Library·Bharata: Natyasastra·28
इति भारतीये नाट्यशास्त्रे सिद्धिव्यञ्जको नाम सप्तविंशो ऽध्यायः अथ अष्टाविंशो ऽध्यायः आतोद्यविधिमिदानीं वक्ष्यामः ततं चैवावनद्धं च घनं सुषिरमेव च । चतुर्विधं तु विज्ञेयमातोद्यं लक्षणान्वितम्
iti bhāratīye nāṭyaśāstre siddhivyañjako nāma saptaviṃśo 'dhyāyaḥ atha aṣṭāviṃśo 'dhyāyaḥ ātodyavidhimidānīṃ vakṣyāmaḥ tataṃ caivāvanaddhaṃ ca ghanaṃ suṣirameva ca / caturvidhaṃ tu vijñeyamātodyaṃ lakṣaṇānvitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततं तन्त्रीकृतं ज्ञेयमवनद्धं तु पौष्करम् । घनं तालस्तु विज्ञेयः सुषिरो वंश उच्यते
tataṃ tantrīkṛtaṃ jñeyamavanaddhaṃ tu pauṣkaram / ghanaṃ tālastu vijñeyaḥ suṣiro vaṃśa ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रयोगस्त्रिविधो ह्येषां विज्ञेयो नाटकाश्रयः । ततं चैवावनद्धं च तथा नाट्यकृतो ऽपरः
prayogastrividho hyeṣāṃ vijñeyo nāṭakāśrayaḥ / tataṃ caivāvanaddhaṃ ca tathā nāṭyakṛto 'paraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः कुतपविन्यासो गायनः सपरिग्रहः । वैपञ्चिको वैणिकश्च वंशवादस्तथैव च
tataḥ kutapavinyāso gāyanaḥ saparigrahaḥ / vaipañciko vaiṇikaśca vaṃśavādastathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मार्दङ्गिकः पाणविकस्तथा दार्दुरिको बुधैः । अवनद्धविधावेष कुतपः समुदाहृतः
mārdaṅgikaḥ pāṇavikastathā dārduriko budhaiḥ / avanaddhavidhāveṣa kutapaḥ samudāhṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तमाधममध्याभिस्तथा प्रकृतिभिर्युतः । कुतपो नाट्ययोगे तु नानादेशसमाश्रयः
uttamādhamamadhyābhistathā prakṛtibhiryutaḥ / kutapo nāṭyayoge tu nānādeśasamāśrayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं गानं च वाद्यं च नाट्यं च विविधाश्रयम् । अलातचक्रप्रतिमं कर्तव्यं नाट्ययोक्तृभिः
evaṃ gānaṃ ca vādyaṃ ca nāṭyaṃ ca vividhāśrayam / alātacakrapratimaṃ kartavyaṃ nāṭyayoktṛbhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्तु तन्त्रीकृतं प्रोक्तं नानातोद्यसमाश्रयम् । गान्धर्वमिति तज्ज्ञेयं स्वरतालपदात्मकम्
yattu tantrīkṛtaṃ proktaṃ nānātodyasamāśrayam / gāndharvamiti tajjñeyaṃ svaratālapadātmakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्यर्थमिष्टं देवानां तथा प्रीतिकरं पुनः । गन्धर्वाणां च यस्माद्धि तस्माद्गन्धर्वमुच्यते
atyarthamiṣṭaṃ devānāṃ tathā prītikaraṃ punaḥ / gandharvāṇāṃ ca yasmāddhi tasmādgandharvamucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्य योनिर्भवेद्गानं वीणा वंशस्तथैव च । एतेषां चैव वक्ष्यामि विधिं स्वरसमुत्थितम्
asya yonirbhavedgānaṃ vīṇā vaṃśastathaiva ca / eteṣāṃ caiva vakṣyāmi vidhiṃ svarasamutthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गान्धर्वं त्रिविधं विद्यात्स्वरतालपदात्मकम् । त्रिविधस्यापि वक्ष्यामि लक्षणं कर्म चैव हि
gāndharvaṃ trividhaṃ vidyātsvaratālapadātmakam / trividhasyāpi vakṣyāmi lakṣaṇaṃ karma caiva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्व्यधिष्ठानाः स्वरा वैणाः शारीराश्च प्रकीर्तिताः । एतेषां संप्रवक्ष्यामि विधानं लक्षणान्वितम्
dvyadhiṣṭhānāḥ svarā vaiṇāḥ śārīrāśca prakīrtitāḥ / eteṣāṃ saṃpravakṣyāmi vidhānaṃ lakṣaṇānvitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वरा ग्रामौ मूर्च्छनाश्च तानाः स्थानानि वृत्तयः । शुष्कं साधारणे वर्णा ह्यलङ्काराश्च धातवः
svarā grāmau mūrcchanāśca tānāḥ sthānāni vṛttayaḥ / śuṣkaṃ sādhāraṇe varṇā hyalaṅkārāśca dhātavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुतयो यतयश्चैव नित्यं स्वरगतात्मकाः । दारव्यां समवायस्तु वीणायां समुदाहृतः
śrutayo yatayaścaiva nityaṃ svaragatātmakāḥ / dāravyāṃ samavāyastu vīṇāyāṃ samudāhṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वरा ग्रामावलङ्कारा वर्णाः स्थानानि जातयः । साधारणे च शरीर्यां वीणायामेष संग्रहः
svarā grāmāvalaṅkārā varṇāḥ sthānāni jātayaḥ / sādhāraṇe ca śarīryāṃ vīṇāyāmeṣa saṃgrahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यञ्जनानि स्वरा वर्णाः सन्धयो ऽथ विभक्तयः । नामाख्यातोपसर्गाश्च निपातास्तद्धिताः कृतः
vyañjanāni svarā varṇāḥ sandhayo 'tha vibhaktayaḥ / nāmākhyātopasargāśca nipātāstaddhitāḥ kṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छन्दोविधिरलङ्कारा ज्ञेयः पदगतो विधिः । निबद्धं चानिबद्धं च द्विविधं तत्पदं स्मृतम्
chandovidhiralaṅkārā jñeyaḥ padagato vidhiḥ / nibaddhaṃ cānibaddhaṃ ca dvividhaṃ tatpadaṃ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ध्रुवस्त्वावापनिष्कामौ विक्षेपो ऽथ प्रवेशनम् । शम्या तालः सन्निपातः परिवर्तः सवस्तुकः
dhruvastvāvāpaniṣkāmau vikṣepo 'tha praveśanam / śamyā tālaḥ sannipātaḥ parivartaḥ savastukaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मात्रा प्रकरणाङ्गानि विवारी यतयो लयाः । गीतयो ऽवयवा मार्गाः पादमार्गाः सपाणयः
mātrā prakaraṇāṅgāni vivārī yatayo layāḥ / gītayo 'vayavā mārgāḥ pādamārgāḥ sapāṇayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्येकविंशतिविधं ज्ञेयं तालगतं बुधैः । गान्धर्वसंग्रहो ह्येष विस्तरं तु निबोधत
ityekaviṃśatividhaṃ jñeyaṃ tālagataṃ budhaiḥ / gāndharvasaṃgraho hyeṣa vistaraṃ tu nibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षड्जश्च ऋषभश्चैव गान्धारो मध्यमस्तथा । पञ्चमो धैवतश्चैव सप्तमो ऽथ निषादवान्
ṣaḍjaśca ṛṣabhaścaiva gāndhāro madhyamastathā / pañcamo dhaivataścaiva saptamo 'tha niṣādavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्विधत्वमेतेषां विज्ञेयं गानयोक्तृभिः । वादी चैवाथ संवादी विवादी चानुवाद्यपि
caturvidhatvameteṣāṃ vijñeyaṃ gānayoktṛbhiḥ / vādī caivātha saṃvādī vivādī cānuvādyapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संवादो मध्यमग्रामे पञ्चमस्यर्षभस्य च । षड्जग्रामे तु षड्जस्य संवादः पञ्चमस्य च
saṃvādo madhyamagrāme pañcamasyarṣabhasya ca / ṣaḍjagrāme tu ṣaḍjasya saṃvādaḥ pañcamasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिस्रो द्वे च चतस्रश्च चतस्रस्तिस्र एव च । द्वे चैवाद्य चतस्रश्च षड्जग्रामे भवेद्विधिः
tisro dve ca catasraśca catasrastisra eva ca / dve caivādya catasraśca ṣaḍjagrāme bhavedvidhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुःश्रुतिर्भवेत् षड्ज ऋषभस्त्रिश्रुतिः स्मृतः । द्विश्रुतिश्चैव गान्धारो मध्यमश्च चतुःश्रुतिः
catuḥśrutirbhavet ṣaḍja ṛṣabhastriśrutiḥ smṛtaḥ / dviśrutiścaiva gāndhāro madhyamaśca catuḥśrutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चमस्तद्वदेव स्यात् त्रिश्रुतिर्धैवतो मतः । द्विश्रुतिश्च निषादः स्यात् षड्जग्रामे विधिर्भवेत्
pañcamastadvadeva syāt triśrutirdhaivato mataḥ / dviśrutiśca niṣādaḥ syāt ṣaḍjagrāme vidhirbhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदावुत्तरमन्द्रा स्याद्रजनी चोत्तरायता । चतुर्थी शुद्धषड्जा तु पञ्चमी मत्सरीकृता
ādāvuttaramandrā syādrajanī cottarāyatā / caturthī śuddhaṣaḍjā tu pañcamī matsarīkṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अश्वक्रान्ता तथा षष्ठी सप्तमी चाभिरुद्गता । षड्जग्रामाश्रिता ह्येता विज्ञेयाः सप्तमूर्च्छनाः
aśvakrāntā tathā ṣaṣṭhī saptamī cābhirudgatā / ṣaḍjagrāmāśritā hyetā vijñeyāḥ saptamūrcchanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षड्जे चोत्तरमन्द्रा स्यादृषभे चाभिरुद्गता । अश्वक्रान्ता तु गान्धारे मध्यमे मत्सरीकृता
ṣaḍje cottaramandrā syādṛṣabhe cābhirudgatā / aśvakrāntā tu gāndhāre madhyame matsarīkṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चमे शुद्धषड्जा स्याद्धैवते चोत्तरायता । निषादे रजनी च स्यादित्येताः षड्जमूर्च्छनाः
pañcame śuddhaṣaḍjā syāddhaivate cottarāyatā / niṣāde rajanī ca syādityetāḥ ṣaḍjamūrcchanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सौवीरी हरिणाश्वा च स्यात्कलोपनता तथा । शुद्धमध्या तथा मार्गी पौरवी हृष्यका तथा । मध्यमग्रामजा ह्येता विज्ञेयाः सप्तमूर्च्छनाः
sauvīrī hariṇāśvā ca syātkalopanatā tathā / śuddhamadhyā tathā mārgī pauravī hṛṣyakā tathā / madhyamagrāmajā hyetā vijñeyāḥ saptamūrcchanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रमयुक्ताः स्वराः सप्त मूर्च्छनेत्यभिसंज्ञिताः । षट्पञ्चस्वरकास्तानाः षाडवौडुविताश्रयाः
kramayuktāḥ svarāḥ sapta mūrcchanetyabhisaṃjñitāḥ / ṣaṭpañcasvarakāstānāḥ ṣāḍavauḍuvitāśrayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साधारणकृताश्चैव काकलीसमलङ्कृताः । अन्तरस्वरसंयुक्ता मूर्च्छना ग्रामयोर्द्वयोः
sādhāraṇakṛtāścaiva kākalīsamalaṅkṛtāḥ / antarasvarasaṃyuktā mūrcchanā grāmayordvayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छायासु भवति शीतं प्रस्वेदो भवति चातपस्थस्य । न च नागतो वसन्तो न च निःशेषः शिशिरकालः
chāyāsu bhavati śītaṃ prasvedo bhavati cātapasthasya / na ca nāgato vasanto na ca niḥśeṣaḥ śiśirakālaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तरस्वरसंयोगो नित्यमारोहिसंश्रयः । कार्यो ह्यल्पो विशेषेण नावरोही कदाचन
antarasvarasaṃyogo nityamārohisaṃśrayaḥ / kāryo hyalpo viśeṣeṇa nāvarohī kadācana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रियमाणो ऽवरोही स्यादल्पो वा यदि वा बहुः । जातिरागं श्रुतिं चैव नयन्ते त्वन्तरस्वराः
kriyamāṇo 'varohī syādalpo vā yadi vā bahuḥ / jātirāgaṃ śrutiṃ caiva nayante tvantarasvarāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति जातीरिदानीं वक्ष्यामः स्वरसाधारणगतास्तिस्रो ज्ञेयास्तु जातयः । मध्यमा पञ्चमी चैव षड्जमध्या तथैव च
iti jātīridānīṃ vakṣyāmaḥ svarasādhāraṇagatāstisro jñeyāstu jātayaḥ / madhyamā pañcamī caiva ṣaḍjamadhyā tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आसामंशास्तु विज्ञेयाः षड्जमध्यमपञ्चमाः । यथा स्वं दुर्बलतरा व्यक्ता सा पञ्चमी तथा
āsāmaṃśāstu vijñeyāḥ ṣaḍjamadhyamapañcamāḥ / yathā svaṃ durbalatarā vyaktā sā pañcamī tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जातयो ऽष्टादशेत्येवं ब्रह्मणाभिहितं पुरा । तास्त्वहं वर्तयिष्यामि ग्रहांशादिविभागतः
jātayo 'ṣṭādaśetyevaṃ brahmaṇābhihitaṃ purā / tāstvahaṃ vartayiṣyāmi grahāṃśādivibhāgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षाड्जी चैवार्षभी चैव धैवत्यथ निषादिनी । षड्जोदीच्यवती चैव तथा वै षड्जकैशिकी
ṣāḍjī caivārṣabhī caiva dhaivatyatha niṣādinī / ṣaḍjodīcyavatī caiva tathā vai ṣaḍjakaiśikī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षड्जमध्या तथा चैव षड्जग्रामसमाश्रयाः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मध्यमग्रामसंश्रिताः
ṣaḍjamadhyā tathā caiva ṣaḍjagrāmasamāśrayāḥ / ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi madhyamagrāmasaṃśritāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गान्धारी मध्यमा चैव गान्धारोदीच्यवा तथा । पञ्चमी रक्तगान्धारी तथा गान्धारपञ्चमी
gāndhārī madhyamā caiva gāndhārodīcyavā tathā / pañcamī raktagāndhārī tathā gāndhārapañcamī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मध्यमोदीच्यवा चैव नन्दयन्ति तथैव च । कर्मारवी च विज्ञेया तथान्ध्री कैशिकी मता
madhyamodīcyavā caiva nandayanti tathaiva ca / karmāravī ca vijñeyā tathāndhrī kaiśikī matā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वरसाधारणगतास्तिस्रो ज्ञेयास्तु जातयः । मध्यमा षड्जमध्या च पञ्चमी चैव सूरिभिः
svarasādhāraṇagatāstisro jñeyāstu jātayaḥ / madhyamā ṣaḍjamadhyā ca pañcamī caiva sūribhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आसामंशास्तु विज्ञेयाः षड्जमध्यमपञ्चमाः । यथास्वं दुर्बलतरं व्यत्यासात्त्वत्र पञ्चमी
āsāmaṃśāstu vijñeyāḥ ṣaḍjamadhyamapañcamāḥ / yathāsvaṃ durbalataraṃ vyatyāsāttvatra pañcamī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुद्धा विकृताश्चैव हि समवायाज्जातयस्तु जायन्ते । पुनरेवाशुद्धकृता भवन्त्यथैकादशान्यास्तु
śuddhā vikṛtāścaiva hi samavāyājjātayastu jāyante / punarevāśuddhakṛtā bhavantyathaikādaśānyāstu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तासां यन्निर्वृत्ताः स्वरेष्वथांशेषु जातिषु च जातिः । तद्वक्ष्यामि यथावत्संक्षेपेण क्रमेणेह
tāsāṃ yannirvṛttāḥ svareṣvathāṃśeṣu jātiṣu ca jātiḥ / tadvakṣyāmi yathāvatsaṃkṣepeṇa krameṇeha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परस्परविनिष्पन्ना ज्ञेया ह्येवं तु जातयः । पृथग्लक्षणसंयुक्ता द्वैग्रामिकाः स्वराश्रयाः
parasparaviniṣpannā jñeyā hyevaṃ tu jātayaḥ / pṛthaglakṣaṇasaṃyuktā dvaigrāmikāḥ svarāśrayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतस्रो जातयो नित्यं ज्ञेयाः सप्तस्वरा बुधैः । चतस्रः षट्स्वरा ज्ञेयाः स्मृताः पञ्चस्वरा दश
catasro jātayo nityaṃ jñeyāḥ saptasvarā budhaiḥ / catasraḥ ṣaṭsvarā jñeyāḥ smṛtāḥ pañcasvarā daśa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मध्यमोदीच्यवा चैव तथा वै षड्जकैशिकी । कार्मारवी च संपूर्णा तथा गान्धारपञ्चमी
madhyamodīcyavā caiva tathā vai ṣaḍjakaiśikī / kārmāravī ca saṃpūrṇā tathā gāndhārapañcamī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षाड्ज्यान्ध्री नन्दयन्ती च गान्धारोदीच्यवा तथा । चतस्रः षट्स्वरा ह्येताः ज्ञेयाः पञ्च स्वरा दश
ṣāḍjyāndhrī nandayantī ca gāndhārodīcyavā tathā / catasraḥ ṣaṭsvarā hyetāḥ jñeyāḥ pañca svarā daśa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैषादी चार्षभी चैव धैवती षड्जमध्यमा । षड्जोदीच्यवती चैव पञ्च षड्जाश्रिताः स्मृताः
naiṣādī cārṣabhī caiva dhaivatī ṣaḍjamadhyamā / ṣaḍjodīcyavatī caiva pañca ṣaḍjāśritāḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गान्धारी रक्तगान्धारी मध्यमा पञ्चमी तथा । कैशिकी चैव पञ्चैता मध्यमग्रामसंश्रयाः
gāndhārī raktagāndhārī madhyamā pañcamī tathā / kaiśikī caiva pañcaitā madhyamagrāmasaṃśrayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यास्ताः सप्तस्वरा ज्ञेया याश्चैताः षट्स्वराः स्मृताः । कदाचित् षाडवीभूताः कदाचिच्चौडुवे मताः
yāstāḥ saptasvarā jñeyā yāścaitāḥ ṣaṭsvarāḥ smṛtāḥ / kadācit ṣāḍavībhūtāḥ kadāciccauḍuve matāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षड्जग्रामे तु सम्पूर्णा विज्ञेया षड्जकैशिकी । षट्स्वरा चैव विज्ञेया षाड्जी गान्धारयोगतः
ṣaḍjagrāme tu sampūrṇā vijñeyā ṣaḍjakaiśikī / ṣaṭsvarā caiva vijñeyā ṣāḍjī gāndhārayogataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गान्धारपञ्चमी चैव मध्यमोदीच्यवा तथा । पुनश्च षट्स्वरा ज्ञेया गान्धारोदीच्यवा बुधैः
gāndhārapañcamī caiva madhyamodīcyavā tathā / punaśca ṣaṭsvarā jñeyā gāndhārodīcyavā budhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आन्ध्री च नन्दयन्ती च मध्यमग्रामसंश्रयाः । एवमेता बुधैर्ज्ञेया द्वैग्रामिक्यो ऽपि जातयः
āndhrī ca nandayantī ca madhyamagrāmasaṃśrayāḥ / evametā budhairjñeyā dvaigrāmikyo 'pi jātayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि तासामंशविकल्पनम् । षट्स्वराः सप्तमे ह्यंशे नेष्यन्ते षड्जमध्यमाः
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi tāsāmaṃśavikalpanam / ṣaṭsvarāḥ saptame hyaṃśe neṣyante ṣaḍjamadhyamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संवाद्यलोपाद्गान्धारे तद्वदेव हि नेष्यते । गान्धारीरक्तगान्धारीकैशिकीनां तु पञ्चमः
saṃvādyalopādgāndhāre tadvadeva hi neṣyate / gāndhārīraktagāndhārīkaiśikīnāṃ tu pañcamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षड्जायां चैव गान्धारमंशकं विद्धि षाडवम् । षाडवं धैवते नास्ति षड्जोदीच्यामथांशके
ṣaḍjāyāṃ caiva gāndhāramaṃśakaṃ viddhi ṣāḍavam / ṣāḍavaṃ dhaivate nāsti ṣaḍjodīcyāmathāṃśake
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संवाद्यलोपात्सप्तैताः षाट्स्वर्येण विवर्जिताः । गान्धारीरक्तगान्धार्योः षड्जमध्यमपञ्चमाः
saṃvādyalopātsaptaitāḥ ṣāṭsvaryeṇa vivarjitāḥ / gāndhārīraktagāndhāryoḥ ṣaḍjamadhyamapañcamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्तमश्चैव विज्ञेयो येषु नौडुवितं भवेत् । द्वौ षड्जमध्यमांशो तु गान्धारो ऽथ निषादवान्
saptamaścaiva vijñeyo yeṣu nauḍuvitaṃ bhavet / dvau ṣaḍjamadhyamāṃśo tu gāndhāro 'tha niṣādavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋषभश्चैव पञ्चम्यां कैशिक्यां चैव धैवतः । एवं तु द्वादशैवेह वर्ज्याः पञ्च स्वराः सदा
ṛṣabhaścaiva pañcamyāṃ kaiśikyāṃ caiva dhaivataḥ / evaṃ tu dvādaśaiveha varjyāḥ pañca svarāḥ sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तास्त्वनौडुविता नित्यं कर्तव्या हि स्वराश्रयाः । सर्वस्वराणां नाशस्तु विहितस्त्वथ जातिषु
tāstvanauḍuvitā nityaṃ kartavyā hi svarāśrayāḥ / sarvasvarāṇāṃ nāśastu vihitastvatha jātiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न मध्यमस्य नाशस्तु कर्तव्यो हि कदाचन । सर्वस्वराणां प्रवरो ह्यनाशी मध्यमः स्मृतः । गान्धर्वकल्पे विहितः सामस्वपि च मध्यमः
na madhyamasya nāśastu kartavyo hi kadācana / sarvasvarāṇāṃ pravaro hyanāśī madhyamaḥ smṛtaḥ / gāndharvakalpe vihitaḥ sāmasvapi ca madhyamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रहांशौ तारमन्द्रौ च न्यासो ऽपन्यास एव च । अल्पत्वं च बहुत्वं च षाडवौडुविते तथा
grahāṃśau tāramandrau ca nyāso 'panyāsa eva ca / alpatvaṃ ca bahutvaṃ ca ṣāḍavauḍuvite tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रहास्तु सर्वजातीनामंशवत्परिकीर्तिताः । यत्प्रवृत्तं भवेद्गेयमंशो ग्रहविकल्पितः
grahāstu sarvajātīnāmaṃśavatparikīrtitāḥ / yatpravṛttaṃ bhavedgeyamaṃśo grahavikalpitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मिन् भवति रागश्च यस्माच्चैव प्रवर्तते । मन्द्रश्च तारमन्द्रश्च यो ऽत्यर्थं चोपलभ्यते
yasmin bhavati rāgaśca yasmāccaiva pravartate / mandraśca tāramandraśca yo 'tyarthaṃ copalabhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रहापन्यासविन्याससंन्यासन्यासगोचरः । अनुवृत्तश्च यस्येह स्ॐऽशः स्याद्दशलक्षणः
grahāpanyāsavinyāsasaṃnyāsanyāsagocaraḥ / anuvṛttaśca yasyeha soṃ'śaḥ syāddaśalakṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चस्वरपरा तारगतिर्यथा अंशात्तारगतिं विद्यादाचतुर्थस्वरादिह । आ पञ्चमात्पञ्चमाद्वा नातःपरमिहेष्यते
pañcasvaraparā tāragatiryathā aṃśāttāragatiṃ vidyādācaturthasvarādiha / ā pañcamātpañcamādvā nātaḥparamiheṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिधा मन्द्रगतिः । अंशपरा न्यासपरा अपरन्यासपरा चेति । मन्द्रस्त्वंशपरो नास्ति न्यासौ तु द्वौ व्यवस्थितौ । गान्धारन्यासलिङ्गे तु दृष्टमार्षभसेवनम्
tridhā mandragatiḥ | aṃśaparā nyāsaparā aparanyāsaparā ceti | mandrastvaṃśaparo nāsti nyāsau tu dvau vyavasthitau / gāndhāranyāsaliṅge tu dṛṣṭamārṣabhasevanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न्यासो ऽङ्गसमाप्तौ स चैकविंशतिसङ्ख्यस्तथा । अक्षराणि षट्पञ्चाशत्संख्यो ऽपन्यासो ऽङ्गमध्ये भवेत्
nyāso 'ṅgasamāptau sa caikaviṃśatisaṅkhyastathā / akṣarāṇi ṣaṭpañcāśatsaṃkhyo 'panyāso 'ṅgamadhye bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र प्रथमं विदारीमध्ये न्यासस्वरप्रयुक्तस्तु । विवदनशीलं मुक्त्वा संन्यासः सो ऽभिधातव्यः । कृत्वा पदावसाने विन्यासात्क्वापि विन्यासः
tatra prathamaṃ vidārīmadhye nyāsasvaraprayuktastu / vivadanaśīlaṃ muktvā saṃnyāsaḥ so 'bhidhātavyaḥ / kṛtvā padāvasāne vinyāsātkvāpi vinyāsaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अल्पत्वे ऽथ बहुत्वे बलवदबलता विनिश्चयादेव । जातिस्वरैस्तु नित्यं जात्यल्पत्वं द्विविधमेतत्
alpatve 'tha bahutve balavadabalatā viniścayādeva / jātisvaraistu nityaṃ jātyalpatvaṃ dvividhametat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सञ्चारांशे बलस्थानामल्पत्वे दुर्बलासु च । न्यासश्चान्तरमार्गस्तु जातीनां व्यक्तिकारकः
sañcārāṃśe balasthānāmalpatve durbalāsu ca / nyāsaścāntaramārgastu jātīnāṃ vyaktikārakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चस्वरमौडुवितं विज्ञेयं दशविधं प्रयोगज्ञैः । त्रिंशत्प्रकारविहितं पूर्वोक्तं लक्षणं चास्य
pañcasvaramauḍuvitaṃ vijñeyaṃ daśavidhaṃ prayogajñaiḥ / triṃśatprakāravihitaṃ pūrvoktaṃ lakṣaṇaṃ cāsya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षट्स्वरस्य प्रयोगो ऽस्ति तथा पञ्चस्वरस्य च । चतुःस्वरप्रयोगो ऽपि ह्यवकृष्टध्रुवास्विह
ṣaṭsvarasya prayogo 'sti tathā pañcasvarasya ca / catuḥsvaraprayogo 'pi hyavakṛṣṭadhruvāsviha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वैग्रामिकीणां जातीनां सर्वासामपि नित्यशः । अंशास्त्रिषष्टिर्विज्ञेयास्तेषां चैवांशवद् ग्रहाः
dvaigrāmikīṇāṃ jātīnāṃ sarvāsāmapi nityaśaḥ / aṃśāstriṣaṣṭirvijñeyāsteṣāṃ caivāṃśavad grahāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मध्यमोदीच्यवायास्तु नन्दयन्त्यास्तथैव च । तथा गान्धारपञ्चम्याः पञ्चम्ॐऽशो ग्रहस्तथा
madhyamodīcyavāyāstu nandayantyāstathaiva ca / tathā gāndhārapañcamyāḥ pañcamoṃ'śo grahastathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धैवत्याश्च तथा ह्यंशौ विज्ञेयौ धैवतर्षभौ । पञ्चम्याश्च तथा ज्ञेयौ ग्रहांशौ पञ्चमर्षभौ
dhaivatyāśca tathā hyaṃśau vijñeyau dhaivatarṣabhau / pañcamyāśca tathā jñeyau grahāṃśau pañcamarṣabhau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गान्धारोदीच्यवायास्तु ग्रहांशौ षड्जमध्यमौ । आर्षभ्याश्च ग्रहा अंशा धैवतर्षभसप्तमाः
gāndhārodīcyavāyāstu grahāṃśau ṣaḍjamadhyamau / ārṣabhyāśca grahā aṃśā dhaivatarṣabhasaptamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गान्धारश्च निषादश्च ह्यार्षभश्च तथापरः । निषादिन्यास्त्रयो ह्येते ग्रहा अंशाश्च कीर्तिताः
gāndhāraśca niṣādaśca hyārṣabhaśca tathāparaḥ / niṣādinyāstrayo hyete grahā aṃśāśca kīrtitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षड्जपञ्चमगान्धारैस्त्रिभिरेव प्रकीर्तिताः । अंशैर्ग्रहैस्तथा चैव विज्ञेया षड्जकैशिकी
ṣaḍjapañcamagāndhāraistribhireva prakīrtitāḥ / aṃśairgrahaistathā caiva vijñeyā ṣaḍjakaiśikī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षड्जश्च मध्यमश्चैव निषादो धैवतस्तथा । षड्जोदीच्यवतीजातेर्ग्रहा अंशाश्च कीर्तिताः
ṣaḍjaśca madhyamaścaiva niṣādo dhaivatastathā / ṣaḍjodīcyavatījātergrahā aṃśāśca kīrtitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चमश्चार्षभश्चैव निषादो धैवतस्तथा । कार्मारव्या बुधैरंशा ग्रहाश्च परिकीर्तिताः
pañcamaścārṣabhaścaiva niṣādo dhaivatastathā / kārmāravyā budhairaṃśā grahāśca parikīrtitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गान्धारश्चार्षभश्चैव पञ्चमो ऽथ निषादवान् । चत्वर्ॐशा भवन्त्यान्ध्र्या ग्रहाश्चैव तथैव हि
gāndhāraścārṣabhaścaiva pañcamo 'tha niṣādavān / catvaroṃśā bhavantyāndhryā grahāścaiva tathaiva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षड्जश्चाथर्षभश्चैव मध्यमः पञ्चमस्तथा । मध्यमाया ग्रहा ज्ञेया अंशाश्चैव सधैवताः
ṣaḍjaścātharṣabhaścaiva madhyamaḥ pañcamastathā / madhyamāyā grahā jñeyā aṃśāścaiva sadhaivatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निषादषड्जगान्धारमध्यमाः पञ्चमस्तथा । गान्धारीरक्तगान्धार्योर्ग्रहा अंशाः प्रकीर्तिताः
niṣādaṣaḍjagāndhāramadhyamāḥ pañcamastathā / gāndhārīraktagāndhāryorgrahā aṃśāḥ prakīrtitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षड्जी धैवतगान्धारषड्जमध्यमपञ्चमैः । ग्रहैरंशैश्च विज्ञेया विकृता स्वरयोगतः
ṣaḍjī dhaivatagāndhāraṣaḍjamadhyamapañcamaiḥ / grahairaṃśaiśca vijñeyā vikṛtā svarayogataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कैशिक्याश्चार्षभं हित्वा ग्रहांशाः षट् स्वराः स्मृताः । सप्तस्वरग्रहांशा तु विज्ञेया षड्जमध्यमा
kaiśikyāścārṣabhaṃ hitvā grahāṃśāḥ ṣaṭ svarāḥ smṛtāḥ / saptasvaragrahāṃśā tu vijñeyā ṣaḍjamadhyamā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एते त्रिषष्टिर्विज्ञेयाः सर्वास्वंशास्तु जातिषु । अंशवच्च ग्रहास्तासां सर्वासामेव नित्यशः
ete triṣaṣṭirvijñeyāḥ sarvāsvaṃśāstu jātiṣu / aṃśavacca grahāstāsāṃ sarvāsāmeva nityaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वासामेव जातीनां त्रिजातिस्तु गणः स्मृतः । ते च सप्त गणा ज्ञेया वर्धमानस्वरा बुधैः
sarvāsāmeva jātīnāṃ trijātistu gaṇaḥ smṛtaḥ / te ca sapta gaṇā jñeyā vardhamānasvarā budhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकस्वरो द्विस्वरश्च त्रिस्वरो ऽथ चतुःस्वरः । पञ्चस्वरश्चतुर्था स्यादेकधा सप्तषट्स्वरौ
ekasvaro dvisvaraśca trisvaro 'tha catuḥsvaraḥ / pañcasvaraścaturthā syādekadhā saptaṣaṭsvarau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतदुक्तं मया त्वासां ग्रहांशपरिकल्पनम् । पुनश्चैव प्रवक्ष्यामि न्यासापन्यासयोगतः
etaduktaṃ mayā tvāsāṃ grahāṃśaparikalpanam / punaścaiva pravakṣyāmi nyāsāpanyāsayogataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चांशा तु भवेत् षाड्जी निषादर्षभवर्जिता । अपन्यासो भवेदत्र गान्धारः पञ्चमस्तथा
pañcāṃśā tu bhavet ṣāḍjī niṣādarṣabhavarjitā / apanyāso bhavedatra gāndhāraḥ pañcamastathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न्यासश्चात्र भवेत् षड्जो लोप्यः सप्तम एव च । षड्जगान्धारसञ्चारः षड्जधैवतयोस्तथा
nyāsaścātra bhavet ṣaḍjo lopyaḥ saptama eva ca / ṣaḍjagāndhārasañcāraḥ ṣaḍjadhaivatayostathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षाडवं सप्तमोपेतमल्पौ वै सप्तमर्षभौ । गान्धारस्य च बाहुल्यं त्वत्र कार्यं प्रयोक्तुभिः
ṣāḍavaṃ saptamopetamalpau vai saptamarṣabhau / gāndhārasya ca bāhulyaṃ tvatra kāryaṃ prayoktubhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आर्षभ्यामृषभस्त्वंशो निषादो धैवतस्तथा । एत एव ह्यपन्यासा न्यासश्चाप्यृषभः स्मृतः । षट्पञ्चस्वरता चात्र षड्जपञ्चमयोर्विना
ārṣabhyāmṛṣabhastvaṃśo niṣādo dhaivatastathā / eta eva hyapanyāsā nyāsaścāpyṛṣabhaḥ smṛtaḥ / ṣaṭpañcasvaratā cātra ṣaḍjapañcamayorvinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धैवत्यां धैवतो न्यासस्त्वंशावृषभधैवतो । अपन्यासा भवन्त्यत्र धैवतार्षभमध्यमाः
dhaivatyāṃ dhaivato nyāsastvaṃśāvṛṣabhadhaivato / apanyāsā bhavantyatra dhaivatārṣabhamadhyamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षड्जपञ्चमहीनं तु पाञ्च्स्वर्यं विधीयते । पञ्चमेन विना चैव षाडवं परिकीर्तितम्
ṣaḍjapañcamahīnaṃ tu pāñcsvaryaṃ vidhīyate / pañcamena vinā caiva ṣāḍavaṃ parikīrtitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आरोहिणौ च तौ कार्यौ लङ्घनीयौ तथैव च । निषादश्चर्षभश्चैव गान्धारो बलवांस्तथा
ārohiṇau ca tau kāryau laṅghanīyau tathaiva ca / niṣādaścarṣabhaścaiva gāndhāro balavāṃstathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निषादिन्यां निषाद्ॐऽशो सगान्धारर्षभस्तथा । एत एव ह्यपन्यासा न्यासश्चैवात्र सप्तमः
niṣādinyāṃ niṣādoṃ'śo sagāndhārarṣabhastathā / eta eva hyapanyāsā nyāsaścaivātra saptamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धैवत्या इव कर्तव्ये षाडवौडुविते तथा । तद्वच्च लङ्घनीयौ तु बलवन्तौ तथैव च
dhaivatyā iva kartavye ṣāḍavauḍuvite tathā / tadvacca laṅghanīyau tu balavantau tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अंशास्तु षड्जकैशिक्याः षड्जगान्धारपञ्चमाः । अपन्यासा भवन्त्यत्र षड्जपञ्चमसप्तमाः
aṃśāstu ṣaḍjakaiśikyāḥ ṣaḍjagāndhārapañcamāḥ / apanyāsā bhavantyatra ṣaḍjapañcamasaptamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गान्धारश्च भवेन्न्यासो हैनस्वर्यं न चात्र तु । दौर्बल्यं चात्र कर्तव्यं धैवतस्यार्षभस्य च
gāndhāraśca bhavennyāso hainasvaryaṃ na cātra tu / daurbalyaṃ cātra kartavyaṃ dhaivatasyārṣabhasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षड्जश्च मध्यमश्चैव निषादो धैवतस्तथा । स्युः षड्जोदीच्यवांशास्तु न्यासश्चैव तु मध्यमः
ṣaḍjaśca madhyamaścaiva niṣādo dhaivatastathā / syuḥ ṣaḍjodīcyavāṃśāstu nyāsaścaiva tu madhyamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपन्यासो भवत्यस्य धैवतः षड्ज एव च । परस्परांशगमनमिष्टतश्च विधीयते
apanyāso bhavatyasya dhaivataḥ ṣaḍja eva ca / parasparāṃśagamanamiṣṭataśca vidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षाट्स्वर्यमृषभापेतं कार्यं गान्धर्ववेदिभिः । पञ्चमार्षभहीनं तु पाञ्चस्वर्यं तु तत्र वै
ṣāṭsvaryamṛṣabhāpetaṃ kāryaṃ gāndharvavedibhiḥ / pañcamārṣabhahīnaṃ tu pāñcasvaryaṃ tu tatra vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षड्जश्चाप्यृषभश्चैव गान्धारश्च बली भवेत् । गान्धारस्य च बाहुल्यं मन्द्रस्थाने विधीयते
ṣaḍjaścāpyṛṣabhaścaiva gāndhāraśca balī bhavet / gāndhārasya ca bāhulyaṃ mandrasthāne vidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वेंशाः षड्जमध्यायामपन्यासास्तथैव च । षड्जश्च मध्यमश्चापि न्यासौ नार्यौ प्रयोक्तृभिः
sarveṃśāḥ ṣaḍjamadhyāyāmapanyāsāstathaiva ca / ṣaḍjaśca madhyamaścāpi nyāsau nāryau prayoktṛbhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गान्धारसप्तमापेतं पाञ्चस्वर्यं विधीयते । षाडवं सप्तमापेतं कार्यं चात्र प्रयोगतः
gāndhārasaptamāpetaṃ pāñcasvaryaṃ vidhīyate / ṣāḍavaṃ saptamāpetaṃ kāryaṃ cātra prayogataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वस्वराणां सञ्चार इष्टतस्तु विधीयते । षड्जग्रामाश्रिता ह्येता विज्ञेयाः सप्त जातयः
sarvasvarāṇāṃ sañcāra iṣṭatastu vidhīyate / ṣaḍjagrāmāśritā hyetā vijñeyāḥ sapta jātayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतः परं प्रवक्ष्यामि मध्यमग्रामसंश्रयाः । गान्धार्याः पञ्च एवांशा धैवतर्षभवर्जिताः
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi madhyamagrāmasaṃśrayāḥ / gāndhāryāḥ pañca evāṃśā dhaivatarṣabhavarjitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षड्जश्च पञ्चमश्चैव ह्यपन्यासौ प्रकीर्तितौ । गान्धारश्च भवेन्न्यासः षाडवं चर्षभं विना
ṣaḍjaśca pañcamaścaiva hyapanyāsau prakīrtitau / gāndhāraśca bhavennyāsaḥ ṣāḍavaṃ carṣabhaṃ vinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धैवतर्षभयोर्हीनं तथा चौडुवितं भवेत् । लङ्घनीयौ च तौ नित्यमार्षभाद्धैवतं व्रजेत् । विहितस्त्विति गान्धार्याः स्वरन्यासांशगोचरः
dhaivatarṣabhayorhīnaṃ tathā cauḍuvitaṃ bhavet / laṅghanīyau ca tau nityamārṣabhāddhaivataṃ vrajet / vihitastviti gāndhāryāḥ svaranyāsāṃśagocaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लक्षणं रक्तगान्धार्या गान्धार्या एव यत्स्मृतम् । धैवतो बलवानत्र दौर्बल्यं तस्य लोपतः
lakṣaṇaṃ raktagāndhāryā gāndhāryā eva yatsmṛtam / dhaivato balavānatra daurbalyaṃ tasya lopataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गान्धारषड्जयोश्चात्र सञ्चारश्चार्षभाद्विना । अपन्यासस्तथा चैव मध्यमस्तु विधीयते
gāndhāraṣaḍjayoścātra sañcāraścārṣabhādvinā / apanyāsastathā caiva madhyamastu vidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गान्धारोदीच्यवांशौ तु विज्ञेयौ षड्जमध्यमौ । पाञ्चस्वर्यं न चैवात्र षाट्स्वर्यमृषभं विना
gāndhārodīcyavāṃśau tu vijñeyau ṣaḍjamadhyamau / pāñcasvaryaṃ na caivātra ṣāṭsvaryamṛṣabhaṃ vinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्यश्चान्तरमार्गश्च न्यासोपन्यास एव च । षड्जोदीच्यवतीवत्तु पाञ्चस्वर्येण जातुचित्
kāryaścāntaramārgaśca nyāsopanyāsa eva ca / ṣaḍjodīcyavatīvattu pāñcasvaryeṇa jātucit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मध्यमाया भवन्त्यंशा विना गान्धारसप्तमौ । एत एव ह्यपन्यासा न्यासश्चैव तु मध्यमः
madhyamāyā bhavantyaṃśā vinā gāndhārasaptamau / eta eva hyapanyāsā nyāsaścaiva tu madhyamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.