Library·Bharata: Natyasastra·33
इति भरतीये नाट्यशास्त्रे सुषिरातोद्यलक्षणं नामाध्यायस्त्रिंशः अथ त्रयस्त्रिंशो ऽध्यायः गुणात् प्रवर्तते गानं दोषं चैव निरस्यते । तस्माद्यत्नेन विज्ञेयौ गुणदोषौ समासतः
iti bharatīye nāṭyaśāstre suṣirātodyalakṣaṇaṃ nāmādhyāyastriṃśaḥ atha trayastriṃśo 'dhyāyaḥ guṇāt pravartate gānaṃ doṣaṃ caiva nirasyate / tasmādyatnena vijñeyau guṇadoṣau samāsataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गाता प्रत्यग्रवयाः स्निग्धो मधुरस्वरोपचितकण्ठः । लयतालकलापातप्रमाणयोगेषु तत्त्वज्ञः
gātā pratyagravayāḥ snigdho madhurasvaropacitakaṇṭhaḥ / layatālakalāpātapramāṇayogeṣu tattvajñaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपगुणकान्तियुक्ता माधुर्योपेतसत्वसम्पन्नाः । पेशलमधुरस्निग्धानुनादिसमरक्त गुरुकण्ठाः
rūpaguṇakāntiyuktā mādhuryopetasatvasampannāḥ / peśalamadhurasnigdhānunādisamarakta gurukaṇṭhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुविहितगमकविधायिन्यो ऽक्षोभ्यास् ताललयकुशलाः । आतोद्यार्पितकरणा विज्ञेया गायिकाः श्यामाः
suvihitagamakavidhāyinyo 'kṣobhyās tālalayakuśalāḥ / ātodyārpitakaraṇā vijñeyā gāyikāḥ śyāmāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रायेण तु स्वभावात् स्त्रीणां गानं नृणां च पाठ्यविधिः । स्त्रीणां स्वभावमधुरः कण्ठो नृणां बलित्वं च
prāyeṇa tu svabhāvāt strīṇāṃ gānaṃ nṛṇāṃ ca pāṭhyavidhiḥ / strīṇāṃ svabhāvamadhuraḥ kaṇṭho nṛṇāṃ balitvaṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र स्त्रीणां पाठ्यं गुणैर्नराणां च गानमधुरत्वम् । ज्ञेयो ऽलङ्कारो ऽसौ न हि स्वभावो ह्ययं तेषाम्
yatra strīṇāṃ pāṭhyaṃ guṇairnarāṇāṃ ca gānamadhuratvam / jñeyo 'laṅkāro 'sau na hi svabhāvo hyayaṃ teṣām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुनिविष्टपाणिलययतियोगज्ञौसुमधुरलघुहस्तौ । गातृगुणैश्चोपेताववहितमनसौ सुसङ्गीतौ
suniviṣṭapāṇilayayatiyogajñausumadhuralaghuhastau / gātṛguṇaiścopetāvavahitamanasau susaṅgītau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्फुटरचितचित्रकरणौ गीतश्रवणाचलौप्रवीणौ च । चित्रादिवाद्यकुशलौवीणाभ्यां वादकौ भवतः
sphuṭaracitacitrakaraṇau gītaśravaṇācalaupravīṇau ca / citrādivādyakuśalauvīṇābhyāṃ vādakau bhavataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलवानवहितबुद्धिर्गीतलयज्ञस्तथासुसङ्गीतः । श्रावकमधुरस्निग्धो दृढपाणिर्वंशवादको ज्ञेयः
balavānavahitabuddhirgītalayajñastathāsusaṅgītaḥ / śrāvakamadhurasnigdho dṛḍhapāṇirvaṃśavādako jñeyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविचलितमविच्छन्नं वर्णालङ्कारबोधकंमधुरम् । स्निग्धं दोषविहीनं वेणोरेवं स्मृतं वाद्यम्
avicalitamavicchannaṃ varṇālaṅkārabodhakaṃmadhuram / snigdhaṃ doṣavihīnaṃ veṇorevaṃ smṛtaṃ vādyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानविज्ञानकरणवचनप्रयोगसिद्धिनिष्पादनानि षडाचार्यगुणा इति । तत्र ज्ञानं शास्त्रावबोधः । यथा च क्रियासम्पादनं विज्ञानम् । कण्ठहस्तगौण्यं करणम् । जितग्रन्थता वचनम् । देशादिसम्पदाराधनं प्रयोगसिद्धिः । शिष्यस्वभावमविशेष्योपात्तय उपदेशाच्छिष्यनिष्पादनमिति
jñānavijñānakaraṇavacanaprayogasiddhiniṣpādanāni ṣaḍācāryaguṇā iti | tatra jñānaṃ śāstrāvabodhaḥ | yathā ca kriyāsampādanaṃ vijñānam | kaṇṭhahastagauṇyaṃ karaṇam | jitagranthatā vacanam | deśādisampadārādhanaṃ prayogasiddhiḥ | śiṣyasvabhāvamaviśeṣyopāttaya upadeśācchiṣyaniṣpādanamiti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रावणो ऽथ घनः स्निग्धो मधुरोह्यवधानवान् । त्रिस्थानशोभीत्येवं तु षट् कण्ठस्य गुणा मताः
śrāvaṇo 'tha ghanaḥ snigdho madhurohyavadhānavān / tristhānaśobhītyevaṃ tu ṣaṭ kaṇṭhasya guṇā matāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदात्तं श्रूयते यस्मात्तस्माच्छ्रावण उच्यते । श्रावणः सुस्वरो यस्मादच्छिन्नः स घनो मतः
udāttaṃ śrūyate yasmāttasmācchrāvaṇa ucyate / śrāvaṇaḥ susvaro yasmādacchinnaḥ sa ghano mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अरूक्षध्वनिसंयुक्तः स्निग्धस्तज्ज्ञैः प्रकीर्तितः । मनःप्रह्लादनकरः स वै मधुर उच्यते
arūkṣadhvanisaṃyuktaḥ snigdhastajjñaiḥ prakīrtitaḥ / manaḥprahlādanakaraḥ sa vai madhura ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वरे ऽधिके च हीने च ह्यविरक्तो विधानवान् । शिरःकण्ठेष्वभिहितंत्रिस्थानमधुरस्वरः । त्रिस्थानशोभीत्येवं तु स हि तज्ज्ञैरुदाहृतः
svare 'dhike ca hīne ca hyavirakto vidhānavān / śiraḥkaṇṭheṣvabhihitaṃtristhānamadhurasvaraḥ / tristhānaśobhītyevaṃ tu sa hi tajjñairudāhṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कपिलो ह्यवस्थितश्चैव तथा सन्दष्ट एव च । काकी च तुम्बकी चैव पञ्च दोषा भवन्ति हि
kapilo hyavasthitaścaiva tathā sandaṣṭa eva ca / kākī ca tumbakī caiva pañca doṣā bhavanti hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैस्वर्यं च भवेद्यत्र तथा स्याद् घर्घरायितम् । कपिलः स तु विज्ञेयः श्लेष्मकण्ठस्तथैव च
vaisvaryaṃ ca bhavedyatra tathā syād ghargharāyitam / kapilaḥ sa tu vijñeyaḥ śleṣmakaṇṭhastathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊनताऽधिकता चापि स्वराणां यत्र दृश्यते । रूक्षदोषहतश्चैव ज्ञेयः स त्वव्यवस्थितः
ūnatā'dhikatā cāpi svarāṇāṃ yatra dṛśyate / rūkṣadoṣahataścaiva jñeyaḥ sa tvavyavasthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दण्डप्रयोगात् सन्दष्टस्त्वाचार्यैः परिकीर्तितः । यो न विस्तरति स्थाने स्वरमुच्चारणागतम्
daṇḍaprayogāt sandaṣṭastvācāryaiḥ parikīrtitaḥ / yo na vistarati sthāne svaramuccāraṇāgatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नासाग्रग्रस्तशब्दस्तुतुम्बकी सो ऽभिधीयते
nāsāgragrastaśabdastutumbakī so 'bhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्ये तु समप्रहरणे चैव जविनौ विशदौ तथा । जितश्रमौ विकृष्टौ च मधुरौ स्वेदवर्जितौ । तथा बृयन्नखौ चैव ज्ञेयौ हस्तस्य वै गुणाः
anye tu samapraharaṇe caiva javinau viśadau tathā / jitaśramau vikṛṣṭau ca madhurau svedavarjitau / tathā bṛyannakhau caiva jñeyau hastasya vai guṇāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति एते गुणाश्च दोषाश्च तत्त्वतः कथितो मया । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि ह्यवनद्धविधिं पुनः
iti ete guṇāśca doṣāśca tattvataḥ kathito mayā / ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi hyavanaddhavidhiṃ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वं यदुक्तं प्रपितामहेन कुर्यात् य एवं तु नरः प्रयोगे सम्मानमग्रयं लभते स लोके
pūrvaṃ yaduktaṃ prapitāmahena kuryāt ya evaṃ tu naraḥ prayoge sammānamagrayaṃ labhate sa loke
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.