Bharata: Natyasastra 4

इति भारतीये नाट्यशास्त्रे रङ्गदैवतपूजनं नाम तृतीयो ऽध्यायः समाप्तः अथ चतुर्थो ऽध्यायः एवं तु पूजनं कृत्वा मया प्रोक्तः पितामहः । आज्ञापय प्रभो क्षिप्रं कः प्रयोगः प्रयुज्यताम्

iti bhāratīye nāṭyaśāstre raṅgadaivatapūjanaṃ nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ samāptaḥ atha caturtho 'dhyāyaḥ evaṃ tu pūjanaṃ kṛtvā mayā proktaḥ pitāmahaḥ / ājñāpaya prabho kṣipraṃ kaḥ prayogaḥ prayujyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽस्म्युक्तो भगवता योजयामृतमन्थनम् । एतदुत्साहजननं सुरप्रीतिकरं तथा

tato 'smyukto bhagavatā yojayāmṛtamanthanam / etadutsāhajananaṃ suraprītikaraṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽयं समवकारस्तु धर्मकामार्थसाधकः । मया प्राग्ग्रथितो विद्वन्स प्रयोगः प्रयुज्यताम्

yo 'yaṃ samavakārastu dharmakāmārthasādhakaḥ / mayā prāggrathito vidvansa prayogaḥ prayujyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्समवकारे तु प्रयुक्ते देवदानवाः । हृष्टाः समभवन्सर्वे कर्मभावानुदर्शनात्

tasminsamavakāre tu prayukte devadānavāḥ / hṛṣṭāḥ samabhavansarve karmabhāvānudarśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यचित्वथ कालस्य मामाहाम्बुजसम्भवः नाट्यं सन्दर्शयामो ऽद्य त्रिनेत्राय महात्मने

kasyacitvatha kālasya māmāhāmbujasambhavaḥ nāṭyaṃ sandarśayāmo 'dya trinetrāya mahātmane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः सार्धं सुरैर्गत्वा वृषभाङ्कनिवेशनम् । समभ्यर्च्य शिवं पश्चादुवाचेदं पितामहः

tataḥ sārdhaṃ surairgatvā vṛṣabhāṅkaniveśanam / samabhyarcya śivaṃ paścāduvācedaṃ pitāmahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मया समवाकरस्तु यो ऽयं सृष्टः सुरोत्तम । श्रवणे दर्शने चास्य प्रसादं कर्तुमर्हसि

mayā samavākarastu yo 'yaṃ sṛṣṭaḥ surottama / śravaṇe darśane cāsya prasādaṃ kartumarhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्याम इति देवेशो द्रुहिणं वाक्यमब्रवीत् । ततो मामाह भगवान् सज्जो भव महामते

paśyāma iti deveśo druhiṇaṃ vākyamabravīt / tato māmāha bhagavān sajjo bhava mahāmate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो हिमवतः पृष्ठे नानानागसमाकुले । बहुभूतगणाकीर्णे रम्यकन्दरनिर्ज़्हरे

tato himavataḥ pṛṣṭhe nānānāgasamākule / bahubhūtagaṇākīrṇe ramyakandaranirzhare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वरङ्गः कृतः पूर्वं तत्रायं द्विजसत्तमाः । तथा त्रिपुरदाहश्च डिमसंज्ञः प्रयोजितः

pūrvaraṅgaḥ kṛtaḥ pūrvaṃ tatrāyaṃ dvijasattamāḥ / tathā tripuradāhaśca ḍimasaṃjñaḥ prayojitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो भूतगणा हृष्टाः कर्नभावानुकीर्तनात् । महादेवश्च सुप्रीतः पितामहमथाब्रवीत्

tato bhūtagaṇā hṛṣṭāḥ karnabhāvānukīrtanāt / mahādevaśca suprītaḥ pitāmahamathābravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो नाट्यमिदं सम्यक् त्वया सृष्टं महामते । यशस्यं च शुभार्थं च पुण्यं बुद्धिविवर्धनम्

aho nāṭyamidaṃ samyak tvayā sṛṣṭaṃ mahāmate / yaśasyaṃ ca śubhārthaṃ ca puṇyaṃ buddhivivardhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मयापीदं स्मृतं नृत्यं सन्ध्याकालेषु नृत्यता । नानाकरणसंयुक्तैरङ्गहारैर्विभूषितम्

mayāpīdaṃ smṛtaṃ nṛtyaṃ sandhyākāleṣu nṛtyatā / nānākaraṇasaṃyuktairaṅgahārairvibhūṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वरङ्गविधावस्मिंस्त्वया सम्यक्प्रयोज्यताम् । वर्धमानकयोगेषु गीतेष्वासारितेषु च

pūrvaraṅgavidhāvasmiṃstvayā samyakprayojyatām / vardhamānakayogeṣu gīteṣvāsāriteṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महागीतेषु चैवार्थान्सम्यगेवाभिनेष्यसि । यश्चायं पूर्वरङ्गस्तु त्वया शुद्धः प्रयोजितः

mahāgīteṣu caivārthānsamyagevābhineṣyasi / yaścāyaṃ pūrvaraṅgastu tvayā śuddhaḥ prayojitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एभिर्विमिश्रितश्चायं चित्रो नाम भविष्यति । श्रुत्वा महेश्वरवचः प्रत्युक्तस्तु स्वयंभुवा

ebhirvimiśritaścāyaṃ citro nāma bhaviṣyati / śrutvā maheśvaravacaḥ pratyuktastu svayaṃbhuvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोगमङ्गहाराणामाचक्ष्व सुरसत्तम । ततस्तण्डुं समाहूय प्रोक्तवान् भुवनेश्वरः

prayogamaṅgahārāṇāmācakṣva surasattama / tatastaṇḍuṃ samāhūya proktavān bhuvaneśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोगमङ्गहाराणामाचक्ष्व भरताय वै । ततो ये तण्डुना प्रोक्तास्त्वङ्गहारा महात्मना

prayogamaṅgahārāṇāmācakṣva bharatāya vai / tato ye taṇḍunā proktāstvaṅgahārā mahātmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान्वः करणसंयुक्तान्व्याख्यास्यामि सरेचकान् । स्थिरहस्तो ऽङ्गहारस्तु तथा पर्यस्तकः स्मृतः

tānvaḥ karaṇasaṃyuktānvyākhyāsyāmi sarecakān / sthirahasto 'ṅgahārastu tathā paryastakaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूचिविद्धस्तथा चैव ह्यपविद्धस्तथैव च । आक्षिप्तको ऽथ विज्ञेयस्तथा चोद्धट्टितः स्मृतः

sūcividdhastathā caiva hyapaviddhastathaiva ca / ākṣiptako 'tha vijñeyastathā coddhaṭṭitaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्कम्भश्चैव सम्प्रोक्तस्तथा चैवापराजितः । विष्कम्भापसृतश्चैअव मत्ताक्रीडस्तथैव च

viṣkambhaścaiva samproktastathā caivāparājitaḥ / viṣkambhāpasṛtaścaiava mattākrīḍastathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्तिको रेचितश्चैव पार्श्वस्वस्तिक एव च । वृश्चिकापसृतः प्रोक्तो भ्रमरश्च तथापरः

svastiko recitaścaiva pārśvasvastika eva ca / vṛścikāpasṛtaḥ prokto bhramaraśca tathāparaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मत्तस्खलितकश्चैव मदाद्विलसितस्तथा । गतिमण्डलको ज्ञेयः परिच्छिन्नस्तथैव च

mattaskhalitakaścaiva madādvilasitastathā / gatimaṇḍalako jñeyaḥ paricchinnastathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिवृत्तचितो ऽथ स्यात्तथा वैशाखरेचितः । परावृत्तो ऽथ विज्ञेयस्तथा चैवाप्यलातकः

parivṛttacito 'tha syāttathā vaiśākharecitaḥ / parāvṛtto 'tha vijñeyastathā caivāpyalātakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्श्वच्छेदो ऽथ सम्प्रोक्तो विद्युद्भ्रान्तस्तथैव च । ऊरूद्वृत्तस्तथा चैव स्यादालीढस्तथैव च

pārśvacchedo 'tha samprokto vidyudbhrāntastathaiva ca / ūrūdvṛttastathā caiva syādālīḍhastathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रेचितश्चापि विज्ञेयस्तथैवाच्छुरितः स्मृतः । आक्षिप्तरेचितश्चैव सम्भ्रान्तश्च तथापरः

recitaścāpi vijñeyastathaivācchuritaḥ smṛtaḥ / ākṣiptarecitaścaiva sambhrāntaśca tathāparaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपसर्पस्तु विज्ञेयस्तथा चार्धनिकुट्टकः । द्वात्रिंशदेते सम्प्रोक्ता अङ्गहारास्तु नामतः

apasarpastu vijñeyastathā cārdhanikuṭṭakaḥ / dvātriṃśadete samproktā aṅgahārāstu nāmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेषां तु प्रवक्ष्यामि प्रयोगं करणाश्रयम् । हस्तपादप्रचारश्च यथा योज्यः प्रयोक्तृभिः

eteṣāṃ tu pravakṣyāmi prayogaṃ karaṇāśrayam / hastapādapracāraśca yathā yojyaḥ prayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गहारेषु वक्ष्यामि करणेषु च वै द्विजाः । सर्वेषामङ्गहाराणां निष्पत्तिः करणैर्यतः

aṅgahāreṣu vakṣyāmi karaṇeṣu ca vai dvijāḥ / sarveṣāmaṅgahārāṇāṃ niṣpattiḥ karaṇairyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान्यतः सम्प्रवक्ष्यामि नामतः कर्मतस्तथा । हस्तपादसमायोगो नृत्यस्य करणं भवेत्

tānyataḥ sampravakṣyāmi nāmataḥ karmatastathā / hastapādasamāyogo nṛtyasya karaṇaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वे नृत्तकरणे चैव भवतो नृत्तमातृका । द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भिर्वाप्यङ्गहारस्तु मातृभिः

dve nṛttakaraṇe caiva bhavato nṛttamātṛkā / dvābhyāṃ tribhiścaturbhirvāpyaṅgahārastu mātṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिभिः कलापकं चैव चतुर्भिः षण्डकं भवेत् । पञ्चैव करणानि स्युः सङ्घातक इति स्मृतः

tribhiḥ kalāpakaṃ caiva caturbhiḥ ṣaṇḍakaṃ bhavet / pañcaiva karaṇāni syuḥ saṅghātaka iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षड्भिर्वा सप्तभिर्वापि अष्टभिर्नवभिस्तथा । करणैरिह संयुक्ता अङ्गहाराः प्रकीर्ताः

ṣaḍbhirvā saptabhirvāpi aṣṭabhirnavabhistathā / karaṇairiha saṃyuktā aṅgahārāḥ prakīrtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेषामेव वक्ष्यामि हस्तपादविकल्पनम् । तलपुष्पपुटं पूर्वं वर्तितं वलितोरु च

eteṣāmeva vakṣyāmi hastapādavikalpanam / talapuṣpapuṭaṃ pūrvaṃ vartitaṃ valitoru ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपविद्धं समनखं लीनं स्वस्तिकरेचितम् । मण्डलस्वस्तिकं चैव निकुट्टकमथापि च

apaviddhaṃ samanakhaṃ līnaṃ svastikarecitam / maṇḍalasvastikaṃ caiva nikuṭṭakamathāpi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैवार्धनिकुट्टं च कटिच्छिन्नं तथैव च । अर्धरेचितकं चैव वक्षःस्वस्तिकमेव च

tathaivārdhanikuṭṭaṃ ca kaṭicchinnaṃ tathaiva ca / ardharecitakaṃ caiva vakṣaḥsvastikameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्मत्तं स्वस्तिकं चैव पृष्ठस्वस्तिकमेव च । दिक्ष्वस्तिकमलातं च तथैव च कटीसमम्

unmattaṃ svastikaṃ caiva pṛṣṭhasvastikameva ca / dikṣvastikamalātaṃ ca tathaiva ca kaṭīsamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आक्षिप्तरेचितं चैव विक्षिप्ताक्षिप्तकं तथा । अर्धस्वस्तिकमुद्दिष्टमञ्चितं च तथापरम्

ākṣiptarecitaṃ caiva vikṣiptākṣiptakaṃ tathā / ardhasvastikamuddiṣṭamañcitaṃ ca tathāparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुजङ्गत्रासितं प्रोक्तमूर्ध्वजानु तथैव च । निकुञ्चितं च मत्तल्लि त्वर्धमत्तल्लि चैव हि

bhujaṅgatrāsitaṃ proktamūrdhvajānu tathaiva ca / nikuñcitaṃ ca mattalli tvardhamattalli caiva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्याद्रेचकनिक्कुट्टं च तथा पादापविद्धकम् । वलितं घूर्णितं चैव ललितं च तथापरम्

syādrecakanikkuṭṭaṃ ca tathā pādāpaviddhakam / valitaṃ ghūrṇitaṃ caiva lalitaṃ ca tathāparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दण्डपक्षं तथा चैव भुजङ्गत्रस्तरेचितम् । नूपुरं चैव सम्प्रोक्तं तथा वैशाखरेचितम्

daṇḍapakṣaṃ tathā caiva bhujaṅgatrastarecitam / nūpuraṃ caiva samproktaṃ tathā vaiśākharecitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रमरं चतुरं चैव भुजङ्गाञ्चितमेव च । दण्डरेचितकं चैव तथा वृश्चिककुट्टितम्

bhramaraṃ caturaṃ caiva bhujaṅgāñcitameva ca / daṇḍarecitakaṃ caiva tathā vṛścikakuṭṭitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कटिभ्रान्तं तथा चैव लतावृश्चिकमेव च । छिन्नं च करणं प्रोक्तं तथा वृश्चिकरेचितम्

kaṭibhrāntaṃ tathā caiva latāvṛścikameva ca / chinnaṃ ca karaṇaṃ proktaṃ tathā vṛścikarecitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृश्चिकं व्यंसितं चैव तथा पार्श्वनिकुट्टकम् । ललाटतिलकं क्रान्तं कुञ्चितं चक्रमण्डलम्

vṛścikaṃ vyaṃsitaṃ caiva tathā pārśvanikuṭṭakam / lalāṭatilakaṃ krāntaṃ kuñcitaṃ cakramaṇḍalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उरोमण्डलमाक्षिप्तं तथा तलविलासितम् । अर्गलं चाथ विक्षिप्तमावृत्तं दोलपादकम्

uromaṇḍalamākṣiptaṃ tathā talavilāsitam / argalaṃ cātha vikṣiptamāvṛttaṃ dolapādakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवृत्तं विनिवृत्तं च पार्श्वक्रान्तं निशुम्भितम् । विद्युत्भ्रान्तमतिक्रान्तं विवर्तितकमेव च

vivṛttaṃ vinivṛttaṃ ca pārśvakrāntaṃ niśumbhitam / vidyutbhrāntamatikrāntaṃ vivartitakameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गजक्रीडितकं चैव तलसंस्फोटितं तथा । गरुडप्लुतकं चैव गण्डसूचि तथापरम्

gajakrīḍitakaṃ caiva talasaṃsphoṭitaṃ tathā / garuḍaplutakaṃ caiva gaṇḍasūci tathāparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिवृत्तं समुद्दिष्टं पार्श्वजानु तथैव च । गृध्रावलीनकं चैव सन्नतं सूच्यथापि च

parivṛttaṃ samuddiṣṭaṃ pārśvajānu tathaiva ca / gṛdhrāvalīnakaṃ caiva sannataṃ sūcyathāpi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्धसूचीति करणं सूचिविद्धं तथैव च । अपक्रान्तं च सम्प्रोक्तं मयूरललितं तथा

ardhasūcīti karaṇaṃ sūcividdhaṃ tathaiva ca / apakrāntaṃ ca samproktaṃ mayūralalitaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्पितं दण्डपादं च हरिणप्लुतमेव च । प्रेङ्खोलितं नितम्बं च स्खलितं करिहस्तकम्

sarpitaṃ daṇḍapādaṃ ca hariṇaplutameva ca / preṅkholitaṃ nitambaṃ ca skhalitaṃ karihastakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसर्पितकमुद्दिष्टं सिंहविक्रीडतं तथा । सिंहाकर्षितमुद्वृत्तं तथोपसृतमेव च

prasarpitakamuddiṣṭaṃ siṃhavikrīḍataṃ tathā / siṃhākarṣitamudvṛttaṃ tathopasṛtameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तलसंघट्टितं चैव जनितं चावहित्थकम् । निवेशमेलकाक्रीडमूरूद्वृत्तं तथैव च

talasaṃghaṭṭitaṃ caiva janitaṃ cāvahitthakam / niveśamelakākrīḍamūrūdvṛttaṃ tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मदस्खलितकं चैव विष्णुक्रान्तमथापि च । सम्भ्रान्तमथ विष्कम्भमुद्घट्टितमथापि च

madaskhalitakaṃ caiva viṣṇukrāntamathāpi ca / sambhrāntamatha viṣkambhamudghaṭṭitamathāpi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृषभक्रीडितं चैव लोलितं च तथापरम् । नागापसर्पितं चैव शकटास्यं तथैव च

vṛṣabhakrīḍitaṃ caiva lolitaṃ ca tathāparam / nāgāpasarpitaṃ caiva śakaṭāsyaṃ tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गङ्गावतरणं चैवेत्युक्तमष्टाधिकं शतम् । अष्टोत्तरशतं ह्येतत्करणानां मयोदितम्

gaṅgāvataraṇaṃ caivetyuktamaṣṭādhikaṃ śatam / aṣṭottaraśataṃ hyetatkaraṇānāṃ mayoditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृत्ये युद्धे नियुद्धे च तथ गतिपरिक्रमे । गतिप्रचारे वक्ष्यामि युद्धचारीविकल्पनम्

nṛtye yuddhe niyuddhe ca tatha gatiparikrame / gatipracāre vakṣyāmi yuddhacārīvikalpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र तत्रापि संयोज्यमाचार्यैर्नाट्यशक्तिनः । प्रायेण करणे कार्यो वामो वक्षःस्थितः करः

yatra tatrāpi saṃyojyamācāryairnāṭyaśaktinaḥ / prāyeṇa karaṇe kāryo vāmo vakṣaḥsthitaḥ karaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चरणस्यानुगश्चापि दक्षिणस्तु भवेत्करः । हस्तपादप्रचारन्तु कटिपार्श्वोरुसंयुतम्

caraṇasyānugaścāpi dakṣiṇastu bhavetkaraḥ / hastapādapracārantu kaṭipārśvorusaṃyutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उरःपृष्ठोदरोपेतं वक्ष्यमाणं निबोधत । यानि स्थानानि याश्चार्यो नृत्यहस्तास्तथैव च

uraḥpṛṣṭhodaropetaṃ vakṣyamāṇaṃ nibodhata / yāni sthānāni yāścāryo nṛtyahastāstathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा मातृकेति विज्ञेया तद्योगात्करणं भवेत् । कटी कर्णसमा यत्र कोर्परांसशिरस्तथा

sā mātṛketi vijñeyā tadyogātkaraṇaṃ bhavet / kaṭī karṇasamā yatra korparāṃsaśirastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुन्नतमुरश्चैव सौष्ठवं नाम तद्भवेत् । वामे पुष्पपुटः पार्श्वे पादो ऽग्रतलसञ्चरः

samunnatamuraścaiva sauṣṭhavaṃ nāma tadbhavet / vāme puṣpapuṭaḥ pārśve pādo 'gratalasañcaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च सन्नतं पार्श्वं तलपुष्पपुटं भवेत् । कुञ्चितौ मणिबन्धे तु व्यावृत्तपरिवर्तितौ

tathā ca sannataṃ pārśvaṃ talapuṣpapuṭaṃ bhavet / kuñcitau maṇibandhe tu vyāvṛttaparivartitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तौ निपतितौ चोर्वोर्वर्तितं करणं तु तत् । शुकतुण्डौ यदा हस्तौ व्यावृत्तपरिवर्तितौ

hastau nipatitau corvorvartitaṃ karaṇaṃ tu tat / śukatuṇḍau yadā hastau vyāvṛttaparivartitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उरू च वलितौ यस्मिन्वलितोरुकमुच्यते । आवर्त्य शुकतुण्डाख्यमूरुपृष्ठे निपातयेत्

urū ca valitau yasminvalitorukamucyate / āvartya śukatuṇḍākhyamūrupṛṣṭhe nipātayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामहतश्च वक्षःस्थो ऽप्यपविद्धं तु तद्भवेत् । श्लिष्टौ समनखौ पदौ करौ चापि प्रलिम्बितौ

vāmahataśca vakṣaḥstho 'pyapaviddhaṃ tu tadbhavet / śliṣṭau samanakhau padau karau cāpi pralimbitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहः स्वाभाविको यत्र भवेत्समनखं तु तत् । पताकाञ्जलि वक्षःस्थं प्रसारितशिरोधरम्

dehaḥ svābhāviko yatra bhavetsamanakhaṃ tu tat / patākāñjali vakṣaḥsthaṃ prasāritaśirodharam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निहञ्चितांसकूटं च तल्लिनं करणं स्मृतम् । स्वस्तिकौ रेचिताविद्धौ विश्लिष्टौ कटिसंश्रितौ

nihañcitāṃsakūṭaṃ ca tallinaṃ karaṇaṃ smṛtam / svastikau recitāviddhau viśliṣṭau kaṭisaṃśritau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र तत्करणं ज्ञेयं बुधैः स्वस्तिकरेचितम् । स्वस्तिकौ तु करौ कृत्वा प्राङ्गमुखोर्ध्वतलौ समौ

yatra tatkaraṇaṃ jñeyaṃ budhaiḥ svastikarecitam / svastikau tu karau kṛtvā prāṅgamukhordhvatalau samau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च मण्डलं स्थानं मण्डलस्वस्तिकं तु तत् । निकुट्टितौ यदा हस्तौ स्वबाहुशिरसो ऽन्तरे

tathā ca maṇḍalaṃ sthānaṃ maṇḍalasvastikaṃ tu tat / nikuṭṭitau yadā hastau svabāhuśiraso 'ntare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादौ निकुट्टितौ चैव ज्ञेयं तत्तु निकुट्टकम् । अञ्चितौ बाहुशिरसि हस्तस्त्वभिमुखाङ्गुलिः

pādau nikuṭṭitau caiva jñeyaṃ tattu nikuṭṭakam / añcitau bāhuśirasi hastastvabhimukhāṅguliḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निकुञ्चितार्धयोगेन भवेदर्थनिकुट्टकम् । पर्यायशः कटिश्छिन्ना बाह्वोः शिरसि पल्लवौ

nikuñcitārdhayogena bhavedarthanikuṭṭakam / paryāyaśaḥ kaṭiśchinnā bāhvoḥ śirasi pallavau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनःपुनश्च करणं कटिच्छिनं तु तद्भवेत् । अपविद्धकरः सूच्या पादश्चैव निकुट्टितः

punaḥpunaśca karaṇaṃ kaṭicchinaṃ tu tadbhavet / apaviddhakaraḥ sūcyā pādaścaiva nikuṭṭitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संन्नतं यत्र पार्श्वं च तद्भवेअर्धरेचितम् । स्वस्तिकौ चरणौ यत्र करौ वक्षसि रेचितौ

saṃnnataṃ yatra pārśvaṃ ca tadbhaveardharecitam / svastikau caraṇau yatra karau vakṣasi recitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निकुञ्चितं तथा वक्षो वक्षस्स्वस्तिकमेव तत् । आञ्चितेन तु पादेन रेचितौ तु करौ यदा

nikuñcitaṃ tathā vakṣo vakṣassvastikameva tat / āñcitena tu pādena recitau tu karau yadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्मतं करणं तत्तु विज्ञेयं नृत्यकोविदैः । हस्ताभ्यामथ पादाभ्यां भवतः स्वस्तिकौ यदा

unmataṃ karaṇaṃ tattu vijñeyaṃ nṛtyakovidaiḥ / hastābhyāmatha pādābhyāṃ bhavataḥ svastikau yadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्स्वस्तिकमिति प्रोक्तं करणं करणार्थिभिः । विक्षिप्ताक्षिप्तबाहुभ्यां स्वस्तिकौ चरणौ यदा

tatsvastikamiti proktaṃ karaṇaṃ karaṇārthibhiḥ / vikṣiptākṣiptabāhubhyāṃ svastikau caraṇau yadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपक्रान्तार्धसूचिभ्यां तत्पृष्ठस्वस्तिकं भवेत् । पार्श्वयोरग्रतश्चैव यत्र श्लिष्टः करो भवेत्

apakrāntārdhasūcibhyāṃ tatpṛṣṭhasvastikaṃ bhavet / pārśvayoragrataścaiva yatra śliṣṭaḥ karo bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्तिकौ हस्तपादाभ्यां तद्दिक्ष्वस्तिकमुच्यते । अलातं चरणं कृत्वा व्यंसयेद्दक्षिणं करम्

svastikau hastapādābhyāṃ taddikṣvastikamucyate / alātaṃ caraṇaṃ kṛtvā vyaṃsayeddakṣiṇaṃ karam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वजानुक्रमं कुर्यादलातकमिति स्मृतम् । स्वस्तिकापसृतः पादः करौ नाभिकटिस्थितौ

ūrdhvajānukramaṃ kuryādalātakamiti smṛtam / svastikāpasṛtaḥ pādaḥ karau nābhikaṭisthitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्श्वमुद्वाहितं चैव करणं तत्कटीसमम् । हस्तौ हृदि भवेद्वामः सव्यश्चाक्षिप्तरेचितः

pārśvamudvāhitaṃ caiva karaṇaṃ tatkaṭīsamam / hastau hṛdi bhavedvāmaḥ savyaścākṣiptarecitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रेचितश्चापविद्धश्च तत्स्यादाक्षिप्तरेचितम् । विक्षिप्तं हस्तपादं च तसैवाक्षेपणं पुनः

recitaścāpaviddhaśca tatsyādākṣiptarecitam / vikṣiptaṃ hastapādaṃ ca tasaivākṣepaṇaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र तत्करणं ज्ञेयं विक्षिप्ताक्षिप्तप्तकं द्विजाः । स्वस्तिकौ चरणौ कृत्वा करिहस्तं च दक्षिणम्

yatra tatkaraṇaṃ jñeyaṃ vikṣiptākṣiptaptakaṃ dvijāḥ / svastikau caraṇau kṛtvā karihastaṃ ca dakṣiṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्षस्थाने तथा वाममर्धस्वस्तिकमादिशेत् । व्यावृत्तपरिवृत्तस्तु स एव तु करो यदा

vakṣasthāne tathā vāmamardhasvastikamādiśet / vyāvṛttaparivṛttastu sa eva tu karo yadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अञ्चितो नासिकाग्रे तु तदञ्चितमुदाहृतम् । कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य त्र्यश्रमूरुं विवर्तयेत्

añcito nāsikāgre tu tadañcitamudāhṛtam / kuñcitaṃ pādamutkṣipya tryaśramūruṃ vivartayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कटिजानुविवर्ताच्च भुजङ्गत्रासितं भवेत् । कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य जनुस्तनसमं न्यसेत्

kaṭijānuvivartācca bhujaṅgatrāsitaṃ bhavet / kuñcitaṃ pādamutkṣipya janustanasamaṃ nyaset

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोगवशगौ हस्तावूर्ध्वजानु प्रकीर्तितम् । वृश्चिकं चरणं कृत्वा करं पार्श्वे निकुञ्चयेत्

prayogavaśagau hastāvūrdhvajānu prakīrtitam / vṛścikaṃ caraṇaṃ kṛtvā karaṃ pārśve nikuñcayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासाग्रे दक्षिणं चैव ज्ञेयं तत्तु निकुञ्चितम् । वामदक्षिणपादाभ्यां घूर्णमानोपसर्पणैः

nāsāgre dakṣiṇaṃ caiva jñeyaṃ tattu nikuñcitam / vāmadakṣiṇapādābhyāṃ ghūrṇamānopasarpaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्वेष्टितापविद्धैश्च हस्तैर्मत्तल्ल्युदाहृतम् । स्स्खलितापसृतौ पादौ वामहस्तश्च रेचितः

udveṣṭitāpaviddhaiśca hastairmattallyudāhṛtam / sskhalitāpasṛtau pādau vāmahastaśca recitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सव्यहस्तः कटिस्थः स्यादर्धमत्तल्लि तत्स्मृतम् । रेचितो दक्षिणो हस्तः पादः सव्यो निकुट्टितः

savyahastaḥ kaṭisthaḥ syādardhamattalli tatsmṛtam / recito dakṣiṇo hastaḥ pādaḥ savyo nikuṭṭitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोला चैव भवेद्वामस्तद्रेचितनिकुट्टितम् । कार्यौ नाभितटे हस्तौ प्राङ्मुखौ खटकामुखौ

dolā caiva bhavedvāmastadrecitanikuṭṭitam / kāryau nābhitaṭe hastau prāṅmukhau khaṭakāmukhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूचीविद्धावपक्रान्तौ पादौ पादापविद्धके । अपविद्धो भवेद्धस्तः सूचीपादस्तथैअव च

sūcīviddhāvapakrāntau pādau pādāpaviddhake / apaviddho bhaveddhastaḥ sūcīpādastathaiava ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा त्रिकं विवृत्तं च वलितं नाम तद्भवेत् । वर्तिताघूर्णितः सव्यो हस्तो वामश्च दोलितः

tathā trikaṃ vivṛttaṃ ca valitaṃ nāma tadbhavet / vartitāghūrṇitaḥ savyo hasto vāmaśca dolitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्तिकापसृतः पादः करणं घूर्णितं तु तत् । करिहस्तो भवेद्वामो दक्षिणश्च विवर्तितः

svastikāpasṛtaḥ pādaḥ karaṇaṃ ghūrṇitaṃ tu tat / karihasto bhavedvāmo dakṣiṇaśca vivartitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुशः कुट्टितः पदो ज्ञेयं तल्ललितं बुधैः । ऊर्ध्वजानुं विधायाथ तस्योपरि लतां न्यसेत्

bahuśaḥ kuṭṭitaḥ pado jñeyaṃ tallalitaṃ budhaiḥ / ūrdhvajānuṃ vidhāyātha tasyopari latāṃ nyaset

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दण्ड्पक्षं तत्प्रोक्तं कर्णं नृत्यवेदिभिः । भुजञ्गत्रासितं कृत्वा यत्रोभावपि रेचितौ

daṇḍpakṣaṃ tatproktaṃ karṇaṃ nṛtyavedibhiḥ / bhujañgatrāsitaṃ kṛtvā yatrobhāvapi recitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामपार्श्वस्थ्तौ हस्तौ भुजङ्गत्रस्तरेचितम् । त्रिकं सुवलितं कृत्वा लतारेचितकौ करौ

vāmapārśvasthtau hastau bhujaṅgatrastarecitam / trikaṃ suvalitaṃ kṛtvā latārecitakau karau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नूपुर्श्च तथा पादः करणे नूपुरे न्यसेत् । रेचितौ हस्तपादौ च कटी ग्रीवा च रेचिता

nūpurśca tathā pādaḥ karaṇE nūpure nyaset / recitau hastapādau ca kaṭī grīvā ca recitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैशाखस्थानकेनैतद्भवेवैशाखरेचितम् । आक्षिप्तः स्वस्तिकः पादः करौ चोद्वेष्टितौ तथा

vaiśākhasthānakenaitadbhavevaiśākharecitam / ākṣiptaḥ svastikaḥ pādaḥ karau codveṣṭitau tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिकस्य वलनाच्चैव ज्ञेयं भ्रमरकं तु तत् । अञ्चितः स्यात्करो वामः सव्यश्चतुर एव तु

trikasya valanāccaiva jñeyaṃ bhramarakaṃ tu tat / añcitaḥ syātkaro vāmaḥ savyaścatura eva tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणः कुट्टितः पादश्चतुरं तत्प्रकीर्तितम् । भुजङ्गत्रासितः पादो दक्षिणो रेचितः करः

dakṣiṇaḥ kuṭṭitaḥ pādaścaturaṃ tatprakīrtitam / bhujaṅgatrāsitaḥ pādo dakṣiṇo recitaḥ karaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लताख्यश्च करो वामो भुजङ्गाञ्चितकं भवेत् । विक्षिप्तं हस्तपादं तु समन्ताद्यत्र दण्डवत्

latākhyaśca karo vāmo bhujaṅgāñcitakaṃ bhavet / vikṣiptaṃ hastapādaṃ tu samantādyatra daṇḍavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रेच्यते तद्धि करणं ज्ञेयं दण्डकरेचितम् । वृश्चिकं चरणं कृत्वा द्वावप्यथ निकुट्टितौ

recyate taddhi karaṇaṃ jñeyaṃ daṇḍakarecitam / vṛścikaṃ caraṇaṃ kṛtvā dvāvapyatha nikuṭṭitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधातव्यौ करौ तत्तु ज्ञेयं वृश्चिककुट्टितम् । सूचिं कृत्वापविद्धं च दक्षिणं चरणं न्यसेत्

vidhātavyau karau tattu jñeyaṃ vṛścikakuṭṭitam / sūciṃ kṛtvāpaviddhaṃ ca dakṣiṇaṃ caraṇaṃ nyaset

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रेचिता च कटिर्यत्र कटिभ्रान्तं तदुच्यते । अञ्चितः पृष्ठतः पादः कुञ्चितोर्ध्वतलाङ्गुलिः

recitā ca kaṭiryatra kaṭibhrāntaṃ taducyate / añcitaḥ pṛṣṭhataḥ pādaḥ kuñcitordhvatalāṅguliḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लताख्यश्च करो वामस्तल्लतावृश्चिकं भवेत् । अलपद्मः कटीदेशे छिन्ना पर्यायशः कटी

latākhyaśca karo vāmastallatāvṛścikaṃ bhavet / alapadmaḥ kaṭīdeśe chinnā paryāyaśaḥ kaṭī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैशाखस्थानकेनेह तच्छिन्नं करणं भवेत् । वृश्चिकं चरणं कृत्वा स्वस्तिकौ च करवुभौ

vaiśākhasthānakeneha tacchinnaṃ karaṇaṃ bhavet / vṛścikaṃ caraṇaṃ kṛtvā svastikau ca karavubhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रेचितौ विप्रकीर्णौ च करौ वृश्चिकरेचितम् । बाहुशीर्षाञ्चितौ हस्तौ पादः पृष्ठाञ्चितस्तथा

recitau viprakīrṇau ca karau vṛścikarecitam / bāhuśīrṣāñcitau hastau pādaḥ pṛṣṭhāñcitastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूरसन्नतपृष्ठं च वृश्चिकं तत्प्रकीर्तितम् । आलीढं स्थानकं यत्र करौ वक्षसि रेचितौ

dūrasannatapṛṣṭhaṃ ca vṛścikaṃ tatprakīrtitam / ālīḍhaṃ sthānakaṃ yatra karau vakṣasi recitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वाधो विप्रकीर्णौ च व्यंसितं करणं तु तत् । हस्तौ तु स्वस्तिकौ पार्श्वे तथा पादो निकुट्टितः

ūrdhvādho viprakīrṇau ca vyaṃsitaṃ karaṇaṃ tu tat / hastau tu svastikau pārśve tathā pādo nikuṭṭitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र तत्करणं ज्ञेयं बुधैः पार्श्वनिकुट्टितम् । वृश्चिकं चरणं कृत्वा पादस्याङ्गुष्ठकेन तु

yatra tatkaraṇaṃ jñeyaṃ budhaiḥ pārśvanikuṭṭitam / vṛścikaṃ caraṇaṃ kṛtvā pādasyāṅguṣṭhakena tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ललाटे तिलकं कुर्याल्ललाटतिलकं तु तत् । पृष्ठतः कुञ्चितं कृत्वा व्यतिक्रान्तक्रमं ततः

lalāṭe tilakaṃ kuryāllalāṭatilakaṃ tu tat / pṛṣṭhataḥ kuñcitaṃ kṛtvā vyatikrāntakramaṃ tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आक्षिप्तौ च करौ कार्यौ क्रान्तके करणे द्विजाः । आद्यः पादो नतः कार्यः सव्यहस्तश्च कुञ्चितः

ākṣiptau ca karau kāryau krāntake karaṇe dvijāḥ / ādyaḥ pādo nataḥ kāryaḥ savyahastaśca kuñcitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तानो वामपार्श्वस्थस्तत्कुञ्चितमुदाहृतम् । प्रलम्बिताभ्यां बाहुभ्यां यद्गात्रेणानतेन च

uttāno vāmapārśvasthastatkuñcitamudāhṛtam / pralambitābhyāṃ bāhubhyāṃ yadgātreṇānatena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यन्तरापविद्धः स्यात्तज्ज्ञेयं चक्रमण्डलम् । स्वस्तिकापसृतौ पादावपविद्धक्रमौ यदा

abhyantarāpaviddhaḥ syāttajjñeyaṃ cakramaṇḍalam / svastikāpasṛtau pādāvapaviddhakramau yadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उरोमण्डलकौ हस्तावुरोमण्डलिकस्तु तत् । आक्षिप्तं हस्तपादं च क्रियते यत्र वेगतः

uromaṇḍalakau hastāvuromaṇḍalikastu tat / ākṣiptaṃ hastapādaṃ ca kriyate yatra vegataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आक्षिओतं नाम करणं विज्ञेयं तत्द्विजोत्तमाः । ऊर्ध्वाङ्गुलितलः पादः पार्श्वेनोर्ध्वं प्रसारितः

ākṣiotaṃ nāma karaṇaṃ vijñeyaṃ tatdvijottamāḥ / ūrdhvāṅgulitalaḥ pādaḥ pārśvenordhvaṃ prasāritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकुर्यादञ्चिततलौ हस्तौ तलविलासिते । पृष्ठतः प्रसृतः पादौ द्वौ तालावर्धमेव च

prakuryādañcitatalau hastau talavilāsite / pṛṣṭhataḥ prasṛtaḥ pādau dvau tālāvardhameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्येव चानुगो हस्तः पुरतस्त्वर्गलं तु तत् । विक्षिप्तं हस्तपादं च पृष्ठतः पार्श्वतो ऽपि वा

tasyeva cānugo hastaḥ puratastvargalaṃ tu tat / vikṣiptaṃ hastapādaṃ ca pṛṣṭhataḥ pārśvato 'pi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकमार्गगतं यत्र तद्विक्षिप्तमुदाहृतम् । प्रसार्य कुञ्चितं पादं पुनरावर्तयेत् द्रुतम्

ekamārgagataṃ yatra tadvikṣiptamudāhṛtam / prasārya kuñcitaṃ pādaṃ punarāvartayet drutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोगवशगौ हस्तौ तदावर्तमुदाहृतम् । कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य पार्श्वात्पार्श्वं तु डोलयेत्

prayogavaśagau hastau tadāvartamudāhṛtam / kuñcitaṃ pādamutkṣipya pārśvātpārśvaṃ tu ḍolayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.