक्तं पुनरुक्तवचनार्थम् । पूर्वानुस्मरणकृतं कार्यं स्वप्नाञ्चिते पाठ्यम्

mandasvarasañcārairvyaktāvyaktaṃ punaruktavacanārtham / pūrvānusmaraṇakṛtaṃ kāryaṃ svapnāñcite pāṭhyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रशिथिलगुरुकरुणाक्षरघण्टानुस्वरितवाक्यगद्गदजैः । हिक्काश्वसोपेतां काकुं कुर्यान्मरणकाले

praśithilagurukaruṇākṣaraghaṇṭānusvaritavākyagadgadajaiḥ / hikkāśvasopetāṃ kākuṃ kuryānmaraṇakāle

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिक्काश्वासोपेतां मूर्च्छोपगमे मरणवत्कथयेत् । अतिमत्तेष्वपि कार्यं तद्वत्स्वप्नायिते यथा पाठ्यम्

hikkāśvāsopetāṃ mūrcchopagame maraṇavatkathayet / atimatteṣvapi kāryaṃ tadvatsvapnāyite yathā pāṭhyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धानां योजयेत्पाठ्यं गद्गदस्खलिताक्षरम् । असमाप्ताक्षरं चैव बालानां तु कलस्वनम्

vṛddhānāṃ yojayetpāṭhyaṃ gadgadaskhalitākṣaram / asamāptākṣaraṃ caiva bālānāṃ tu kalasvanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाभावोपगतं मरणाभिनये बहुकीर्तितं तु । विक्षिप्तहस्तपादैर्निभृतैः सन्नैस्तथा कार्यम्

nānābhāvopagataṃ maraṇābhinaye bahukīrtitaṃ tu / vikṣiptahastapādairnibhṛtaiḥ sannaistathā kāryam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याधिप्लुते च मरणं निषण्णगात्रैस्तु संप्रयोक्तव्यम् । हिक्काश्वासोपेतं तथा पराधीनगात्रसंचारम्

vyādhiplute ca maraṇaṃ niṣaṇṇagātraistu saṃprayoktavyam / hikkāśvāsopetaṃ tathā parādhīnagātrasaṃcāram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषपीते ऽपि च मरणं कार्यं विक्षिप्तगात्रकरचरणम् । विषवेगसंप्रयुक्तं विस्फुरितांगक्रियोपेतम्

viṣapīte 'pi ca maraṇaṃ kāryaṃ vikṣiptagātrakaracaraṇam / viṣavegasaṃprayuktaṃ visphuritāṃgakriyopetam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथेमे वेगे कार्श्यं त्वभिनेये वेपथुर्द्वितीये तु । दाहस्तथा तृतीये विलल्लिका स्याच्चतुर्थे तु

pratheme vege kārśyaṃ tvabhineye vepathurdvitīye tu / dāhastathā tṛtīye vilallikā syāccaturthe tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फेनस्तु पञ्चमस्थे तु ग्रीवा षष्ठे तु भज्यते । जडता सप्तमे तु स्यान्मरणं त्वष्टमे भवेत्

phenastu pañcamasthe tu grīvā ṣaṣṭhe tu bhajyate / jaḍatā saptame tu syānmaraṇaṃ tvaṣṭame bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र प्रथमवेगे तु क्षामवक्रकपोलता । कृशत्वे ऽभिनयः कार्यो वाक्यानामल्पभाषणम्

tatra prathamavege tu kṣāmavakrakapolatā / kṛśatve 'bhinayaḥ kāryo vākyānāmalpabhāṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वाङ्गवेपथुं च कण्डूयनं तथाङ्गानाम् । विक्षिप्तहस्तगात्रं दाहं चैवाप्यभिनयेत्तु

sarvāṅgavepathuṃ ca kaṇḍūyanaṃ tathāṅgānām / vikṣiptahastagātraṃ dāhaṃ caivāpyabhinayettu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्वृत्तनिमेषत्वादुद्गारच्छर्दनैस्तथाक्षेपैः । अव्यक्ताक्षरकथनैः विलल्लिकामभिनयेदेवम्

udvṛttanimeṣatvādudgāracchardanaistathākṣepaiḥ / avyaktākṣarakathanaiḥ vilallikāmabhinayedevam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्गारवमनयोगैः शिरसश्च विलोलनैरनेकविधैः । फेनस्त्वभिनेतव्यो निःसंज्ञतया निमेषैश्च

udgāravamanayogaiḥ śirasaśca vilolanairanekavidhaiḥ / phenastvabhinetavyo niḥsaṃjñatayā nimeṣaiśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अंसकपोलस्पर्शः शिरसो ऽथ विनामनं शिरो ऽपाङ्गः । सर्वेन्द्रिअयसंमोहाज्जडतामेवं त्वभिनयेत्तु

aṃsakapolasparśaḥ śiraso 'tha vināmanaṃ śiro 'pāṅgaḥ / sarvendriayasaṃmohājjaḍatāmevaṃ tvabhinayettu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संमीलितनेत्रत्वात् व्याधिविवृद्धौ भुजङ्गदशनाद्वा । एवं हि नाट्यधर्मे मरणानि बुधैः प्रयोज्यानि

saṃmīlitanetratvāt vyādhivivṛddhau bhujaṅgadaśanādvā / evaṃ hi nāṭyadharme maraṇāni budhaiḥ prayojyāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संभ्रमेष्वथ रोषेषु शोकावेशकृतेषु च । यानि वाक्यानि युज्यन्ते पुनरुक्तं न तेष्विह

saṃbhrameṣvatha roṣeṣu śokāveśakṛteṣu ca / yāni vākyāni yujyante punaruktaṃ na teṣviha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साध्वहो मां च हेहेति किं त्वं मामावदेति च । एवंविधानि कार्याणि द्वित्रिसंख्यानि कारयेत्

sādhvaho māṃ ca heheti kiṃ tvaṃ māmāvadeti ca / evaṃvidhāni kāryāṇi dvitrisaṃkhyāni kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यङ्गहीनं यत्काव्यं विकृतं च प्रयुज्यते । न लक्षणकृतस्तत्र कार्यस्त्वभिनयो बुधैः

pratyaṅgahīnaṃ yatkāvyaṃ vikṛtaṃ ca prayujyate / na lakṣaṇakṛtastatra kāryastvabhinayo budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावो यत्रोत्तमानां तु न तं मध्येषु योजयेत् । यो भावश्चैव मध्यानां न ते नीचेषु योजयेत्

bhāvo yatrottamānāṃ tu na taṃ madhyeṣu yojayet / yo bhāvaścaiva madhyānāṃ na te nīceṣu yojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथक् पृथग्भावरसैरात्मचेष्टासमुत्थितैः । ज्येष्ठमध्यमनीचेषु नाट्यं रागं हि गच्छति

pṛthak pṛthagbhāvarasairātmaceṣṭāsamutthitaiḥ / jyeṣṭhamadhyamanīceṣu nāṭyaṃ rāgaṃ hi gacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते ऽभिनयविशेषाः कर्तव्याः सत्त्वभावसंयुक्ताः । अन्ये तु लौकिका ये तु ते सर्वे लोकवत्कार्याः

ete 'bhinayaviśeṣāḥ kartavyāḥ sattvabhāvasaṃyuktāḥ / anye tu laukikā ye tu te sarve lokavatkāryāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाविधैर्यथा पुष्पैर्मालां ग्रथ्नाति माल्यकृत् । अंगोपांगै रसैर्भावैस्तथा नाट्यं प्रयोजयेत्

nānāvidhairyathā puṣpairmālāṃ grathnāti mālyakṛt / aṃgopāṃgai rasairbhāvaistathā nāṭyaṃ prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या यस्य लीला नियता गतिश्च रङ्गप्रविष्टस्य निधानयुक्तः । तामेव कुर्यादविमुक्तसत्त्वो यावन्नरङ्गात्प्रतिनिर्वृतः स्यात्

yā yasya līlā niyatā gatiśca raṅgapraviṣṭasya nidhānayuktaḥ / tāmeva kuryādavimuktasattvo yāvannaraṅgātpratinirvṛtaḥ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमेते मया प्रोक्ता नाट्ये चाभिनयाः क्रमात् । अन्ये तु लौकिका ये ते लोकाद्ग्राह्याः सदा बुधैः

evamete mayā proktā nāṭye cābhinayāḥ kramāt / anye tu laukikā ye te lokādgrāhyāḥ sadā budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोको वेदस्तथाध्यात्मं प्रमाणं त्रिविधं स्मृतम् । वेदाध्यात्मपदार्थेषु प्रायो नाट्यं प्रतिष्ठितम्

loko vedastathādhyātmaṃ pramāṇaṃ trividhaṃ smṛtam / vedādhyātmapadārtheṣu prāyo nāṭyaṃ pratiṣṭhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदाध्यात्मोपपन्नं तु शब्दच्छन्दस्समन्वितम् । लोकसिद्धं भवेत्सिद्धं नाट्यं लोकात्मकं तथा

vedādhyātmopapannaṃ tu śabdacchandassamanvitam / lokasiddhaṃ bhavetsiddhaṃ nāṭyaṃ lokātmakaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.