Library·Bharata: Natyasastra·5
इति भारतीये नाट्यशास्त्रे ताण्डवलक्षणं नाम चतुर्थो ऽध्यायः अथ पूर्वरङ्गविधानो नाम पञ्चमो ऽध्यायः भरतस्य वचः श्रुत्वा नाट्यसन्तानकारणम् । पुनरेवाब्रुवन्वाक्यमृषयो हृष्टमानसाः
iti bhāratīye nāṭyaśāstre tāṇḍavalakṣaṇaṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ atha pūrvaraṅgavidhāno nāma pañcamo 'dhyāyaḥ bharatasya vacaḥ śrutvā nāṭyasantānakāraṇam / punarevābruvanvākyamṛṣayo hṛṣṭamānasāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा नाट्यस्य जन्मेदं जर्जरस्य च सम्भवः । विघ्नानां शमनं चैव दैवतानां च पूजनम्
yathā nāṭyasya janmedaṃ jarjarasya ca sambhavaḥ / vighnānāṃ śamanaṃ caiva daivatānāṃ ca pūjanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदस्माभिः श्रुतं सर्वं गृहीत्वा चावधारितम् । निखिलेन यथातत्त्वमिच्छामो वेदितुं पुनः
tadasmābhiḥ śrutaṃ sarvaṃ gṛhītvā cāvadhāritam / nikhilena yathātattvamicchāmo vedituṃ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वरङ्गं महातेजः सर्वलक्षणसंयुतम् । यथा बुद्ध्यामहे ब्रह्मंस्तथा व्याख्यातुमर्हसि
pūrvaraṅgaṃ mahātejaḥ sarvalakṣaṇasaṃyutam / yathā buddhyāmahe brahmaṃstathā vyākhyātumarhasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः । प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं पूर्वरङ्गविधिं प्रति
teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato muniḥ / pratyuvāca punarvākyaṃ pūrvaraṅgavidhiṃ prati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वरङ्गं महाभागा गदतो मे निबोधत । पादभागाः कलाश्चैव परिवर्तास्तथैव च
pūrvaraṅgaṃ mahābhāgā gadato me nibodhata / pādabhāgāḥ kalāścaiva parivartāstathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्माद्रङ्गे प्रयोगो ऽयं पूर्वमेव प्रयुज्यते । तस्मादयं पूर्वरङ्गो विज्ञेयो द्विजसत्तमाः
yasmādraṅge prayogo 'yaṃ pūrvameva prayujyate / tasmādayaṃ pūrvaraṅgo vijñeyo dvijasattamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्याङ्गानि तु कार्याणि यथावदनुपूर्वशः । तन्त्रीभाण्डसमायोअगैः पाठ्ययोगकृतैस्तथा
asyāṅgāni tu kāryāṇi yathāvadanupūrvaśaḥ / tantrībhāṇḍasamāyoagaiḥ pāṭhyayogakṛtaistathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्याहारो ऽवतरणं तथा ह्यारम्भ एव च । आश्रावणा वक्त्रपाणिस्तथा च परिघट्टना
pratyāhāro 'vataraṇaṃ tathā hyārambha eva ca / āśrāvaṇā vaktrapāṇistathā ca parighaṭṭanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सङ्घोटना ततः कार्या मार्गासारितमेव च । ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानि तथैवासारतानि च
saṅghoṭanā tataḥ kāryā mārgāsāritameva ca / jyeṣṭhamadhyakaniṣṭhāni tathaivāsāratāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतानि तु बहिर्गीतान्यन्तर्यवनिकागतैः । प्रयोक्तृभिः प्रयोज्यानि तन्त्रीभाण्डकृतानि च
etāni tu bahirgītānyantaryavanikāgataiḥ / prayoktṛbhiḥ prayojyāni tantrībhāṇḍakṛtāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः सर्वैस्तु कुतपैः संयुक्तानीह कारयेत् । विघट्य वै यवनिकां नृत्तपाठ्यकृतानि तु
tataḥ sarvaistu kutapaiḥ saṃyuktānīha kārayet / vighaṭya vai yavanikāṃ nṛttapāṭhyakṛtāni tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गीतानां मद्रकादीनां योज्यमेकं तु गीतकम् । वर्धमानमथापीह ताण्डवं यत्र युज्यते
gītānāṃ madrakādīnāṃ yojyamekaṃ tu gītakam / vardhamānamathāpīha tāṇḍavaṃ yatra yujyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततश्चोत्थापनं कार्यं परिवर्तनमेव च । नान्दी शुष्कावकृष्टा च रङ्गद्वारं तथैव च
tataścotthāpanaṃ kāryaṃ parivartanameva ca / nāndī śuṣkāvakṛṣṭā ca raṅgadvāraṃ tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चारि चैव ततः कार्या महाचारी तथैव च । त्रिकं प्ररोचनां चापि पूर्वरङ्गे भवन्ति हि
cāri caiva tataḥ kāryā mahācārī tathaiva ca / trikaṃ prarocanāṃ cāpi pūrvaraṅge bhavanti hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतान्यङ्गानि कार्याणि पूर्वरङ्गविधौ द्विजाः । एतेषां लक्षणमहं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः
etānyaṅgāni kāryāṇi pūrvaraṅgavidhau dvijāḥ / eteṣāṃ lakṣaṇamahaṃ vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुतपस्य तु विन्यासः प्रत्याहार इति स्मृतः । तथावतरणं प्रोक्तं गायिकानां निवेशनम्
kutapasya tu vinyāsaḥ pratyāhāra iti smṛtaḥ / tathāvataraṇaṃ proktaṃ gāyikānāṃ niveśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिगीतक्रियारम्भ आरम्भ इति कीर्तितः । आतोद्यरञ्जनार्थं तु भवेदाश्रावणाविधिः
parigītakriyārambha ārambha iti kīrtitaḥ / ātodyarañjanārthaṃ tu bhavedāśrāvaṇāvidhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाद्यवृत्तिविभागार्थं वक्त्रपाणिर्विधीयते । तन्त्र्योजःकरणार्थं तु भवेच्च परिघट्टना
vādyavṛttivibhāgārthaṃ vaktrapāṇirvidhīyate / tantryojaḥkaraṇārthaṃ tu bhavecca parighaṭṭanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा पाणिविभागार्थं भवेत्संघोटनाविधिः । तन्त्रीभाण्डसमायोगान्मार्गासारितमिष्यते
tathā pāṇivibhāgārthaṃ bhavetsaṃghoṭanāvidhiḥ / tantrībhāṇḍasamāyogānmārgāsāritamiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कलापातविभागार्थं भवेदासारितक्रिया । कीर्तनाद्देवतानां च ज्ञेयो गीतविधिस्तथा [अतः परं प्रवक्ष्यमि ह्युत्थापनविधिक्रियाम्]
kalāpātavibhāgārthaṃ bhavedāsāritakriyā / kīrtanāddevatānāṃ ca jñeyo gītavidhistathā [ataḥ paraṃ pravakṣyami hyutthāpanavidhikriyām]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मादुत्थापयन्त्यत्र प्रयोगं नान्दिपाठकाः । पूर्वमेव तु रङ्गे ऽस्मिंस्तस्मादुत्थापनं स्मृतम्
yasmādutthāpayantyatra prayogaṃ nāndipāṭhakāḥ / pūrvameva tu raṅge 'smiṃstasmādutthāpanaṃ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्माच्च लोकपालानां परिवृत्य चतुर्दिशम् । वन्दनानि प्रकुर्वन्ति तस्माच्च परिवर्तनम्
yasmācca lokapālānāṃ parivṛtya caturdiśam / vandanāni prakurvanti tasmācca parivartanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आशीर्वचनसंयुक्ता नित्यं यस्मात्प्रयुज्यते । देवद्विजनृपादीनां तस्मान्नान्दीति संज्ञिता
āśīrvacanasaṃyuktā nityaṃ yasmātprayujyate / devadvijanṛpādīnāṃ tasmānnāndīti saṃjñitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र शुष्काक्षरैरेव ह्यवकृष्टा ध्रुवा यतः । तस्माच्छुष्कावकृष्टेयं जर्जरश्लोकदर्शिता
atra śuṣkākṣaraireva hyavakṛṣṭā dhruvā yataḥ / tasmācchuṣkāvakṛṣṭeyaṃ jarjaraślokadarśitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मादभिनयस्त्वत्र प्रथमं ह्यवतार्यते । रङ्गद्वारमतो ज्ञेयं वागङ्गाभिनयात्मकम्
yasmādabhinayastvatra prathamaṃ hyavatāryate / raṅgadvāramato jñeyaṃ vāgaṅgābhinayātmakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृङ्गारस्य प्रचरणाच्चारी सम्परिकीर्तिता । रौद्रप्रचरणाच्चापि महाचारीति कीर्तिता
śṛṅgārasya pracaraṇāccārī samparikīrtitā / raudrapracaraṇāccāpi mahācārīti kīrtitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदूषकः सूत्रधारस्तथा वै पारिपार्श्वकः । यत्र कुर्वन्ति सञ्जल्पं तच्चापि त्रिगतं मतम्
vidūṣakaḥ sūtradhārastathā vai pāripārśvakaḥ / yatra kurvanti sañjalpaṃ taccāpi trigataṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपक्षेपेण काव्यस्य हेतुयुक्तिसमाश्रया । सिद्धेनामन्त्रणा या तु विज्ञेया स प्ररोचना
upakṣepeṇa kāvyasya hetuyuktisamāśrayā / siddhenāmantraṇā yā tu vijñeyā sa prarocanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतः परं प्रवक्ष्यामि ह्याश्रावणविधिक्रियाम् । बहिर्गीतविधौ सम्यगुत्पत्तिं कारणं तथा
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi hyāśrāvaṇavidhikriyām / bahirgītavidhau samyagutpattiṃ kāraṇaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित्रदक्षिणवृतौ तु सप्तरूपे प्रवर्तिते । सोपोहने सनिर्गीते देवस्तुत्यभिनन्दिते
citradakṣiṇavṛtau tu saptarūpe pravartite / sopohane sanirgīte devastutyabhinandite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नारदाद्यैस्तु गन्धर्वैः सभायां देवदानवाः । निर्गीतं श्राविताः सम्यग्लयतालसमन्वितम्
nāradādyaistu gandharvaiḥ sabhāyāṃ devadānavāḥ / nirgītaṃ śrāvitāḥ samyaglayatālasamanvitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्छ्रुत्वा तु सुखं गानं देवस्तुत्यभिनन्दितम् अभवन्क्षुभिताः सर्वे मात्सर्याद्दैत्यराक्षसाः
tacchrutvā tu sukhaṃ gānaṃ devastutyabhinanditam abhavankṣubhitāḥ sarve mātsaryāddaityarākṣasāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्प्रधार्य च ते ऽन्योन्यमित्यवोचन्नवस्थिताः । निर्गीतं तु सवादित्रमिदं गृह्णीमहे वयम्
sampradhārya ca te 'nyonyamityavocannavasthitāḥ / nirgītaṃ tu savāditramidaṃ gṛhṇīmahe vayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्तरूपेण सन्तुष्टा देवाः कर्मानुकीर्तनात् । वयं गृह्णीम निर्गीतं तुष्यामो ऽत्रैव सर्वदा
saptarūpeṇa santuṣṭā devāḥ karmānukīrtanāt / vayaṃ gṛhṇīma nirgītaṃ tuṣyāmo 'traiva sarvadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते तत्र तुष्टा दैत्यास्तु साधयन्ति पुनः पुनः । रुष्टाश्चापि ततो देवाः प्रत्यभाषन्त नारदम्
te tatra tuṣṭā daityāstu sādhayanti punaḥ punaḥ / ruṣṭāścāpi tato devāḥ pratyabhāṣanta nāradam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एते तुष्यन्ति निर्गीते दानवा सह राक्षसैः । प्रणश्यतु प्रयोगो ऽयं कथं वा मन्यते भवान्
ete tuṣyanti nirgīte dānavā saha rākṣasaiḥ / praṇaśyatu prayogo 'yaṃ kathaṃ vā manyate bhavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवानां वचनं श्रुत्वा नारदो वाक्यमब्रवीत् । धातुवाद्याश्रयकृतं निर्गीतं मा प्रणश्यतु
devānāṃ vacanaṃ śrutvā nārado vākyamabravīt / dhātuvādyāśrayakṛtaṃ nirgītaṃ mā praṇaśyatu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किन्तूपोहनसंयुक्तं धातुवाद्यविभूषितम् । भविष्यतीदं निर्गीतं सप्तरूपविधानतः
kintūpohanasaṃyuktaṃ dhātuvādyavibhūṣitam / bhaviṣyatīdaṃ nirgītaṃ saptarūpavidhānataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्गीतेनावबद्धाश्च दैत्यदानवराक्षसाः । न क्षोभं न विघातं च करिष्यन्तीह तोषिताः
nirgītenāvabaddhāśca daityadānavarākṣasāḥ / na kṣobhaṃ na vighātaṃ ca kariṣyantīha toṣitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं निर्गीतमेतत्तु दैत्यानां स्पर्धया द्विजाः । देवानां बहुमानेन बहिर्गीतमिति स्मृतम्
evaṃ nirgītametattu daityānāṃ spardhayā dvijāḥ / devānāṃ bahumānena bahirgītamiti smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धातुभिश्चित्रवीणायां गुरुलघ्वक्षरान्वितम् । वर्णालङ्कारसंयुक्तं प्रयोक्तव्यं बुधैरथ
dhātubhiścitravīṇāyāṃ gurulaghvakṣarānvitam / varṇālaṅkārasaṃyuktaṃ prayoktavyaṃ budhairatha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्गीतं गेयते यस्मादपदं वर्णयोजनात् । असूयया च देवानां बहिर्गीतमिदं स्मृतम्
nirgītaṃ geyate yasmādapadaṃ varṇayojanāt / asūyayā ca devānāṃ bahirgītamidaṃ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्गीतं यन्मया प्रोक्तं सप्तरूपसमन्वितम् । उत्थापनादिकं यच्च तस्य कारणमुच्यते
nirgītaṃ yanmayā proktaṃ saptarūpasamanvitam / utthāpanādikaṃ yacca tasya kāraṇamucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आश्रावणायां युक्तायां दैत्यास्तुष्यन्ति नित्यशः । वक्त्रपाणौ कृते चैव नित्यं तुष्यन्ति दानवाः
āśrāvaṇāyāṃ yuktāyāṃ daityāstuṣyanti nityaśaḥ / vaktrapāṇau kṛte caiva nityaṃ tuṣyanti dānavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिघट्टनया तुष्टा युक्तायां राक्षसां गणाः । सङ्घोटनक्रियायां च तुष्यन्त्यपि च गुह्यकाः
parighaṭṭanayā tuṣṭā yuktāyāṃ rākṣasāṃ gaṇāḥ / saṅghoṭanakriyāyāṃ ca tuṣyantyapi ca guhyakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मार्गासारितमासाद्य तुष्टा यक्षा भवन्ति हि । गीतकेषु प्रयुक्तेषु देवास्तुष्यन्ति नित्यशः
mārgāsāritamāsādya tuṣṭā yakṣā bhavanti hi / gītakeṣu prayukteṣu devāstuṣyanti nityaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्धमाने प्रयुक्ते तु रुद्रस्तुष्यति सानुगः । तथा चोत्थापने युक्ते ब्रह्मा तुष्टो भवेदिह
vardhamāne prayukte tu rudrastuṣyati sānugaḥ / tathā cotthāpane yukte brahmā tuṣṭo bhavediha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुष्यन्ति लोकपालाश्च प्रयुक्ते परिवर्तने । नान्दीप्रयोगे ऽथ कृते प्रीतो भवति चन्द्रमाः
tuṣyanti lokapālāśca prayukte parivartane / nāndīprayoge 'tha kṛte prīto bhavati candramāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युक्तायामवकृष्टायां प्रीता नागा भवन्ति हि । तथा शुष्कावकृष्टायां प्रीतः पितृगणो भवेत्
yuktāyāmavakṛṣṭāyāṃ prītā nāgā bhavanti hi / tathā śuṣkāvakṛṣṭāyāṃ prītaḥ pitṛgaṇo bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रङ्गद्वारे प्रयुक्ते तु विष्णुः प्रीतो भवेदिह । जर्जरस्य प्रयोगे तु तुष्टा विघ्नविनायकाः
raṅgadvāre prayukte tu viṣṇuḥ prīto bhavediha / jarjarasya prayoge tu tuṣṭā vighnavināyakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा चार्या प्रयुक्तायामुमा तुष्टा भवेदिह । महाचार्या प्रयुक्तायां तुष्टो भूतगणो भवेत्
tathā cāryā prayuktāyāmumā tuṣṭā bhavediha / mahācāryā prayuktāyāṃ tuṣṭo bhūtagaṇo bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आश्रावणादिचार्यन्तमेतद्दैवतपूजनम् । पूर्वरङ्गे मया ख्यातं तथा चाङ्गविकल्पनम्
āśrāvaṇādicāryantametaddaivatapūjanam / pūrvaraṅge mayā khyātaṃ tathā cāṅgavikalpanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवस्तुष्यन्ति यो येन यस्य यन्मनसः प्रियम् । तत्तथा पूर्वरङ्गे तु मया प्रोकं द्विजोत्तमाः
devastuṣyanti yo yena yasya yanmanasaḥ priyam / tattathā pūrvaraṅge tu mayā prokaṃ dvijottamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वदैवतपूजार्हं सर्वदैवतपूजनम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं पूर्वरङ्गप्रवर्तनम्
sarvadaivatapūjārhaṃ sarvadaivatapūjanam / dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ pūrvaraṅgapravartanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दैत्यदानवतुष्ट्यर्थं सर्वेषां च दिवौकसाम् । निर्गीतानि सगीतानि पूर्वरङ्गकृतानि तु लोकालोकस्य जगतस्तदस्मिन्नाटकाश्रये]
daityadānavatuṣṭyarthaṃ sarveṣāṃ ca divaukasām / nirgītāni sagītāni pūrvaraṅgakṛtāni tu lokālokasya jagatastadasminnāṭakāśraye]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्गीतानां सगीतानां वर्धमानस्य चैव हि । ध्रुवाविधाने वक्ष्यामि लक्षणं कर्म चैव हि
nirgītānāṃ sagītānāṃ vardhamānasya caiva hi / dhruvāvidhāne vakṣyāmi lakṣaṇaṃ karma caiva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रयुज्य गीतकविधिं वर्धमानमथापि च । गीतकान्ते ततश्चापि कार्या ह्युत्थापनी ध्रुवा
prayujya gītakavidhiṃ vardhamānamathāpi ca / gītakānte tataścāpi kāryā hyutthāpanī dhruvā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदौ द्वे च चतुर्थं चाप्यष्टमैकादशे तथा । गुर्वक्षराणि जानीयत्पादे ह्येकादशे तथा
adau dve ca caturthaṃ cāpyaṣṭamaikādaśe tathā / gurvakṣarāṇi jānīyatpāde hyekādaśe tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुष्पदा भवेत्सा तु चतुरश्रा तथैव च । चतुर्भिस्सन्निपातैश्च त्रिलया त्रियतिस्तथा
catuṣpadā bhavetsā tu caturaśrā tathaiva ca / caturbhissannipātaiśca trilayā triyatistathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिवर्ताश्च चत्वारः पाणयस्त्रय एव च । जात्या चैव हि विश्लोका तां च तालेन योजयेत्
parivartāśca catvāraḥ pāṇayastraya eva ca / jātyā caiva hi viślokā tāṃ ca tālena yojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शम्या तु द्विकला कार्या तलो द्विकल एव च । पुनश्चैककला शम्या सन्निपातः कलात्रयम्
śamyā tu dvikalā kāryā talo dvikala eva ca / punaścaikakalā śamyā sannipātaḥ kalātrayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमष्टकलः कार्यः सन्निपातो विअचक्षणैः । चत्वारः सन्निपाताश्च परिवर्तः स उच्यते
evamaṣṭakalaḥ kāryaḥ sannipāto viacakṣaṇaiḥ / catvāraḥ sannipātāśca parivartaḥ sa ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वं स्थितलयः कार्यः परिवर्तो विचक्षणैः । तृतीये सन्निपाते तु तस्या भाण्डग्रहो भवेत्
pūrvaṃ sthitalayaḥ kāryaḥ parivarto vicakṣaṇaiḥ / tṛtīye sannipāte tu tasyā bhāṇḍagraho bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकस्मिन्परिवर्ते तु गते प्राप्ते द्वितीयके । कार्यं मध्यलये तज्ज्ञैः सूत्रधारप्रवेशनम्
ekasminparivarte tu gate prāpte dvitīyake / kāryaṃ madhyalaye tajjñaiḥ sūtradhārapraveśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुष्पाञ्जलिं समादाय रक्षामङ्गलसंस्कृताः । शुद्धवस्त्राः सुमनसस्तथा चाद्भुतदृष्टयः
puṣpāñjaliṃ samādāya rakṣāmaṅgalasaṃskṛtāḥ / śuddhavastrāḥ sumanasastathā cādbhutadṛṣṭayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थानन्तु वैष्णवं कृत्वा सौष्ठवाङ्गपुरस्कृतम् । दीक्षिताः शुचयश्चैव प्रविशेयुः समं त्रयः
sthānantu vaiṣṇavaṃ kṛtvā sauṣṭhavāṅgapuraskṛtam / dīkṣitāḥ śucayaścaiva praviśeyuḥ samaṃ trayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भृङ्गारजर्जरधरौ भवेतां पारिपार्श्विकौ । मध्ये तु सूत्रभृत्ताभ्यां वृत्तः पञ्चपदीं व्रजेत्
bhṛṅgārajarjaradharau bhavetāṃ pāripārśvikau / madhye tu sūtrabhṛttābhyāṃ vṛttaḥ pañcapadīṃ vrajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पदानि पञ्च गच्छेयुर्ब्रह्मणो यजनेच्छया । पदानाञ्चापि विक्षेपं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः
padāni pañca gaccheyurbrahmaṇo yajanecchayā / padānāñcāpi vikṣepaṃ vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रितालान्तरविष्कम्भमुत्क्षिपेच्चरणं शनैः पार्श्वोत्थानोत्थितं चैव तन्मध्ये पातयेत्पुनः
tritālāntaraviṣkambhamutkṣipeccaraṇaṃ śanaiḥ pārśvotthānotthitaṃ caiva tanmadhye pātayetpunaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं पञ्चपदीं गत्वा सूत्रधारः सहेतरः । सूचीं वामपदे दद्याद्विक्षेपं दक्षिणेन च
evaṃ pañcapadīṃ gatvā sūtradhāraḥ sahetaraḥ / sūcīṃ vāmapade dadyādvikṣepaṃ dakṣiṇena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुष्पाञ्जल्यपवर्गश्च कार्यो ब्राह्मे ऽथ मण्डले । रङ्गपीठस्य मध्ये तु स्वयं ब्रह्मा प्रतिष्ठितः
puṣpāñjalyapavargaśca kāryo brāhme 'tha maṇḍale / raṅgapīṭhasya madhye tu svayaṃ brahmā pratiṣṭhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः सललितैर्हस्तैरभिवन्द्य पितामहम् । अभिवादानि कार्याणि त्रीणि हस्तेन भूतले
tataḥ salalitairhastairabhivandya pitāmaham / abhivādāni kāryāṇi trīṇi hastena bhūtale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालप्रकर्षहेतोश्च पादानां प्रविभागतः । सूत्रधारप्रवेशाद्यो वन्दनाभिनयान्तकः
kālaprakarṣahetośca pādānāṃ pravibhāgataḥ / sūtradhārapraveśādyo vandanābhinayāntakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वितीयः परिवर्तस्तु कार्यो मध्यलयाश्रितः । ततः परं तृतीये तु मण्डलस्य प्रदक्षिणम्
dvitīyaḥ parivartastu kāryo madhyalayāśritaḥ / tataḥ paraṃ tṛtīye tu maṇḍalasya pradakṣiṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवेदाचमनं चैव जर्जरग्रहणं तथा । उत्थाय मण्डलात्तूर्णं दक्षिणं पादमुद्धरेत्
bhavedācamanaṃ caiva jarjaragrahaṇaṃ tathā / utthāya maṇḍalāttūrṇaṃ dakṣiṇaṃ pādamuddharet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेधं तेनैव कुर्वीत विक्षेपं वामकेन च । पुनश्च दक्षिणं पादं पार्श्वसंस्थं समुद्धरेत्
vedhaṃ tenaiva kurvīta vikṣepaṃ vāmakena ca / punaśca dakṣiṇaṃ pādaṃ pārśvasaṃsthaṃ samuddharet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततश्च वामवेधस्तु विक्षेपो दक्षिणस्य च । इत्यनेन विधानेन सम्यक्कृत्वा प्रदिक्षणम्
tataśca vāmavedhastu vikṣepo dakṣiṇasya ca / ityanena vidhānena samyakkṛtvā pradikṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भृङ्गारभृतमाहूय शौचं चापि समाचरेत् । यथान्यायं तु कर्तव्या तेन ह्याचमनक्रिया
bhṛṅgārabhṛtamāhūya śaucaṃ cāpi samācaret / yathānyāyaṃ tu kartavyā tena hyācamanakriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मप्रोक्षणमेवाद्भिः कर्तव्यं तु यथाक्रमम् । प्रयत्नकृतशौचेन सूत्रधारेण यत्नतः
ātmaprokṣaṇamevādbhiḥ kartavyaṃ tu yathākramam / prayatnakṛtaśaucena sūtradhāreṇa yatnataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्निपातसमं ग्राह्यो जर्जरो विघ्नजर्जरः । प्रदक्षिणाद्यो विज्ञेयो जर्जरग्रहणान्तकः
sannipātasamaṃ grāhyo jarjaro vighnajarjaraḥ / pradakṣiṇādyo vijñeyo jarjaragrahaṇāntakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृतीयः परिवर्तस्तु विज्ञेयो वै द्रुते लये । गृहीत्वा जर्जरं त्वष्टौ कला जप्यं प्रयोजयेत्
tṛtīyaḥ parivartastu vijñeyo vai drute laye / gṛhītvā jarjaraṃ tvaṣṭau kalā japyaṃ prayojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वामवेधं ततः कुर्याद्विक्षेपं दक्षिणस्य च । ततः पञ्चपदीं चैव गच्छेत्तु कुतपोन्मुखः
vāmavedhaṃ tataḥ kuryādvikṣepaṃ dakṣiṇasya ca / tataḥ pañcapadīṃ caiva gacchettu kutaponmukhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वामवेधस्तु तत्रापि विक्षेपो दक्षिणस्य तु । जर्जरग्रहणाद्यो ऽयं कुतपाभिमुखान्तकः
vāmavedhastu tatrāpi vikṣepo dakṣiṇasya tu / jarjaragrahaṇādyo 'yaṃ kutapābhimukhāntakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्थः परिवर्तस्तु कार्यो द्रुतलये पुनः । करपादनिपातास्तु भव्न्त्यत्र तु षोडश
caturthaḥ parivartastu kāryo drutalaye punaḥ / karapādanipātāstu bhavntyatra tu ṣoḍaśa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्र्यश्रे द्वादश पातास्तु भवन्ति करपादयोः । वन्दनान्यथ कार्याणि त्रीणि हस्तेन भूतले
tryaśre dvādaśa pātāstu bhavanti karapādayoḥ / vandanānyatha kāryāṇi trīṇi hastena bhūtale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मप्रोक्षणमद्भिश्च त्र्यश्रे नैव विधीयते । एवमुत्थापनं कार्यं ततस्तु परिवर्तनम्
ātmaprokṣaṇamadbhiśca tryaśre naiva vidhīyate / evamutthāpanaṃ kāryaṃ tatastu parivartanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुरश्रं लये मध्ये सन्निपातैरथाष्टभिः । यस्या लघूनि सर्वाणि केवलं नैधनं गुरु
caturaśraṃ laye madhye sannipātairathāṣṭabhiḥ / yasyā laghūni sarvāṇi kevalaṃ naidhanaṃ guru
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवेदतिजगत्यान्तु सा ध्रुवा परिवर्तनी । वार्तिकेन तु मार्गेण वाद्येनानुगतेन च
bhavedatijagatyāntu sā dhruvā parivartanī / vārtikena tu mārgeṇa vādyenānugatena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ललितैः पादविन्यासैर्वन्द्या देवा यथादिशम् । द्विकलं पादपतनं पादचार्या गतं भवेत्
lalitaiḥ pādavinyāsairvandyā devā yathādiśam / dvikalaṃ pādapatanaṃ pādacāryā gataṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वामपादेन वेधस्तु कर्तव्यो नृत्तयोक्तृभिः । द्वितालान्तरविष्कम्भो विक्षेपो दक्षिणस्य च
vāmapādena vedhastu kartavyo nṛttayoktṛbhiḥ / dvitālāntaraviṣkambho vikṣepo dakṣiṇasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः पञ्चपदीं गच्छेदतिक्रान्तैः पदरथ । ततो ऽभिवादनं कुर्याद्देवतानां यथादिशम्
tataḥ pañcapadīṃ gacchedatikrāntaiḥ padaratha / tato 'bhivādanaṃ kuryāddevatānāṃ yathādiśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वन्देत प्रथमं पूर्वां दिशं शक्राधिदैवताम् । द्वितीयां दक्षिणामाशां वन्देत यमदेवताम्
vandeta prathamaṃ pūrvāṃ diśaṃ śakrādhidaivatām / dvitīyāṃ dakṣiṇāmāśāṃ vandeta yamadevatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वन्देत पश्चिमामाशां ततो वरुणदैवताम् । चतुर्थीमुत्तरामाशां वन्देत धनदाश्रयाम्
vandeta paścimāmāśāṃ tato varuṇadaivatām / caturthīmuttarāmāśāṃ vandeta dhanadāśrayām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिशां तु वन्दनं कृत्वा वामवेधं प्रयोजयेत् । दक्षिणेन च कर्तव्यं विक्षेपपरिवर्तनम्
diśāṃ tu vandanaṃ kṛtvā vāmavedhaṃ prayojayet / dakṣiṇena ca kartavyaṃ vikṣepaparivartanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राङ्ग्मुखस्तु ततः कुर्यात्पुरुषस्त्रीनपुंसकैः । त्रिपद्या सूत्रभृद्रुद्रब्रह्मोपेन्द्राभिवादनम्
prāṅgmukhastu tataḥ kuryātpuruṣastrīnapuṃsakaiḥ / tripadyā sūtrabhṛdrudrabrahmopendrābhivādanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दक्षिणं तु पदं पुंसो वामं स्त्रीणां प्रकीर्तितम् । पुनर्दक्षिणमेव स्यान्नात्युत्क्षिप्तं नपुंसकम्
dakṣiṇaṃ tu padaṃ puṃso vāmaṃ strīṇāṃ prakīrtitam / punardakṣiṇameva syānnātyutkṣiptaṃ napuṃsakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वन्देत पौरुषेणेशं स्त्रीपदेन जनार्दनम् । नपुंसक्पदेनापि तथैवाम्बुजसम्भवम्
vandeta pauruṣeṇeśaṃ strīpadena janārdanam / napuṃsakpadenāpi tathaivāmbujasambhavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिवर्तनमेवं स्यात्तस्यान्ते प्रविशेत्ततः । चतुर्थकारः पुष्पाणि प्रगृह्य विधिपूर्वकम्
parivartanamevaṃ syāttasyānte praviśettataḥ / caturthakāraḥ puṣpāṇi pragṛhya vidhipūrvakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथावत्तेन कर्तव्यं पूजनं जर्जरस्य तु । कुतपस्य च सर्वस्य सूत्रधारस्य चैव हि
yathāvattena kartavyaṃ pūjanaṃ jarjarasya tu / kutapasya ca sarvasya sūtradhārasya caiva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य भाण्डसमः कार्यस्तज्ज्ञैर्गतिपरिक्रमः । न तत्र गानं कर्तव्यं तत्र स्तोभक्रिया भवेत्
tasya bhāṇḍasamaḥ kāryastajjñairgatiparikramaḥ / na tatra gānaṃ kartavyaṃ tatra stobhakriyā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्थकारः पूजां तु स कृत्वान्तर्हितो भवेत् । ततो गेयावकृष्टा तु चतुरश्रा स्थिता ध्रुवा
caturthakāraḥ pūjāṃ tu sa kṛtvāntarhito bhavet / tato geyāvakṛṣṭā tu caturaśrā sthitā dhruvā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरुप्राया तु सा कार्या तथा चैवावपाणिका । स्थायिवर्णाश्रयोपेता कलाष्टकविनिर्मिता लघूनि पादे पङ्क्त्यान्तु सावकृष्टा ध्रुवा स्मृता]
guruprāyā tu sā kāryā tathā caivāvapāṇikā / sthāyivarṇāśrayopetā kalāṣṭakavinirmitā laghūni pāde paṅktyāntu sāvakṛṣṭā dhruvā smṛtā]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूत्रधारः पठेत्तत्र मध्यमं स्वरमाश्रितः । नान्दीं पदैर्द्वादशभिरष्टभिर्वाऽप्यलङ्कृताम्
sūtradhāraḥ paṭhettatra madhyamaṃ svaramāśritaḥ / nāndīṃ padairdvādaśabhiraṣṭabhirvā'pyalaṅkṛtām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नमो ऽस्तु सर्वदेवेभ्यो द्विजातिभ्यः शुभं तथा । जितं सोमेन वै राज्ञा शिवं गोब्राह्मणाय च
namo 'stu sarvadevebhyo dvijātibhyaḥ śubhaṃ tathā / jitaṃ somena vai rājñā śivaṃ gobrāhmaṇāya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मोत्तरं तथैवास्तु हता ब्रह्मद्विषस्तथा । प्रशास्त्विमां महाराजः पृथिवीं च ससागराम्
brahmottaraṃ tathaivāstu hatā brahmadviṣastathā / praśāstvimāṃ mahārājaḥ pṛthivīṃ ca sasāgarām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राष्ट्रं प्रवर्धतां चैव रङ्गस्याशा समृद्ध्यतु । प्रेक्षाकर्तुर्महान्धर्मो भवतु ब्रह्मभाषितः
rāṣṭraṃ pravardhatāṃ caiva raṅgasyāśā samṛddhyatu / prekṣākarturmahāndharmo bhavatu brahmabhāṣitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काव्यकर्तुर्यशश्चास्तु धर्मश्चापि प्रवर्धताम् । इज्यया चानया नित्यं प्रीयन्तां देवता इति
kāvyakarturyaśaścāstu dharmaścāpi pravardhatām / ijyayā cānayā nityaṃ prīyantāṃ devatā iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नान्दीपदान्तरेष्वेषु ह्येवमार्येति नित्यशः । वदेतां सम्यगुक्ताभिर्वाग्भिस्तौ पारिपार्श्विकौ
nāndīpadāntareṣveṣu hyevamāryeti nityaśaḥ / vadetāṃ samyaguktābhirvāgbhistau pāripārśvikau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं नान्दी विधातव्या यथावल्लक्षणान्विता । ततश्शुष्कावकृष्टा स्याज्जर्जरश्लोकदर्शिका
evaṃ nāndī vidhātavyā yathāvallakṣaṇānvitā / tataśśuṣkāvakṛṣṭā syājjarjaraślokadarśikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नवं गुर्वाक्षराण्यादौ षड्लघूनि गुरुत्रयम् । शुष्कावकृष्टा तु भवेत्कला ह्यष्टौ प्रमाणतः
navaṃ gurvākṣarāṇyādau ṣaḍlaghūni gurutrayam / śuṣkāvakṛṣṭā tu bhavetkalā hyaṣṭau pramāṇataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिग्ले दिग्ले दिग्ले दिग्ले जम्बुकपलितकते तेचाम् । कृत्वा शुष्कावकृष्टां तु यथावद्द्विजसत्तमाः
digle digle digle digle jambukapalitakate tecām / kṛtvā śuṣkāvakṛṣṭāṃ tu yathāvaddvijasattamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः श्लोकं पठेदेकं गम्भीरस्वरसंयुतम् । देवस्तोत्रं पुरस्कृत्य यस्य पूजा प्रवर्तते
tataḥ ślokaṃ paṭhedekaṃ gambhīrasvarasaṃyutam / devastotraṃ puraskṛtya yasya pūjā pravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राज्ञो वा यत्र भक्तिः स्यादथ वा ब्रह्मणस्स्तवम् । गदित्वा जर्जरश्लोकं रङ्गद्वारे च यत्स्मृतम्
rājño vā yatra bhaktiḥ syādatha vā brahmaṇasstavam / gaditvā jarjaraślokaṃ raṅgadvāre ca yatsmṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पठेदन्यं पुनः श्लोकं जर्जरस्य विनाशनम् । जर्जरं नमयित्वा तु ततश्चारीं प्रयोजयेत्
paṭhedanyaṃ punaḥ ślokaṃ jarjarasya vināśanam / jarjaraṃ namayitvā tu tataścārīṃ prayojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पारिपार्श्विकयोश्च स्यात्पश्चिमेनापसर्पणम् । अङ्किता चात्र कर्तव्या ध्रुवा मध्यलयान्विता
pāripārśvikayośca syātpaścimenāpasarpaṇam / aṅkitā cātra kartavyā dhruvā madhyalayānvitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्भिः सन्निपातैश्च चतुरश्रा प्रमाणतः । आद्यमन्त्यं चतुर्थं च पञ्चमं च तथा गुरु
caturbhiḥ sannipātaiśca caturaśrā pramāṇataḥ / ādyamantyaṃ caturthaṃ ca pañcamaṃ ca tathā guru
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्यां ह्रस्वानि शेषाणि सा ज्ञेया त्वङ्किता बुधैः । अस्याः प्रयोगं वक्ष्यामि यथा पूर्वं महेश्वरः
yasyāṃ hrasvāni śeṣāṇi sā jñeyā tvaṅkitā budhaiḥ / asyāḥ prayogaṃ vakṣyāmi yathā pūrvaṃ maheśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहोमया क्रीडितवान्नानाभावविचेष्टतैः । कृत्वाऽवहित्थं स्थानं तु वामं चाधोमुखं भुजम्
sahomayā krīḍitavānnānābhāvaviceṣṭataiḥ / kṛtvā'vahitthaṃ sthānaṃ tu vāmaṃ cādhomukhaṃ bhujam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुरश्रमुरः कार्यमञ्चितश्चापि मस्तकः । नाभिप्रदेशे विन्यस्य जर्जरं च तुलाधृतम्
caturaśramuraḥ kāryamañcitaścāpi mastakaḥ / nābhipradeśe vinyasya jarjaraṃ ca tulādhṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.