Bharata: Natyasastra 8

भावानां च रसानां च समुत्थानं यथाक्रमम् । त्वत्प्रसादाच्छ्रुतं सर्वमिच्छामो वेदितुं पुनः

bhāvānāṃ ca rasānāṃ ca samutthānaṃ yathākramam / tvatprasādācchrutaṃ sarvamicchāmo vedituṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाट्ये कतिविधः कार्यः तज्ज्ञैरभिनयक्रमः । कतं वाभिनयो ह्येष कतिभेदस्तु कीर्तितः

nāṭye katividhaḥ kāryaḥ tajjñairabhinayakramaḥ / kataṃ vābhinayo hyeṣa katibhedastu kīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वमेतद्यथातत्त्वं कथयस्व महामुने । यो यथाभिनयो यस्मिन् योक्तव्यः सिद्धिमिच्छता

sarvametadyathātattvaṃ kathayasva mahāmune / yo yathābhinayo yasmin yoktavyaḥ siddhimicchatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः । प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं चतुरो ऽभिनयान् प्रति

teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato muniḥ / pratyuvāca punarvākyaṃ caturo 'bhinayān prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं वः कथयिष्यामि निखिलेन तपोधनाः । यस्मादभिनयो ह्येष विधिवत् समुदाहृतम्

ahaṃ vaḥ kathayiṣyāmi nikhilena tapodhanāḥ / yasmādabhinayo hyeṣa vidhivat samudāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिपूर्वस्तु णीञ् धातुराभिमुख्यार्थनिर्णये । यस्मात्पदार्थान्नयति तस्मादभिनयः स्मृतः

abhipūrvastu ṇīñ dhāturābhimukhyārthanirṇaye / yasmātpadārthānnayati tasmādabhinayaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभावयति यस्माच्च नानार्थान् हि प्रयोगतः । शाखाङ्गोपाङ्गसंयुक्तस्तस्मादभिनयः स्मृतः

vibhāvayati yasmācca nānārthān hi prayogataḥ / śākhāṅgopāṅgasaṃyuktastasmādabhinayaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्विधश्चैव भवेन्नाट्यस्याभिनयो द्विजाः । अनेकभेदवाहूयं नाट्यं ह्यस्मिन् प्रतिष्ठितम्

caturvidhaścaiva bhavennāṭyasyābhinayo dvijāḥ / anekabhedavāhūyaṃ nāṭyaṃ hyasmin pratiṣṭhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आङ्गिको वाचिकश्चैव ह्याहार्यः सात्त्विकस्तथा । ज्ञेयस्त्वभिनयो विप्राः चतुर्धा परिकल्पितः

āṅgiko vācikaścaiva hyāhāryaḥ sāttvikastathā / jñeyastvabhinayo viprāḥ caturdhā parikalpitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सात्त्विकः पूर्वमुक्तस्तु भावैश्च सहितो मया । अङ्गाभिनयमेवादौ गदतो मे निबोधत

sāttvikaḥ pūrvamuktastu bhāvaiśca sahito mayā / aṅgābhinayamevādau gadato me nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिविधस्त्वाङ्गिको द्य्नेयः शारीरो मुखजस्तथा । तथा चेष्टाकृतश्चैव शाखाङ्गोपाङ्गसंयुतः

trividhastvāṅgiko dyneyaḥ śārīro mukhajastathā / tathā ceṣṭākṛtaścaiva śākhāṅgopāṅgasaṃyutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरोहस्तकटीदक्षः पार्श्वपादसमन्वितः । अङ्गप्रत्यङ्गसंयुक्तः षडङ्गो नाट्यसंग्रहः

śirohastakaṭīdakṣaḥ pārśvapādasamanvitaḥ / aṅgapratyaṅgasaṃyuktaḥ ṣaḍaṅgo nāṭyasaṃgrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य शिरोहस्तोरःपार्श्वकटीपादतः षडङ्गानि । नेत्रभ्रूनासाधरकपोलचिबुकान्युपाङ्गानि

tasya śirohastoraḥpārśvakaṭīpādataḥ ṣaḍaṅgāni / netrabhrūnāsādharakapolacibukānyupāṅgāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य शाखा च नृत्तं च तथैवाङ्कुर एव च । वस्तून्यभिनयस्येह विज्ञेयानि प्रयोक्तृभिः

asya śākhā ca nṛttaṃ ca tathaivāṅkura eva ca / vastūnyabhinayasyeha vijñeyāni prayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आङ्गिकस्तु भवेच्छाखा ह्यङ्कुरः सूचना भवेत् । अङ्गहारविनिष्पन्नं नृत्तं तु करणाश्रयम्

āṅgikastu bhavecchākhā hyaṅkuraḥ sūcanā bhavet / aṅgahāraviniṣpannaṃ nṛttaṃ tu karaṇāśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखजे ऽभिनये विप्रा नानाभावरसाश्रये । शिरसः प्रथमं कर्म गदतो मे निबोधत

mukhaje 'bhinaye viprā nānābhāvarasāśraye / śirasaḥ prathamaṃ karma gadato me nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकम्पितं कम्पितं च धूतं विधुतमेव च । परिवाहितमाधूतमवधूतं तथाञ्चितम्

ākampitaṃ kampitaṃ ca dhūtaṃ vidhutameva ca / parivāhitamādhūtamavadhūtaṃ tathāñcitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निहञ्चितं परावृत्तमुत्क्षिप्तं चाप्यधोगतम् । लोलितं चैव विज्ञेयं त्रयोदशविधं शिरः

nihañcitaṃ parāvṛttamutkṣiptaṃ cāpyadhogatam / lolitaṃ caiva vijñeyaṃ trayodaśavidhaṃ śiraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शनैराकम्पनादूर्ध्वमधश्चाकम्पितं भवेत् । द्रुतं तदेव बहुशः कम्पितं कम्पितं शिरः

śanairākampanādūrdhvamadhaścākampitaṃ bhavet / drutaṃ tadeva bahuśaḥ kampitaṃ kampitaṃ śiraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋजुस्थितस्य चोर्ध्वाधः क्षेपादाकम्पितं भवेत् । बहुशश्चलितं यच्च तत्कम्पितमिहोच्यते

ṛjusthitasya cordhvādhaḥ kṣepādākampitaṃ bhavet / bahuśaścalitaṃ yacca tatkampitamihocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संज्ञोपदेशपृच्छासु स्वभावाभाषणे तथा । निर्देशावाहने चैव भवेदाकम्पितं शिरः

saṃjñopadeśapṛcchāsu svabhāvābhāṣaṇe tathā / nirdeśāvāhane caiva bhavedākampitaṃ śiraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोषे वितर्के विज्ञाने प्रतिज्ञाने ऽथ तर्जने । प्रश्नातिशयवाक्येषु शिरः कम्पितमिष्यते

roṣe vitarke vijñāne pratijñāne 'tha tarjane / praśnātiśayavākyeṣu śiraḥ kampitamiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरसो रेचनं यत्तु शनैस्तद् धुतमिष्यते । द्रुतमारेचनादेतद्विधुतं तु भवेच्छिरः

śiraso recanaṃ yattu śanaistad dhutamiṣyate / drutamārecanādetadvidhutaṃ tu bhavecchiraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनीप्सिते विषादे च विस्मये प्रत्ययं तथा । पार्श्वावलोकने शून्ये प्रतिषेधे धुतं शिरः

anīpsite viṣāde ca vismaye pratyayaṃ tathā / pārśvāvalokane śūnye pratiṣedhe dhutaṃ śiraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीतग्रस्ते भयार्ते च त्रासिते ज्वरिते तथा । पीतमात्रे तथा मद्ये विधुतं तु भवेच्छिरः

śītagraste bhayārte ca trāsite jvarite tathā / pītamātre tathā madye vidhutaṃ tu bhavecchiraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर्यायशः पार्श्वगतं शिरः स्यात् परिवाहितम् । आधूतमुच्यते तिर्यक् सकृदुद्वाहितं तु यत्

paryāyaśaḥ pārśvagataṃ śiraḥ syāt parivāhitam / ādhūtamucyate tiryak sakṛdudvāhitaṃ tu yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधने विस्मये हर्षे स्मिते चामर्षिते तथा । विचारे विहृते चैव लीलायां परिवाहितम्

sādhane vismaye harṣe smite cāmarṣite tathā / vicāre vihṛte caiva līlāyāṃ parivāhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्वेच्छादर्शने चैव पार्श्वस्थोर्ध्वनिरीक्षणे आधुतं तु शिरो ज्ञेयमात्मसम्भावनादिषु

garvecchādarśane caiva pārśvasthordhvanirīkṣaṇe ādhutaṃ tu śiro jñeyamātmasambhāvanādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदधः सकृदाक्षिप्तमवधूतं तु तच्छिरः । सन्देशावाहनालापसंज्ञादिषु नदिष्यते

yadadhaḥ sakṛdākṣiptamavadhūtaṃ tu tacchiraḥ / sandeśāvāhanālāpasaṃjñādiṣu nadiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किञ्चित् पार्श्वनतग्रीवं शिरो विज्ञेयमञ्चितम् । व्याधिते मूर्छिते मत्ते चिन्तायां हनुधारणम्

kiñcit pārśvanatagrīvaṃ śiro vijñeyamañcitam / vyādhite mūrchite matte cintāyāṃ hanudhāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्क्षिपांसावसक्तं यत्कुञ्चितभ्रूलतं शिरः । निहञ्चितं तु विज्ञेयं स्त्रीणामेतत् प्रयोजयेत्

utkṣipāṃsāvasaktaṃ yatkuñcitabhrūlataṃ śiraḥ / nihañcitaṃ tu vijñeyaṃ strīṇāmetat prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्वे माने विलासे च बिव्वोके किलकिञ्चिते । मोट्टायिते कुट्टमिते स्तम्भमाने निहञ्चितम्

garve māne vilāse ca bivvoke kilakiñcite / moṭṭāyite kuṭṭamite stambhamāne nihañcitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परावृत्तानुकरणात् परावृत्तमिहोच्यते । तत् स्यान्मुखापहरणे पृष्ठतः प्रेक्षणादिषु

parāvṛttānukaraṇāt parāvṛttamihocyate / tat syānmukhāpaharaṇe pṛṣṭhataḥ prekṣaṇādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्क्षिप्तं चापि विज्ञेयमुन्मुखावस्थितं शिरः । प्रांशुदिव्यास्त्रयोगेषु स्यादुत्क्षिप्तं प्रयोगतः

utkṣiptaṃ cāpi vijñeyamunmukhāvasthitaṃ śiraḥ / prāṃśudivyāstrayogeṣu syādutkṣiptaṃ prayogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधोमुखं स्थितं चापि बुधाः प्राहुरधोगतम् । लज्जायां च प्रणामे च दुःखे चाधोगतं शिरः

adhomukhaṃ sthitaṃ cāpi budhāḥ prāhuradhogatam / lajjāyāṃ ca praṇāme ca duḥkhe cādhogataṃ śiraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वतो भ्रमणाच्चैव शिरः स्यात् परिलोलितम् । मूर्च्छाव्याधिमदावेशग्रहनिद्रादिषु स्मृतम्

sarvato bhramaṇāccaiva śiraḥ syāt parilolitam / mūrcchāvyādhimadāveśagrahanidrādiṣu smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋजुस्वभावसंस्थानं प्राकृतं तु स्वभावजम् । मंगल्याध्ययनध्यानस्वभावजयकर्मसु

ṛjusvabhāvasaṃsthānaṃ prākṛtaṃ tu svabhāvajam / maṃgalyādhyayanadhyānasvabhāvajayakarmasu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एभ्यो ऽन्ये बहवो भेदा लोकाभिनयसंश्रिताः । ते च लोकस्वभावेन प्रयोक्तव्या प्रयोक्तृभिः

ebhyo 'nye bahavo bhedā lokābhinayasaṃśritāḥ / te ca lokasvabhāvena prayoktavyā prayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रयोदशविधं ह्येतच्छिरःकर्म मयोदितम् । अतः परं प्रवक्ष्यामि दृष्टीनामिह लक्षणम्

trayodaśavidhaṃ hyetacchiraḥkarma mayoditam / ataḥ paraṃ pravakṣyāmi dṛṣṭīnāmiha lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कान्ता भयानका हास्या करुणा चाद्भुता तथा । रौद्रो वीरा च बीभत्सा विज्ञेया रसदृष्टयः

kāntā bhayānakā hāsyā karuṇā cādbhutā tathā / raudro vīrā ca bībhatsā vijñeyā rasadṛṣṭayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्निग्धा हृष्टा च दीना च क्रुद्धा दृप्ता भयान्विता । जुगुप्सिता विस्मिता च स्थायिभावेषु दृष्टयः

snigdhā hṛṣṭā ca dīnā ca kruddhā dṛptā bhayānvitā / jugupsitā vismitā ca sthāyibhāveṣu dṛṣṭayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शून्या च मलिना चैव श्रान्ता लज्जान्विता तथा । ग्लाना च शङ्किता चैव विषण्णा मुकुला तथा

śūnyā ca malinā caiva śrāntā lajjānvitā tathā / glānā ca śaṅkitā caiva viṣaṇṇā mukulā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुञ्चिता चाभितप्ता च जिह्मा सललिता तथा । वितर्कितार्धमुकुला विभ्रान्ता विलुप्ता तथा

kuñcitā cābhitaptā ca jihmā salalitā tathā / vitarkitārdhamukulā vibhrāntā viluptā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकेकरा विकोशा च त्रस्ता च मदिरा तथा । षट्त्रिंशद् दृष्टयो ह्येता तासु नाट्यं प्रतिष्ठितम्

ākekarā vikośā ca trastā ca madirā tathā / ṣaṭtriṃśad dṛṣṭayo hyetā tāsu nāṭyaṃ pratiṣṭhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य दृष्टिविधानस्य नानाभावरसाश्रयम् । लक्षणं सम्प्रवक्ष्यमि यथाकर्म प्रयोगतः

asya dṛṣṭividhānasya nānābhāvarasāśrayam / lakṣaṇaṃ sampravakṣyami yathākarma prayogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हर्षप्रसादजनिता कान्तात्यर्थं समन्यथा । सभ्रूक्षेपकटाक्षा च शृङ्गारे दृष्टिरिक्ष्यते

harṣaprasādajanitā kāntātyarthaṃ samanyathā / sabhrūkṣepakaṭākṣā ca śṛṅgāre dṛṣṭirikṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रोद्वृत्तनिष्टब्धपुटा स्फुरदुद्वृत्ततारका । दृष्टिर्भयानाकात्यर्थं भीता ज्ञेया भयानके

prodvṛttaniṣṭabdhapuṭā sphuradudvṛttatārakā / dṛṣṭirbhayānākātyarthaṃ bhītā jñeyā bhayānake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमादाकुञ्चितपुटा विभ्रान्ताकुलतारका । हास्या दृष्टिस्तु कर्तव्या कुहकाभिनयं प्रति

kramādākuñcitapuṭā vibhrāntākulatārakā / hāsyā dṛṣṭistu kartavyā kuhakābhinayaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पतितोर्ध्वपुटा सास्रा मन्युमन्थरतारका । नासाग्रानुगता दृष्टिः करुणा करुणे रसे

patitordhvapuṭā sāsrā manyumantharatārakā / nāsāgrānugatā dṛṣṭiḥ karuṇā karuṇe rase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या त्वाकुञ्चितपक्ष्माग्रा साश्चर्योद्धत्ततारका । सौम्या विकसितान्ता च साद्भुता दृष्टिरद्भुते

yā tvākuñcitapakṣmāgrā sāścaryoddhattatārakā / saumyā vikasitāntā ca sādbhutā dṛṣṭiradbhute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्र् ॥ ऊरा रूक्षारुणोद्वृतनिष्टब्धपुटतारका । भ्रुकुटीकुटिला दृष्टिः रौद्रे रौद्री रसा स्मृता

kr // ūrā rūkṣāruṇodvṛtaniṣṭabdhapuṭatārakā / bhrukuṭīkuṭilā dṛṣṭiḥ raudre raudrī rasā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीप्ता विकसिता क्षुब्धा गम्भीरा समतारका । उत्फुल्लमध्या दृष्टिस्तु वीरा वीररसाश्रया

dīptā vikasitā kṣubdhā gambhīrā samatārakā / utphullamadhyā dṛṣṭistu vīrā vīrarasāśrayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निकुञ्चितपुटापाङ्गा घूर्णोपप्लुततारका । संश्लिष्टस्थिरपक्ष्मा च बीभत्सा दृष्टिरिष्यते

nikuñcitapuṭāpāṅgā ghūrṇopaplutatārakā / saṃśliṣṭasthirapakṣmā ca bībhatsā dṛṣṭiriṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासाग्रसक्ता निमिषा तथाधोभागचारिणी । आकेकरपुटा शान्ते शान्ता दृष्टिर्भवेदसौ

nāsāgrasaktā nimiṣā tathādhobhāgacāriṇī / ākekarapuṭā śānte śāntā dṛṣṭirbhavedasau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसजा दृष्टयो ह्येता विज्ञेया लक्षणान्विता । अतः परं प्रवक्ष्यामि स्थायिभावसमाश्रयाः

rasajā dṛṣṭayo hyetā vijñeyā lakṣaṇānvitā / ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sthāyibhāvasamāśrayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याकोशमध्या मधुरा स्थितताराभिलाषिणी । सानन्दाश्रुप्लुता दृष्टिः स्निग्धेयं रतिभावजा

vyākośamadhyā madhurā sthitatārābhilāṣiṇī / sānandāśruplutā dṛṣṭiḥ snigdheyaṃ ratibhāvajā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चला हसितगर्भा च विशत्तारानिमेषिणी । किञ्चिदाकुञ्चिता दृष्टिः हृष्टा हासे प्रकीर्तिता

calā hasitagarbhā ca viśattārānimeṣiṇī / kiñcidākuñcitā dṛṣṭiḥ hṛṣṭā hāse prakīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवस्रस्तोत्तरपुटा किञ्चित्सरंब्धतारका । मन्दसञ्चारिणी दीना सा शोके दृष्टिरिष्यते

avasrastottarapuṭā kiñcitsaraṃbdhatārakā / mandasañcāriṇī dīnā sā śoke dṛṣṭiriṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूक्षा स्थिरोद्धतपुटा निष्टब्धोद्धृत्ततारका । कुटिला भ्रुकुटिर्दृष्टिः क्रुद्धा क्रोधे विधीयते

rūkṣā sthiroddhatapuṭā niṣṭabdhoddhṛttatārakā / kuṭilā bhrukuṭirdṛṣṭiḥ kruddhā krodhe vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संस्थिते तार्के यस्याः स्थिता विकसिता तथा । सत्त्वमुद्गिरती दृप्ता दृष्टिरुत्साहसंभवा

saṃsthite tārke yasyāḥ sthitā vikasitā tathā / sattvamudgiratī dṛptā dṛṣṭirutsāhasaṃbhavā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विस्फारितोभयपुटा भयकम्पिततारका । निष्क्रान्तमध्या दृष्टिस्तु भयभावे भयान्विता

visphāritobhayapuṭā bhayakampitatārakā / niṣkrāntamadhyā dṛṣṭistu bhayabhāve bhayānvitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संकोचितपुटाध्यामा दृष्टिर्मीलिततारका । पक्ष्मोद्देशात् समुद्विग्ना जुगुप्सायां जुगुप्सिता

saṃkocitapuṭādhyāmā dṛṣṭirmīlitatārakā / pakṣmoddeśāt samudvignā jugupsāyāṃ jugupsitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भृशमुद्वृत्ततारा च नष्टोभयपुटान्विता । समा विकसिता दृष्टिर्विस्मिता विस्मये स्मृता

bhṛśamudvṛttatārā ca naṣṭobhayapuṭānvitā / samā vikasitā dṛṣṭirvismitā vismaye smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थायिभावाश्रया ह्येता विज्ञेयाः दृष्टयो बुधैः । संचारिणीनां दृष्टीनां सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम्

sthāyibhāvāśrayā hyetā vijñeyāḥ dṛṣṭayo budhaiḥ / saṃcāriṇīnāṃ dṛṣṭīnāṃ sampravakṣyāmi lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समतारा समपुटा निष्कम्पा शून्यदर्शना । बाह्यार्थाग्राहिणी ध्यामा शून्या दृष्टिः प्रकीर्तिता

samatārā samapuṭā niṣkampā śūnyadarśanā / bāhyārthāgrāhiṇī dhyāmā śūnyā dṛṣṭiḥ prakīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रस्पन्दमानपक्ष्माग्रा नात्यर्थमुकुलैः पुटैः । मलिनान्ता च मलिना दृष्टिर्विस्मिततारका

praspandamānapakṣmāgrā nātyarthamukulaiḥ puṭaiḥ / malināntā ca malinā dṛṣṭirvismitatārakā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रमप्रम्लापितपुटा क्षामा कुञ्चितलोचना । सन्ना पतिततारा च श्रान्ता दृष्टिः प्रकीर्तिता

śramapramlāpitapuṭā kṣāmā kuñcitalocanā / sannā patitatārā ca śrāntā dṛṣṭiḥ prakīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किञ्चिदञ्चितपक्ष्माग्रा पतितोर्ध्वपुटा ह्रिया । त्रपाधोगततारा च दृष्टिर्लज्जान्विता तु सा

kiñcidañcitapakṣmāgrā patitordhvapuṭā hriyā / trapādhogatatārā ca dṛṣṭirlajjānvitā tu sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

म्लानभ्रुपुटपक्ष्मा या शिथिला मन्दचारिणी । क्रमप्रवृष्टतारा च ग्लाना दृष्टिस्तु सा स्मृता

mlānabhrupuṭapakṣmā yā śithilā mandacāriṇī / kramapravṛṣṭatārā ca glānā dṛṣṭistu sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किञ्चिच्चला स्थिरा किञ्चिदुद्गता तिर्यगायता । गूढा चकिततारा च शङ्किता दृष्टिरिष्यते

kiñciccalā sthirā kiñcidudgatā tiryagāyatā / gūḍhā cakitatārā ca śaṅkitā dṛṣṭiriṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषादविस्तीर्णपुटा पर्यस्तान्ता निमेषिणी । किञ्चिन्निष्टब्धतारा च कार्या दृष्टीर्विषादिनी

viṣādavistīrṇapuṭā paryastāntā nimeṣiṇī / kiñcinniṣṭabdhatārā ca kāryā dṛṣṭīrviṣādinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्फुरदाश्लिष्टपक्ष्माग्रा मुकुलोर्ध्वपुटाञ्चिता । सुखोन्मीलिततारा च मुकुला दृष्टिरिष्यते

sphuradāśliṣṭapakṣmāgrā mukulordhvapuṭāñcitā / sukhonmīlitatārā ca mukulā dṛṣṭiriṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनिकुञ्चितपक्ष्माग्रा पुटैराकुञ्चितैस्तथा । संनिकुञ्चिततारा च कुञ्चिता दृष्टिरिष्यते

ānikuñcitapakṣmāgrā puṭairākuñcitaistathā / saṃnikuñcitatārā ca kuñcitā dṛṣṭiriṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्दायमानतारा या पुटैः प्रचलितैस्तथा । सन्तापोपप्लुता दृष्टिरभितप्ता तु सव्यथा

mandāyamānatārā yā puṭaiḥ pracalitaistathā / santāpopaplutā dṛṣṭirabhitaptā tu savyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लम्बिताकुञ्चितपुटा शनैस्तिर्यङ् निरीक्षिणी । निगूढा गूढतारा च जिह्मा दृष्टिरुदाहृता

lambitākuñcitapuṭā śanaistiryaṅ nirīkṣiṇī / nigūḍhā gūḍhatārā ca jihmā dṛṣṭirudāhṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुराकुञ्चितान्ता च सभ्रूक्षेपा च सस्मिता । सममन्यविकारा च दृष्टिः सा ललिता स्मृता

madhurākuñcitāntā ca sabhrūkṣepā ca sasmitā / samamanyavikārā ca dṛṣṭiḥ sā lalitā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वितर्कोद्वर्तितपुटा तथैवोत्फुल्लतारका । अधोगतविचारा च दृष्टिरेषा वितर्किता

vitarkodvartitapuṭā tathaivotphullatārakā / adhogatavicārā ca dṛṣṭireṣā vitarkitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्धव्याकोशपक्ष्मा च ह्लादार्धमुकुलैः पुटैः । स्मितार्शमुकुला दृष्टिः किञ्चिल्लुलिततारका

ardhavyākośapakṣmā ca hlādārdhamukulaiḥ puṭaiḥ / smitārśamukulā dṛṣṭiḥ kiñcillulitatārakā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनवस्थिततारा च विभ्रान्ताकुलदर्शना । विस्तीर्णोत्फुल्लमध्या च विभ्रान्ता दृष्टिरुच्यते

anavasthitatārā ca vibhrāntākuladarśanā / vistīrṇotphullamadhyā ca vibhrāntā dṛṣṭirucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुटौ प्रस्फुरितौ यस्य निष्टब्धौ पतितौ पुनः । विलुप्तोद्वृत्ततारा च दृष्टिरेषा तु विप्लुता

puṭau prasphuritau yasya niṣṭabdhau patitau punaḥ / viluptodvṛttatārā ca dṛṣṭireṣā tu viplutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकुञ्चितपुटापाङ्गा सङ्गतार्धनिमेषिणी । मुहुर्व्यावृत्ततारा च दृष्टिराकेकरा स्मृता

ākuñcitapuṭāpāṅgā saṅgatārdhanimeṣiṇī / muhurvyāvṛttatārā ca dṛṣṭirākekarā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकोशितोभयपुटा प्रोत्फुल्ला चानिमेषिणी । अनवस्थितसञ्चारा विकोशा दृष्टिरुच्यते

vikośitobhayapuṭā protphullā cānimeṣiṇī / anavasthitasañcārā vikośā dṛṣṭirucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रासोद्वृत्तपुटा या तु तथोत्कम्पिततारका । सन्त्रासोत्फुल्लमध्या च त्रस्ता दृष्टिरुदाहृता

trāsodvṛttapuṭā yā tu tathotkampitatārakā / santrāsotphullamadhyā ca trastā dṛṣṭirudāhṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आघुर्णमानमध्या या क्षामान्ताञ्चितलोचना । दृष्टिर्विकसितापाङ्गा मदिरा तरुणे मदे

āghurṇamānamadhyā yā kṣāmāntāñcitalocanā / dṛṣṭirvikasitāpāṅgā madirā taruṇe made

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किञ्चिदाकुँचितपुटा ह्यनवस्थिततारका । तथा चलितपक्ष्मा च दृष्टिर्मध्यमदे भवेत्

kiñcidāku~citapuṭā hyanavasthitatārakā / tathā calitapakṣmā ca dṛṣṭirmadhyamade bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सनिमेषानिमेषा च किञ्चिद् दर्शिततारका । अधोभागचरी दृष्टिरधमे तु मदे स्मृता

sanimeṣānimeṣā ca kiñcid darśitatārakā / adhobhāgacarī dṛṣṭiradhame tu made smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येवं लक्षिता ह्येता षटत्रिंशद् दृष्टयो मया । रसजा सहजाश्चासां विनियोगं निबोधत

ityevaṃ lakṣitā hyetā ṣaṭatriṃśad dṛṣṭayo mayā / rasajā sahajāścāsāṃ viniyogaṃ nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसजास्स्तु रसेष्वेव स्थायिषु स्थायिदृष्टयः । शृणुत व्यभिचारिण्यः सञ्चारिषु यथास्थिताः

rasajāsstu raseṣveva sthāyiṣu sthāyidṛṣṭayaḥ / śṛṇuta vyabhicāriṇyaḥ sañcāriṣu yathāsthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शून्या दृष्टिस्तु चिन्तायां स्तम्भे चापि प्रकीर्तिता । निर्वेदे चापि मलिना वैवर्ण्ये च विधीयते

śūnyā dṛṣṭistu cintāyāṃ stambhe cāpi prakīrtitā / nirvede cāpi malinā vaivarṇye ca vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रान्ता श्रमार्ते स्वेदे च लजायां ललिता तथा । अपस्मारे तथा व्याधौ ग्लान्यां ग्लाना विधीयते

śrāntā śramārte svede ca lajāyāṃ lalitā tathā / apasmāre tathā vyādhau glānyāṃ glānā vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शङ्कायां शङ्किता ज्ञेया विषादार्थे विषादिनी । निद्रास्वप्नसुखार्थेषु मुकुला दृष्टिरिष्यते

śaṅkāyāṃ śaṅkitā jñeyā viṣādārthe viṣādinī / nidrāsvapnasukhārtheṣu mukulā dṛṣṭiriṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुञ्चितासूयितानिष्टदुष्प्रेक्षाक्षिव्यथाषु च । अभितप्ता च निर्वेदे ह्यभिघाताभितापयोः

kuñcitāsūyitāniṣṭaduṣprekṣākṣivyathāṣu ca / abhitaptā ca nirvede hyabhighātābhitāpayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जिह्मा दृष्टिरसूयायां जडतालस्ययोस्तथा । धृतौ हर्षे सललिता स्मृतौ तर्के च तर्किता

jihmā dṛṣṭirasūyāyāṃ jaḍatālasyayostathā / dhṛtau harṣe salalitā smṛtau tarke ca tarkitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आल्हादिष्वर्धमुकुला गन्धस्पर्शसुखादिषु । विभ्रान्ता दृष्टिरावेगे सम्भ्रमे विभ्रमे तथा

ālhādiṣvardhamukulā gandhasparśasukhādiṣu / vibhrāntā dṛṣṭirāvege sambhrame vibhrame tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विलुप्ता चपलोन्माददुःखार्तिमरणादिषु । आकेकरा दुरालोके विच्छेदप्रेअक्षितेषु च

viluptā capalonmādaduḥkhārtimaraṇādiṣu / ākekarā durāloke vicchedapreakṣiteṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विबोधगर्वामर्शौग्र्यमतिषु स्याद्विकोशिता । त्रस्ता त्रासे भवेद् दृष्टिर्मदिरा च मदेष्विति

vibodhagarvāmarśaugryamatiṣu syādvikośitā / trastā trāse bhaved dṛṣṭirmadirā ca madeṣviti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षटत्रिंशद् दृष्टयो ह्येता यथावत् समुदाहृताः । रसजानां तु दृष्टीनां भावजानां तथैअव च

ṣaṭatriṃśad dṛṣṭayo hyetā yathāvat samudāhṛtāḥ / rasajānāṃ tu dṛṣṭīnāṃ bhāvajānāṃ tathaiava ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तारापुटभ्रुवां कर्म गदतो मे निबोधत । भ्रमणं वलनं पातश्चलनं सम्प्रवेशनम्

tārāpuṭabhruvāṃ karma gadato me nibodhata / bhramaṇaṃ valanaṃ pātaścalanaṃ sampraveśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवर्तनं समुद्वृत्तं निष्क्रामः प्राकृतं तथा । पुटान्तर्मण्डलावृत्तिस्तारयोर्भ्रमणं स्मृतम्

vivartanaṃ samudvṛttaṃ niṣkrāmaḥ prākṛtaṃ tathā / puṭāntarmaṇḍalāvṛttistārayorbhramaṇaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वलनं गमनं त्र्यस्रं पातनं स्रस्तता तथा । चलनं कम्पनं ज्ञेयं प्रवेशो ऽन्तःप्रवेशनम्

valanaṃ gamanaṃ tryasraṃ pātanaṃ srastatā tathā / calanaṃ kampanaṃ jñeyaṃ praveśo 'ntaḥpraveśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवर्तनं कटाक्षस्तु समुद्वृत्तं समुन्नतिः । निष्क्रामो निर्गमः प्रोक्तः प्राकृतं तु स्वभावजम्

vivartanaṃ kaṭākṣastu samudvṛttaṃ samunnatiḥ / niṣkrāmo nirgamaḥ proktaḥ prākṛtaṃ tu svabhāvajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैषां रसभावेषु विनियोगं निबोधत । भ्रमणं चलनोद्वृत्ते निष्क्रामो वीररौद्रयोः

athaiṣāṃ rasabhāveṣu viniyogaṃ nibodhata / bhramaṇaṃ calanodvṛtte niṣkrāmo vīraraudrayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्क्रामणं संवलनं कर्तव्यं तु भयानके । हास्यबीभत्सयोश्चापि प्रवेशनमिहेष्यते

niṣkrāmaṇaṃ saṃvalanaṃ kartavyaṃ tu bhayānake / hāsyabībhatsayoścāpi praveśanamiheṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पातनं करुणे कार्यं निष्क्रामणमथाद्भुते । प्राकृतं शेषभावेषु शृङ्गारे च विवर्तितम्

pātanaṃ karuṇe kāryaṃ niṣkrāmaṇamathādbhute / prākṛtaṃ śeṣabhāveṣu śṛṅgāre ca vivartitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावसिद्धमेवैतत् कर्मं लोकक्रियाश्रयम् । एवं रसेषु भावेषु ताराकर्माणि योजयेत्

svabhāvasiddhamevaitat karmaṃ lokakriyāśrayam / evaṃ raseṣu bhāveṣu tārākarmāṇi yojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाऽत्रैव प्रवक्ष्यामि प्रकारन् दर्शनस्य तु । समं साचय्नुवृत्ते च ह्यालोकितविलोकिते

athā'traiva pravakṣyāmi prakāran darśanasya tu / samaṃ sācaynuvṛtte ca hyālokitavilokite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रलोकितोल्लोकिते चाप्यवलोकितमेव च । समतारं च सौम्यं च यद्दृष्टं तत् समं स्मृतम्

pralokitollokite cāpyavalokitameva ca / samatāraṃ ca saumyaṃ ca yaddṛṣṭaṃ tat samaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्ष्मान्तरगततारं च त्र्यस्रं साचीकृतं तु तत् । रूपनिर्वर्णना युक्तमनुवृत्तमिति स्मृतम्

pakṣmāntaragatatāraṃ ca tryasraṃ sācīkṛtaṃ tu tat / rūpanirvarṇanā yuktamanuvṛttamiti smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहसा दर्शनं यत् स्यात्तदालोकितमुच्यते । विलोकितं पृष्टतस्तु पार्श्वाभ्यां तु प्रलोकितम्

sahasā darśanaṃ yat syāttadālokitamucyate / vilokitaṃ pṛṣṭatastu pārśvābhyāṃ tu pralokitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वमुल्लोकितं ज्ञेयमवलोकितमप्यधः । इत्येषु दर्शनविधिः सर्वभावरसाश्रयः

ūrdhvamullokitaṃ jñeyamavalokitamapyadhaḥ / ityeṣu darśanavidhiḥ sarvabhāvarasāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताराकृतो ऽस्यानुगतं पुटकर्म निबोधत । उन्मेषश्च निमेषश्च प्रसृतं कुञ्चितं समम्

tārākṛto 'syānugataṃ puṭakarma nibodhata / unmeṣaśca nimeṣaśca prasṛtaṃ kuñcitaṃ samam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवर्तितं स स्फुरितं पिहितं सविताडितम् । विश्लेषः पुटयोर्यस्तु स तून्मेषः प्रकीर्तितः

vivartitaṃ sa sphuritaṃ pihitaṃ savitāḍitam / viśleṣaḥ puṭayoryastu sa tūnmeṣaḥ prakīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समागमो निमेषः स्यादायामः प्रसृतं भवेत् । आकुँचितं कुञ्चितं स्यात् समं स्वाभाविकं स्मृतम्

samāgamo nimeṣaḥ syādāyāmaḥ prasṛtaṃ bhavet / āku~citaṃ kuñcitaṃ syāt samaṃ svābhāvikaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवर्तितं समुद्वृत्तं स्फुरितं स्पन्दितं तथा । स्थगितं पिहितं प्रोक्तमाहतं तु विताडितम्

vivartitaṃ samudvṛttaṃ sphuritaṃ spanditaṃ tathā / sthagitaṃ pihitaṃ proktamāhataṃ tu vitāḍitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैषं रसभावेषु विनियोगं निबोधत । क्रोधे विवर्तितं कार्यो निमेषोन्मेषणैः सह

athaiṣaṃ rasabhāveṣu viniyogaṃ nibodhata / krodhe vivartitaṃ kāryo nimeṣonmeṣaṇaiḥ saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विस्मयार्थेषु हर्षे च वीरे च प्रसृतं स्मृतम् । अनिष्टदर्शने गन्धे रसे स्पर्शे च कुञ्चितम्

vismayārtheṣu harṣe ca vīre ca prasṛtaṃ smṛtam / aniṣṭadarśane gandhe rase sparśe ca kuñcitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गारे च समं कार्यमीर्ष्यासु स्फुरितं तथा । सुप्तमूर्च्छितवातोष्णधूमवर्षाञ्जनार्तिषु

śṛṅgāre ca samaṃ kāryamīrṣyāsu sphuritaṃ tathā / suptamūrcchitavātoṣṇadhūmavarṣāñjanārtiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेत्ररोगे च पिहितमभिघाते विताडितम् । इत्येवं रसभावेषु तारकापुटयोर्विधिः

netraroge ca pihitamabhighāte vitāḍitam / ityevaṃ rasabhāveṣu tārakāpuṭayorvidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यानुगतमस्यैव भ्रुवोः कर्म निबोधत । उत्क्षेपः पातनश्चैव भ्रुकुटी चतुरं भ्रुवोः

kāryānugatamasyaiva bhruvoḥ karma nibodhata / utkṣepaḥ pātanaścaiva bhrukuṭī caturaṃ bhruvoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुञ्चितं रेचितं चैव सहजं चेति सप्तधा । भ्रुवोरुन्नतिरुत्क्षेपः सममेकैकशो ऽपि वा

kuñcitaṃ recitaṃ caiva sahajaṃ ceti saptadhā / bhruvorunnatirutkṣepaḥ samamekaikaśo 'pi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.