Library·Bharata: Natyasastra·9
इति भारतीये नाट्यशाश्त्रे उपाङ्गविधानं नाम अष्टमो ऽध्यायः अथ नवमो ऽध्यायः एवमेतच्छिरोनेत्रभ्रुनासोष्ठकपोलजम् । कर्म लक्षणसंयक्तमुपाङ्गानां मयोदितम्
iti bhāratīye nāṭyaśāśtre upāṅgavidhānaṃ nāma aṣṭamo 'dhyāyaḥ atha navamo 'dhyāyaḥ evametacchironetrabhrunāsoṣṭhakapolajam / karma lakṣaṇasaṃyaktamupāṅgānāṃ mayoditam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हस्तोरपार्श्वजठरकटीजङ्घोरुपादतः । लक्षणं सम्प्रवक्ष्यामि विनियोगं च तत्त्वतः
hastorapārśvajaṭharakaṭījaṅghorupādataḥ / lakṣaṇaṃ sampravakṣyāmi viniyogaṃ ca tattvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हस्तादीनां प्रवक्ष्यामि कर्म नाट्यप्रयोजकम् यथा येनाभिनेयं च तन्मे निगदतः शृणु
hastādīnāṃ pravakṣyāmi karma nāṭyaprayojakam yathā yenābhineyaṃ ca tanme nigadataḥ śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पताकस्त्रिपताकश्च तथा वै कर्तरीमुखः । अर्धचन्द्रो ह्यरालश्च शुकतुण्डस्तथैव च
patākastripatākaśca tathā vai kartarīmukhaḥ / ardhacandro hyarālaśca śukatuṇḍastathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुष्टिश्च शिखराख्यश्च कपित्थः खटकामुखः । सूच्यास्यः पद्मकोशश्च तथा वै सर्पशीर्षकः
muṣṭiśca śikharākhyaśca kapitthaḥ khaṭakāmukhaḥ / sūcyāsyaḥ padmakośaśca tathā vai sarpaśīrṣakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृगशीर्षः परो ज्ञेयो हस्ताभिनययोक्तृभिः । काङ्गुलको ऽलपद्मश्च चतुरो भ्रमरस्तथ
mṛgaśīrṣaḥ paro jñeyo hastābhinayayoktṛbhiḥ / kāṅgulako 'lapadmaśca caturo bhramarastatha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हंसास्यो हंसपक्षश्च सन्दंशो मुकुलस्तथा । ऊर्णनाभस्ताम्रचूडचतुर्विंशतिरीरिताः
haṃsāsyo haṃsapakṣaśca sandaṃśo mukulastathā / ūrṇanābhastāmracūḍacaturviṃśatirīritāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असंयुताः संयुताश्च गदतो मे निबोधत । अञ्जलिश्च कपोतश्च कर्कटः स्वस्तिकस्तथा
asaṃyutāḥ saṃyutāśca gadato me nibodhata / añjaliśca kapotaśca karkaṭaḥ svastikastathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खटकावर्धमानश्च ह्युत्संगो निषधस्तथा । दोलः पुष्पपुटश्चैव तथा मकर एव च
khaṭakāvardhamānaśca hyutsaṃgo niṣadhastathā / dolaḥ puṣpapuṭaścaiva tathā makara eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गजदन्तो ऽवहित्थश्च वर्धमानस्तथैव च । एते तु संयुता हस्ता मया प्रोक्तास्त्रयोदश
gajadanto 'vahitthaśca vardhamānastathaiva ca / ete tu saṃyutā hastā mayā proktāstrayodaśa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नृत्तहस्तानतश्चोर्ध्व गदतो मे निबोधत । चतुरस्रौ तथोद्वृत्तौ तथा तलमुखौ स्मृतौ
nṛttahastānataścordhva gadato me nibodhata / caturasrau tathodvṛttau tathā talamukhau smṛtau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वस्तिकौ विप्रकीर्णौ चाप्यरालखटकामुखौ । आविद्धवक्रौ सूच्यास्यौ रेचितावर्धरेचितौ
svastikau viprakīrṇau cāpyarālakhaṭakāmukhau / āviddhavakrau sūcyāsyau recitāvardharecitau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तानावञ्चितौ वापि पल्लवौ च तथा करौ । नितम्बौ चापि विज्ञेयौ केशबन्धौ तथैव च
uttānāvañcitau vāpi pallavau ca tathā karau / nitambau cāpi vijñeyau keśabandhau tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्प्रोक्तौ करिहस्तौ च लताख्यौ च तथैव च । पक्षवञ्चितकौ चैव पक्षप्रद्योतकौ तथा
samproktau karihastau ca latākhyau ca tathaiva ca / pakṣavañcitakau caiva pakṣapradyotakau tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञेयो गरुडपक्षौ च हंसपक्षौ तथैव च । ऊर्ध्वमण्डलिनौ चैव पार्श्वमण्डलिनौ तथा
jñeyo garuḍapakṣau ca haṃsapakṣau tathaiva ca / ūrdhvamaṇḍalinau caiva pārśvamaṇḍalinau tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उरोमण्डलिनौ चैव उरःपार्श्वार्धमण्डलौ । मुष्टिकस्वस्तिकौ चापि नलिनीपद्मकोशकौ
uromaṇḍalinau caiva uraḥpārśvārdhamaṇḍalau / muṣṭikasvastikau cāpi nalinīpadmakośakau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अलपद्मावुल्बनौ च ललितौ वलितौ तथा । सप्तषष्टिकरा ह्येते नामतो ऽभिहिता मया
alapadmāvulbanau ca lalitau valitau tathā / saptaṣaṣṭikarā hyete nāmato 'bhihitā mayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा लक्षणमेतेषां कर्माणि च निबोधत । प्रसारिताः समाः सर्वा यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि । कुञ्चितश्च तथाङ्गुष्ठः स पताक इति स्मृतः
yathā lakṣaṇameteṣāṃ karmāṇi ca nibodhata / prasāritāḥ samāḥ sarvā yasyāṅgulyo bhavanti hi / kuñcitaśca tathāṅguṣṭhaḥ sa patāka iti smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष प्रहारपाते प्रतापन नोदने प्रहर्षे च । गर्वे ऽप्यहमिति तज्ज्ञैललाटदेशोत्थितः कार्यः
eṣa prahārapāte pratāpana nodane praharṣe ca / garve 'pyahamiti tajjñailalāṭadeśotthitaḥ kāryaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषो ऽग्निवर्षधारानिरूपणे पुष्पवृष्टिपतने च । संयुतकरणः कार्यः प्रविरलचलिताङ्गुलिर्हस्तः
eṣo 'gnivarṣadhārānirūpaṇe puṣpavṛṣṭipatane ca / saṃyutakaraṇaḥ kāryaḥ praviralacalitāṅgulirhastaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वस्तिकविच्युतिकरणात् पल्लवपुष्पोपहारशष्पाणि । विरचितमुर्वीसंस्थं यद् द्रव्य तच्च निर्द्देश्यम्
svastikavicyutikaraṇāt pallavapuṣpopahāraśaṣpāṇi / viracitamurvīsaṃsthaṃ yad dravya tacca nirddeśyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वस्तिकविच्युतिकरणात् पुनरेवाधोमुखेन कर्तव्यम् । संवृतविवृतं पाल्यं छन्नं निबिडं च गोप्यं च
svastikavicyutikaraṇāt punarevādhomukhena kartavyam / saṃvṛtavivṛtaṃ pālyaṃ channaṃ nibiḍaṃ ca gopyaṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्यैव चाङ्गुलीभिरधोमुखप्रस्थितोत्थितचलाभिः । वायूर्मिवेगवेलाक्षोभश्चौघश्च कर्तव्यः
asyaiva cāṅgulībhiradhomukhaprasthitotthitacalābhiḥ / vāyūrmivegavelākṣobhaścaughaśca kartavyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्साहनं बहु तथा महाजनप्रांशुपुष्करप्रहतम् । पक्षोत्क्षेपाभिनयं रेचककरणेन चाभिनयेत्
utsāhanaṃ bahu tathā mahājanaprāṃśupuṣkaraprahatam / pakṣotkṣepābhinayaṃ recakakaraṇena cābhinayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिघृष्टतलस्थेन तु धौतं मृदितं प्रमृष्टपिष्टे च । पुनरेव शैलधारणमुद्घाटनमेव चाभिनयेत्
parighṛṣṭatalasthena tu dhautaṃ mṛditaṃ pramṛṣṭapiṣṭe ca / punareva śailadhāraṇamudghāṭanameva cābhinayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमेष प्रयोक्तव्यः स्त्रीपुंसाभिनये करः । पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यामभिनेयः प्रयोक्तृभिः
evameṣa prayoktavyaḥ strīpuṃsābhinaye karaḥ / patākābhyāṃ tu hastābhyāmabhineyaḥ prayoktṛbhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दशाख्यश्च शताख्यश्च सहस्राख्यस्तथैव च । अतः परं प्रवक्ष्यामि त्रिपताकस्य लक्षणम्
daśākhyaśca śatākhyaśca sahasrākhyastathaiva ca / ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tripatākasya lakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पताके तु यदा वक्राऽनामिका त्वङ्गुलिर्भवेत् । त्रिपताकः स विज्ञेयः कर्म चास्य निबोधत
patāke tu yadā vakrā'nāmikā tvaṅgulirbhavet / tripatākaḥ sa vijñeyaḥ karma cāsya nibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आवाहनमवतरणं विसर्जनं वारणं प्रवेशश्च । उन्नामनं प्रणामो निदर्शनं विविधवचनं च
āvāhanamavataraṇaṃ visarjanaṃ vāraṇaṃ praveśaśca / unnāmanaṃ praṇāmo nidarśanaṃ vividhavacanaṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मङ्गल्यद्रव्याणां स्पर्शः शिरसो ऽथ सन्निवेशश्च । उष्णीषमुकुटधारणं नासास्यश्रोत्रसंवरणम्
maṅgalyadravyāṇāṃ sparśaḥ śiraso 'tha sanniveśaśca / uṣṇīṣamukuṭadhāraṇaṃ nāsāsyaśrotrasaṃvaraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्यैव चाङ्गुलीभ्यामधोमुखप्रस्थितोत्थितचलाभ्याम् । लघुपवनस्रोतोभुजगभ्रमरादिकान् कुर्यात्
asyaiva cāṅgulībhyāmadhomukhaprasthitotthitacalābhyām / laghupavanasrotobhujagabhramarādikān kuryāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अश्रुप्रमार्जने तिलकविरचनं रोचनयालम्भकं च त्रिपताकानामिकया स्पर्शनमलकस्य कार्यञ्च
aśrupramārjane tilakaviracanaṃ rocanayālambhakaṃ ca tripatākānāmikayā sparśanamalakasya kāryañca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वस्तिकौ त्रिपताकौ तु गुरूणां पादवन्दने । विच्युतौ चलितावस्थौ कार्यावुद्वाहदर्शने
svastikau tripatākau tu gurūṇāṃ pādavandane / vicyutau calitāvasthau kāryāvudvāhadarśane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परस्पराग्रसंश्लिष्टौ कर्तव्यौ नृपदर्शने । तिर्यक् स्वस्तिकस्म्बद्धौ स्यातां तौ ग्रहदर्शने
parasparāgrasaṃśliṣṭau kartavyau nṛpadarśane / tiryak svastikasmbaddhau syātāṃ tau grahadarśane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तपस्विदर्शने कार्यावूर्ध्वौ चापि पराङ्मुखौ । परस्पराभिमुखौ च कर्तव्यौ वरदर्शने
tapasvidarśane kāryāvūrdhvau cāpi parāṅmukhau / parasparābhimukhau ca kartavyau varadarśane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तानाधोमुखौ कार्यावग्रे वक्त्रस्य संस्थितौ । वडवानलसङ्ग्राममकराणां च दर्शने
uttānādhomukhau kāryāvagre vaktrasya saṃsthitau / vaḍavānalasaṅgrāmamakarāṇāṃ ca darśane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिनयास्त्वनेनैअव वानरप्लवनोर्मयः । पवनश्च स्त्रियश्चैव नाट्ये नाट्यविचक्षणैः
abhinayāstvanenaiava vānaraplavanormayaḥ / pavanaśca striyaścaiva nāṭye nāṭyavicakṣaṇaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संमुखप्रसृताङ्गुष्ठः कार्यो बालेन्दुदर्शने । पराङ्ग्मुखस्तु कर्तव्यो याने नृणां प्रयोक्तृभिः
saṃmukhaprasṛtāṅguṣṭhaḥ kāryo bālendudarśane / parāṅgmukhastu kartavyo yāne nṛṇāṃ prayoktṛbhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिपताके यदा हस्ते भवेत् पृष्ठावलोकनी तर्जनी मध्यमायाश्च तदासौ कर्तरीमुखः
tripatāke yadā haste bhavet pṛṣṭhāvalokanī tarjanī madhyamāyāśca tadāsau kartarīmukhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पथि चरणरचनरञ्जनरङ्गणकरणान्यधोमुखेनैव । ऊर्ध्वमुखेन तु कुर्यात् दष्टं शृङ्गं च लेख्यं च
pathi caraṇaracanarañjanaraṅgaṇakaraṇānyadhomukhenaiva / ūrdhvamukhena tu kuryāt daṣṭaṃ śṛṅgaṃ ca lekhyaṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पतनमरणव्यतिक्रमपरिवृत्तवितर्कित तथ न्यस्तम् । भिन्नवलितेन कुर्यात् कर्तर्यास्याङ्गुलिमुखेन
patanamaraṇavyatikramaparivṛttavitarkita tatha nyastam / bhinnavalitena kuryāt kartaryāsyāṅgulimukhena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संयुतकरणो व स्यादसंयुतो वा प्रयुज्यते तज्ज्ञैः । रुरुचमरमहिषसुरगजवृषगोपुरशैलशिखरेषु
saṃyutakaraṇo va syādasaṃyuto vā prayujyate tajjñaiḥ / rurucamaramahiṣasuragajavṛṣagopuraśailaśikhareṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्याङ्गुल्यस्तु विनताः सहाङ्गुष्ठेन चापवत् । सो ऽर्धचन्द्रो हि विज्ञेयः करः कर्मास्य वक्ष्यते
yasyāṅgulyastu vinatāḥ sahāṅguṣṭhena cāpavat / so 'rdhacandro hi vijñeyaḥ karaḥ karmāsya vakṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन बालतरवः शशिलेखाम्बुकलशवलयानि । निर्घाटनमायस्तं मध्यौपम्यं च पीनं च
etena bālataravaḥ śaśilekhāmbukalaśavalayāni / nirghāṭanamāyastaṃ madhyaupamyaṃ ca pīnaṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रशनाजघनकटीनामाननतलपत्रकुण्डलादीनाम् । कर्तव्यो नारीणामभिनययोगो ऽर्धचन्द्रेण
raśanājaghanakaṭīnāmānanatalapatrakuṇḍalādīnām / kartavyo nārīṇāmabhinayayogo 'rdhacandreṇa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आद्या धनुर्नता कार्या कुञ्चिताङ्गुष्ठकस्तथा । शेषा भिन्नोर्ध्ववलिता ह्यराले ऽङ्गुलयः करे
ādyā dhanurnatā kāryā kuñcitāṅguṣṭhakastathā / śeṣā bhinnordhvavalitā hyarāle 'ṅgulayaḥ kare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन सत्त्वशौण्डीर्यवीर्यधृतिकान्तिदिव्यगाम्भीय्रम् । आशीर्वादाश्च तथा भावा हितसंज्ञकाः कार्याः
etena sattvaśauṇḍīryavīryadhṛtikāntidivyagāmbhīyram / āśīrvādāśca tathā bhāvā hitasaṃjñakāḥ kāryāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन पुनः स्त्रीणां केशानां संग्रहोत्कर्षौ । सर्वाङ्गिकं तथैव च निर्वर्णनमात्मनः कार्यम्
etena punaḥ strīṇāṃ keśānāṃ saṃgrahotkarṣau / sarvāṅgikaṃ tathaiva ca nirvarṇanamātmanaḥ kāryam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कौतुकविवाहयोगं प्रदक्षिणेनैव संप्रयोगं च । अङ्गुल्यग्रस्वस्तिकयोगान् परिमण्डलेनैव
kautukavivāhayogaṃ pradakṣiṇenaiva saṃprayogaṃ ca / aṅgulyagrasvastikayogān parimaṇḍalenaiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राद्क्षिण्य परिमण्डलं च कुर्यान् महाजनं चैव । यच्च महीतलरचितं द्रव्यं तच्चाभिनेयं स्यात्
prādkṣiṇya parimaṇḍalaṃ ca kuryān mahājanaṃ caiva / yacca mahītalaracitaṃ dravyaṃ taccābhineyaṃ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आह्वाने च निवारणनिर्माणे चाप्यनेकवचने च । स्वेदस्या चापनयने गन्धाघ्राणे शुभः शुभे चैष
āhvāne ca nivāraṇanirmāṇe cāpyanekavacane ca / svedasyā cāpanayane gandhāghrāṇe śubhaḥ śubhe caiṣa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिपताकहस्तजानि तु पूर्वं यान्यभिहितानि कर्माणि । तानि त्वरालयोगात् स्त्रीभिः सम्यक् प्रयोज्यानि
tripatākahastajāni tu pūrvaṃ yānyabhihitāni karmāṇi / tāni tvarālayogāt strībhiḥ samyak prayojyāni
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अरालस्य यदा वक्राऽनामिकात्वङ्गुलिर्भवेत् । शुकतुण्डस्तु स करः कर्म चास्य निबोधत
arālasya yadā vakrā'nāmikātvaṅgulirbhavet / śukatuṇḍastu sa karaḥ karma cāsya nibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन त्वभिनेयं नाहं न त्वं न कृत्यमिति चार्ये । आवाहने विसर्गे धिगिति वचने च सावज्ञम्
etena tvabhineyaṃ nāhaṃ na tvaṃ na kṛtyamiti cārye / āvāhane visarge dhigiti vacane ca sāvajñam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्य तलमध्येग्रसंस्थिताः । तासामुपरि चाङ्गुष्ठः सः मुष्टिरिति संज्ञितः
aṅgulyo yasya hastasya talamadhyegrasaṃsthitāḥ / tāsāmupari cāṅguṣṭhaḥ saḥ muṣṭiriti saṃjñitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष प्रहारे व्यायामे निर्गमे पीडने तथा । संवाहने ऽसियष्टीनां कुन्तदण्डग्रहे तथा
eṣa prahāre vyāyāme nirgame pīḍane tathā / saṃvāhane 'siyaṣṭīnāṃ kuntadaṇḍagrahe tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्यैव तु यदा मुष्टेरूर्ध्वोङ्गुष्ठः प्रयुज्यते । हस्तः स शिखरो नाम तदा ज्ञेयः प्रयोक्तृभिः
asyaiva tu yadā muṣṭerūrdhvoṅguṣṭhaḥ prayujyate / hastaḥ sa śikharo nāma tadā jñeyaḥ prayoktṛbhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रश्मिकुशाङ्कुशधनुषां तोमरशक्तिप्रमोक्षणे चैव । अधरोष्ठपादरञ्जनमलकस्योत्क्षेपणं चैव
raśmikuśāṅkuśadhanuṣāṃ tomaraśaktipramokṣaṇe caiva / adharoṣṭhapādarañjanamalakasyotkṣepaṇaṃ caiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्यैव शिखराख्यस्य ह्यङ्गुष्ठकनिपीडिता । यदा प्रदेशिनी वक्रा स कपित्थस्तदा स्मृतः
asyaiva śikharākhyasya hyaṅguṣṭhakanipīḍitā / yadā pradeśinī vakrā sa kapitthastadā smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असिचापचक्रतोमरकुन्तगदाशक्तिवज्रबाणानि । शस्त्राण्यभिनेयानि तु कार्यं सत्यं च पथ्यं च
asicāpacakratomarakuntagadāśaktivajrabāṇāni / śastrāṇyabhineyāni tu kāryaṃ satyaṃ ca pathyaṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्क्षिप्तवक्रा तु यदानामिका सकनीयसी । अस्यैव तु कपित्थस्य तदासो खटकामुखः
utkṣiptavakrā tu yadānāmikā sakanīyasī / asyaiva tu kapitthasya tadāso khaṭakāmukhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
होत्रं हव्यं छत्रं प्रग्रहपरिकर्षणं व्यजनकञ्च । आदर्शधारणं खण्डनं तथा पेषणं चैव
hotraṃ havyaṃ chatraṃ pragrahaparikarṣaṇaṃ vyajanakañca / ādarśadhāraṇaṃ khaṇḍanaṃ tathā peṣaṇaṃ caiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आयतदण्डग्रहणं मुक्ताप्रालम्बसंग्रहं चैव । स्रग्दामपुष्पमाला वस्त्रान्तालम्बनं चैव
āyatadaṇḍagrahaṇaṃ muktāprālambasaṃgrahaṃ caiva / sragdāmapuṣpamālā vastrāntālambanaṃ caiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्मथशरावकर्ष्णपुष्पवचयप्रतोदकार्याणि । अङ्कुशरज्वाकर्षणस्त्रीदर्शनमेव कार्यं च
manmathaśarāvakarṣṇapuṣpavacayapratodakāryāṇi / aṅkuśarajvākarṣaṇastrīdarśanameva kāryaṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खटकाख्ये यदा हस्ते तर्जनी सम्प्रसारिता । हस्तः सूचीमुखो नाम तदा ज्ञेयः प्रयोक्तृभिः
khaṭakākhye yadā haste tarjanī samprasāritā / hastaḥ sūcīmukho nāma tadā jñeyaḥ prayoktṛbhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्य विविधान् योगान् वक्ष्यामि समासतः प्रदेशिन्याः । ऊर्ध्वनतलोलकम्पितविजृंभितोद्वाहितचलायाः
asya vividhān yogān vakṣyāmi samāsataḥ pradeśinyāḥ / ūrdhvanatalolakampitavijṛṃbhitodvāhitacalāyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चक्रं तडित्पताकामञ्जर्यः कर्णचूलिकाश्चैव । कुटिलगतयश्च सर्वे निर्देश्याः साधुवादाश्च
cakraṃ taḍitpatākāmañjaryaḥ karṇacūlikāścaiva / kuṭilagatayaśca sarve nirdeśyāḥ sādhuvādāśca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बालोरगबल्यवधूपदीपवल्लीलताशिखण्डाश्च । परिपतनवक्रमण्डलमभिनेयान्यूर्ध्वलोलितया
bāloragabalyavadhūpadīpavallīlatāśikhaṇḍāśca / paripatanavakramaṇḍalamabhineyānyūrdhvalolitayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वदनाम्यासे कुञ्चितविजृम्भिता वाक्यरूपणे कार्या । भूयश्चोर्ध्वविरचिता ताराघोणैकदण्डयष्टिषु च । विनताः च पुनः कार्या दंष्ट्रिषु च तथास्ययोगेन
vadanāmyāse kuñcitavijṛmbhitā vākyarūpaṇe kāryā / bhūyaścordhvaviracitā tārāghoṇaikadaṇḍayaṣṭiṣu ca / vinatāḥ ca punaḥ kāryā daṃṣṭriṣu ca tathāsyayogena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनरपि मण्डलगतया सर्वग्रहणं तथैव लोकस्य । प्रणतोन्तेए च कार्ये ह्याद्ये दीर्घे च दिवसे च
punarapi maṇḍalagatayā sarvagrahaṇaṃ tathaiva lokasya / praṇatontee ca kārye hyādye dīrghe ca divase ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेति वदेति च योज्या प्रसारितोत्कम्पितोत्ताना
meti vadeti ca yojyā prasāritotkampitottānā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्या प्रकम्पित रोवदर्शन स्वेदरूपणे चैव । कुन्तलकुण्डलाङ्गदगण्डाश्रये ऽभिनय
kāryā prakampita rovadarśana svedarūpaṇe caiva / kuntalakuṇḍalāṅgadagaṇḍāśraye 'bhinaya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गर्वे ऽहमिति ललाटे रिपुदर्शने तथैव च क्रोधे । को ऽसाविति निर्देशे ऽथ कर्णकण्डुनयने चैव
garve 'hamiti lalāṭe ripudarśane tathaiva ca krodhe / ko 'sāviti nirdeśe 'tha karṇakaṇḍunayane caiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संयुक्ता संयोगे कार्या विश्लेषिता वियोगे च । कलहे स्वस्तिकयुपतां परस्परोत्पीडिता बन्धे
saṃyuktā saṃyoge kāryā viśleṣitā viyoge ca / kalahe svastikayupatāṃ parasparotpīḍitā bandhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वाभ्यां तु वात्मपार्श्वे दक्षिणतो निननिशावसानानि । अभिमुखपराङ्मुखाभ्यां विश्लिष्टाभ्यां प्रयुञ्जीत
dvābhyāṃ tu vātmapārśve dakṣiṇato ninaniśāvasānāni / abhimukhaparāṅmukhābhyāṃ viśliṣṭābhyāṃ prayuñjīta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनरपि च भ्रमिताग्ररूपा शिलावर्तयन्त्रशैलेषु । परिवेषणे तथैव हि कार्या चाधोमुखी नित्यम्
punarapi ca bhramitāgrarūpā śilāvartayantraśaileṣu / pariveṣaṇe tathaiva hi kāryā cādhomukhī nityam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्लिष्टा ललाटपट्टेष्वधोमुखी शम्भुरूपणे कर्या । शकस्याप्युत्ताना तज्ज्ञैस्तिर्यक्स्थिता कार्या
śliṣṭā lalāṭapaṭṭeṣvadhomukhī śambhurūpaṇe karyā / śakasyāpyuttānā tajjñaistiryaksthitā kāryā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वाभ्यां सन्दर्शयेन्नित्यं सम्पूर्ण चन्द्रमण्डलम् । श्लिष्टा ललाटे शक्रस्य कार्या ह्युत्तानसंश्रया
dvābhyāṃ sandarśayennityaṃ sampūrṇa candramaṇḍalam / śliṣṭā lalāṭe śakrasya kāryā hyuttānasaṃśrayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिमण्डलं भ्रमिततया मण्डलमादर्शयेच्च चन्द्रस्य । हरनयने च ललाटे शक्रस्यऽप्युगुत्ताना
parimaṇḍalaṃ bhramitatayā maṇḍalamādarśayecca candrasya / haranayane ca lalāṭe śakrasya'pyuguttānā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्याङ्गुल्यस्तु वितताः सहाङ्गुष्ठेन कुञ्चिताः । ऊर्ध्वा ह्यसंगताग्राश्च स भवेत् पद्मकोशकः
yasyāṅgulyastu vitatāḥ sahāṅguṣṭhena kuñcitāḥ / ūrdhvā hyasaṃgatāgrāśca sa bhavet padmakośakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बिल्वकपित्थफलानां ग्रहणे कुचदर्शनश्च नारीणाम् । ग्रहणे ह्यामिषलाभे भवन्ति ताः कुञ्चिताग्रास्तु
bilvakapitthaphalānāṃ grahaṇe kucadarśanaśca nārīṇām / grahaṇe hyāmiṣalābhe bhavanti tāḥ kuñcitāgrāstu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहुजातिबीजपूरकमामिषखण्डं च निर्देश्यम् । देवार्चनबलिहरणे समुद्गके साग्रपिण्डदाने च । कार्यः पुष्पप्रकरश्च पद्मकोशेन हस्तेन
bahujātibījapūrakamāmiṣakhaṇḍaṃ ca nirdeśyam / devārcanabaliharaṇe samudgake sāgrapiṇḍadāne ca / kāryaḥ puṣpaprakaraśca padmakośena hastena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मणिबन्धनविश्लिष्टाभ्यां प्रविरलचलिताङ्गुलिकराभ्याम् । कार्यो विवर्तिताभ्यां विकसितकमलोत्पलाविनयः
maṇibandhanaviśliṣṭābhyāṃ praviralacalitāṅgulikarābhyām / kāryo vivartitābhyāṃ vikasitakamalotpalāvinayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गुल्यः संहताः सर्वाः सहाङ्गुष्ठेन यस्य च । तथा निम्नतलश्चैव स तु सर्पशिराः करः
aṅgulyaḥ saṃhatāḥ sarvāḥ sahāṅguṣṭhena yasya ca / tathā nimnatalaścaiva sa tu sarpaśirāḥ karaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषः सलिलप्रदाने भुजगतौ तोयसेचने चैव । आस्फोटने च योज्यः करिकुम्भास्फालनाद्येषु
eṣaḥ salilapradāne bhujagatau toyasecane caiva / āsphoṭane ca yojyaḥ karikumbhāsphālanādyeṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधोमुखीनां सर्वासामङ्गुलीनां समागमः । कनिष्ठाङ्गुष्ठकावूर्ध्वो स भवेत् मृगशीर्षकः
adhomukhīnāṃ sarvāsāmaṅgulīnāṃ samāgamaḥ / kaniṣṭhāṅguṣṭhakāvūrdhvo sa bhavet mṛgaśīrṣakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इह साम्प्रतमस्त्यद्य शक्तेश्चोल्लासने ऽक्षपाते च । स्वेदापमार्जनेषु च कुट्टमिते प्रचलितस्तु भवेत्
iha sāmpratamastyadya śakteścollāsane 'kṣapāte ca / svedāpamārjaneṣu ca kuṭṭamite pracalitastu bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रेताग्निसंस्थिता मध्या तर्जन्याङ्गुष्ठका यदा । काङ्गुलो ऽनामिका वक्रा यदाश्चोर्ध्वा कनीयसी
tretāgnisaṃsthitā madhyā tarjanyāṅguṣṭhakā yadā / kāṅgulo 'nāmikā vakrā yadāścordhvā kanīyasī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन तरुणफलानि नानाविधानि च लघूनि । कार्यानि रोषजानि स्त्रीवचान्यङ्गुलिक्षेपैः
etena taruṇaphalāni nānāvidhāni ca laghūni / kāryāni roṣajāni strīvacānyaṅgulikṣepaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मरकतवैदूर्यादेः प्रदर्शनं सुमनसां च कर्तव्यम् । ग्राह्यं मरालपदमिति तज्ज्ञैरेव प्रयोगेषु
marakatavaidūryādeḥ pradarśanaṃ sumanasāṃ ca kartavyam / grāhyaṃ marālapadamiti tajjñaireva prayogeṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आवर्तिताः करतले यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि । पार्श्वागतविकीर्णाश्च स भवेदलपल्लवः
āvartitāḥ karatale yasyāṅgulyo bhavanti hi / pārśvāgatavikīrṇāśca sa bhavedalapallavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिषेधकृते योज्यः कस्य त्वन्नास्ति शून्यवचनेषु । पुनरात्मोपन्यासः स्त्रीणामेतेन कर्तव्यः
pratiṣedhakṛte yojyaḥ kasya tvannāsti śūnyavacaneṣu / punarātmopanyāsaḥ strīṇāmetena kartavyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिस्रः प्रसारिता यत्र तथा चोर्ध्वा कनीयसी । तासां मध्ये स्थितोङ्गुष्ठः स करश्चतुरस्मृतः
tisraḥ prasāritā yatra tathā cordhvā kanīyasī / tāsāṃ madhye sthitoṅguṣṭhaḥ sa karaścaturasmṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नयविनयनियमसुनितुणबालातुरसत्यकैतवार्थेषु । वाक्ये युक्ते पथ्ये सत्ये प्रशमे च विनियोज्यः
nayavinayaniyamasunituṇabālāturasatyakaitavārtheṣu / vākye yukte pathye satye praśame ca viniyojyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकेन द्वाभ्यां वा किञ्चिन्मण्डलकृतेन हस्तेन । विकृतविचारितचरितं वितर्कितं लज्जितं चैव
ekena dvābhyāṃ vā kiñcinmaṇḍalakṛtena hastena / vikṛtavicāritacaritaṃ vitarkitaṃ lajjitaṃ caiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नयनौपम्यं पद्मदलरूपणं हरिणकर्णनिर्देशः । संयुतकरणेनैव तु चरेणैतानि कुर्वीत
nayanaupamyaṃ padmadalarūpaṇaṃ hariṇakarṇanirdeśaḥ / saṃyutakaraṇenaiva tu careṇaitāni kurvīta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लीला रती रुचि च स्मृतिबुद्धिविभावनाः क्षमां पुष्टिं च । सञ्ज्ञामात्रं प्रणयं विचारणं सङ्गतं शौचम्
līlā ratī ruci ca smṛtibuddhivibhāvanāḥ kṣamāṃ puṣṭiṃ ca / sañjñāmātraṃ praṇayaṃ vicāraṇaṃ saṅgataṃ śaucam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चातुर्यं माधुर्यं दाक्षिण्यं मार्दवं सुखं शीलम् । प्रश्नं वार्तायुक्तिं वेषं मृदुशाद्वलं स्तोकम्
cāturyaṃ mādhuryaṃ dākṣiṇyaṃ mārdavaṃ sukhaṃ śīlam / praśnaṃ vārtāyuktiṃ veṣaṃ mṛduśādvalaṃ stokam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विभवाविभौ सुरतं गुणागुणौ यौवनं गृहान् दारान् । नानावर्णाश्च तथा चतुरेणैवं प्रयुञ्जीत
vibhavāvibhau surataṃ guṇāguṇau yauvanaṃ gṛhān dārān / nānāvarṇāśca tathā catureṇaivaṃ prayuñjīta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सितमूर्ध्वेन तु कुर्यात् रक्तं पीतं च मण्डलकृतेन । परिमुदितेन तु नीलं वर्णाश्चतुरेण हस्तेन
sitamūrdhvena tu kuryāt raktaṃ pītaṃ ca maṇḍalakṛtena / parimuditena tu nīlaṃ varṇāścatureṇa hastena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मध्यमाङ्गुष्ठसन्दंशो वक्रा चैव प्रदेशिनी । ऊर्ध्वमन्ये प्रकीर्णे च द्व्यङ्गुल्यौ भ्रमरे करे
madhyamāṅguṣṭhasandaṃśo vakrā caiva pradeśinī / ūrdhvamanye prakīrṇe ca dvyaṅgulyau bhramare kare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पद्मोत्पलकुमुदानामन्येषां चैव दीर्घवृन्तानाम् । पुष्पाणां ग्रहणविधिः कर्तव्यः कर्णपुरश्च
padmotpalakumudānāmanyeṣāṃ caiva dīrghavṛntānām / puṣpāṇāṃ grahaṇavidhiḥ kartavyaḥ karṇapuraśca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विच्युतश्च सशब्दश्च कार्यो निर्भत्सनादिषु । बालालापे च शीघ्रे च ताले विश्वासने तथा
vicyutaśca saśabdaśca kāryo nirbhatsanādiṣu / bālālāpe ca śīghre ca tāle viśvāsane tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठास्त्रेताग्निस्था निरन्तराः । भवेयुर्हंसवक्त्रस्य शेषे द्वे सम्प्रसारिते
tarjanīmadhyamāṅguṣṭhāstretāgnisthā nirantarāḥ / bhaveyurhaṃsavaktrasya śeṣe dve samprasārite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्लक्ष्णाल्पशिथिललाघवनिस्सारार्थे मृदुत्वयोगेषु । कार्यो ऽभिनयविशेषः किञ्चित्प्रस्यन्दिताग्रेण
ślakṣṇālpaśithilalāghavanissārārthe mṛdutvayogeṣu / kāryo 'bhinayaviśeṣaḥ kiñcitprasyanditāgreṇa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समाः प्रसारितास्तिस्रस्तथा चोर्ध्वा कनीयसी । अङ्गुष्ठः कुञ्चितश्चैव हंसपक्ष इति स्मृतः
samāḥ prasāritāstisrastathā cordhvā kanīyasī / aṅguṣṭhaḥ kuñcitaścaiva haṃsapakṣa iti smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष च निवापसलिले दातव्ये गण्डसंश्रये चैव । कार्यः प्रतिग्रहाचमनभोजनार्थेषु विप्राणाम्
eṣa ca nivāpasalile dātavye gaṇḍasaṃśraye caiva / kāryaḥ pratigrahācamanabhojanārtheṣu viprāṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आलिङ्गने महास्तम्भदर्शने रोमहर्षणे चैव । स्पर्शे ऽनुलेपनार्थे योज्यः संवाहने चैव
āliṅgane mahāstambhadarśane romaharṣaṇe caiva / sparśe 'nulepanārthe yojyaḥ saṃvāhane caiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनरेव च नारीणां स्तनान्तरस्थेन विभ्रमविशेषाः । कार्या यथारसं स्युर्दुःखे हनुधारणे चैव
punareva ca nārīṇāṃ stanāntarasthena vibhramaviśeṣāḥ / kāryā yathārasaṃ syurduḥkhe hanudhāraṇe caiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तर्जन्यङ्गुष्ठसन्दंशस्त्व ह्यरालस्य यथा भवेत् । आभुग्नतलमध्यस्थः स सन्दंश इति स्मृतः
tarjanyaṅguṣṭhasandaṃśastva hyarālasya yathā bhavet / ābhugnatalamadhyasthaḥ sa sandaṃśa iti smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्दंशस्त्रिविधो ज्ञेय ह्यग्रजो मुखजस्तथा । तथा पार्श्वगतश्चैव रसभावोपबृंहितः
sandaṃśastrividho jñeya hyagrajo mukhajastathā / tathā pārśvagataścaiva rasabhāvopabṛṃhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुष्पापचयग्रथने ग्रहणे तृणपर्णकेशसूत्राणाम् । शल्यावयवग्रहणापकर्षणे चाग्रसन्दंशः
puṣpāpacayagrathane grahaṇe tṛṇaparṇakeśasūtrāṇām / śalyāvayavagrahaṇāpakarṣaṇe cāgrasandaṃśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृन्तात् पुष्पोद्धरणं वर्तिशलाकादिपूरणं चैअव । धिगिति च वचनं रोषे मुखसन्दंशस्य कर्माणि
vṛntāt puṣpoddharaṇaṃ vartiśalākādipūraṇaṃ caiava / dhigiti ca vacanaṃ roṣe mukhasandaṃśasya karmāṇi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यज्ञोपवीतधारणवेधनगुणसूक्ष्मबाणलक्ष्येषु । योगे ध्याने स्तोके संयुक्तकरणस्तु कर्तव्यः
yajñopavītadhāraṇavedhanaguṇasūkṣmabāṇalakṣyeṣu / yoge dhyāne stoke saṃyuktakaraṇastu kartavyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पेशलकुत्सासूयादोषवचने च वामहस्तेन । किञ्चिद् विवर्तितकराग्रः प्रयुज्यते पार्श्वसन्दंशः
peśalakutsāsūyādoṣavacane ca vāmahastena / kiñcid vivartitakarāgraḥ prayujyate pārśvasandaṃśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आलेख्यनेत्ररञ्जनवितर्कवन्तप्रवालरचने च । निष्पीडनं तथालक्तकस्य कार्य च नारीभिः
ālekhyanetrarañjanavitarkavantapravālaracane ca / niṣpīḍanaṃ tathālaktakasya kārya ca nārībhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समागताग्राः सहिता यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि । ऊर्ध्वा हंसमुखस्येव स भवेन्मुकुलः करः
samāgatāgrāḥ sahitā yasyāṅgulyo bhavanti hi / ūrdhvā haṃsamukhasyeva sa bhavenmukulaḥ karaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवार्च्चनबलिकरणे पद्मोत्पलकुमुदरूपणे चैव । विटचुम्बने च कार्यो विकुत्सिते विप्रकीर्णश्च
devārccanabalikaraṇe padmotpalakumudarūpaṇe caiva / viṭacumbane ca kāryo vikutsite viprakīrṇaśca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भोजनहिरण्यगणनामुखसंकोचप्रदानशीघ्रेषु । मुकुलितकुसुमेषु च तथा तज्ज्ञैरेष प्रयोक्तव्यः
bhojanahiraṇyagaṇanāmukhasaṃkocapradānaśīghreṣu / mukulitakusumeṣu ca tathā tajjñaireṣa prayoktavyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पद्मकोशस्य हस्तस्य ह्यङ्गुल्यः कुञ्चिता यदा । ऊर्णनाभः स विज्ञेयः केशचौर्यग्रहादिषु
padmakośasya hastasya hyaṅgulyaḥ kuñcitā yadā / ūrṇanābhaḥ sa vijñeyaḥ keśacauryagrahādiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.