Bharata: Natyasastra 9

शिरः कण्डूयने चैव कुष्ठव्याधिनिरूपणे । संहव्याघ्रेष्वभिनयः प्रस्तरग्रहणे तथा

śiraḥ kaṇḍūyane caiva kuṣṭhavyādhinirūpaṇe / saṃhavyāghreṣvabhinayaḥ prastaragrahaṇe tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्यमाङ्गुष्ठसन्दंशो वक्रा चैव प्रदेशिनी । शेषे तलस्थे कर्तव्ये ताम्रचूलकरे ऽङ्गुली

madhyamāṅguṣṭhasandaṃśo vakrā caiva pradeśinī / śeṣe talasthe kartavye tāmracūlakare 'ṅgulī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विच्युतश्च सशब्दश्च कार्यो निर्भत्सनादिषु । ताले विश्वसने चैव शीघ्रार्थे संज्ञितेषु च

vicyutaśca saśabdaśca kāryo nirbhatsanādiṣu / tāle viśvasane caiva śīghrārthe saṃjñiteṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा कलासु काष्ठासु निमेषे तु क्षणे तथा । एश एव करः कार्यो बालालापनिमन्त्रणे

tathā kalāsu kāṣṭhāsu nimeṣe tu kṣaṇe tathā / eśa eva karaḥ kāryo bālālāpanimantraṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा अङ्गुल्यः संहिता वक्रा उपर्युङ्गुष्ठपीडिताः । प्रसारिता कनीष्ठाच ताम्रचूडः करः स्मृतः

athavā aṅgulyaḥ saṃhitā vakrā uparyuṅguṣṭhapīḍitāḥ / prasāritā kanīṣṭhāca tāmracūḍaḥ karaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतं सहस्रं लक्षं च करेणैकेन योजयेत् । क्षिप्रमुक्ताङ्गुलीभिस्तु स्फुलिङ्गान् विप्रुषस्तथा

śataṃ sahasraṃ lakṣaṃ ca kareṇaikena yojayet / kṣipramuktāṅgulībhistu sphuliṅgān vipruṣastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असंयुताः करा ह्येते मया प्रोक्ता द्विजोत्तमाः । अतश्च संयुतान् हस्तान् गदतो मे निबोधत

asaṃyutāḥ karā hyete mayā proktā dvijottamāḥ / ataśca saṃyutān hastān gadato me nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यां संश्लेषादञ्जलिः स्मृतः । देवतानां गुरूणां च मित्राणां चाभिवादने

patākābhyāṃ tu hastābhyāṃ saṃśleṣādañjaliḥ smṛtaḥ / devatānāṃ gurūṇāṃ ca mitrāṇāṃ cābhivādane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थानान्यस्य पुनस्त्रीणि वक्षो वक्त्रं शिरस्तथा । देवतानां शिरःस्थस्तु गुरूणामास्यसंस्थितः । वक्षस्थश्चैव मित्राणां स्त्रीणां त्वनियतो भवेत्

sthānānyasya punastrīṇi vakṣo vaktraṃ śirastathā / devatānāṃ śiraḥsthastu gurūṇāmāsyasaṃsthitaḥ / vakṣasthaścaiva mitrāṇāṃ strīṇāṃ tvaniyato bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामन्यो ऽन्यं पार्श्वसंग्रहात् । हस्तः कपोतको नाम कर्म चास्य निबोधत

ubhābhyāmapi hastābhyāmanyo 'nyaṃ pārśvasaṃgrahāt / hastaḥ kapotako nāma karma cāsya nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष विनयाभ्युपगमे प्रणामकरणे गुरोश्च सम्भाषे । शीते भये च कार्यो वक्षःस्थः कम्पितः स्त्रीभिः

eṣa vinayābhyupagame praṇāmakaraṇe gurośca sambhāṣe / śīte bhaye ca kāryo vakṣaḥsthaḥ kampitaḥ strībhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयमेवाङ्गुलिपरिघृष्यमाणमुक्तस्तु खिन्नवाक्येषु । एतावदिति च कार्यो नेदानीं कृत्यमिति चार्थे

ayamevāṅguliparighṛṣyamāṇamuktastu khinnavākyeṣu / etāvaditi ca kāryo nedānīṃ kṛtyamiti cārthe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्य ह्यन्योन्यान्तरनिस्सृताः । स कर्कट इति ज्ञेयः करः कर्म च वक्ष्यते

aṅgulyo yasya hastasya hyanyonyāntaranissṛtāḥ / sa karkaṭa iti jñeyaḥ karaḥ karma ca vakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष मदनाङ्गमर्दे सुप्तोत्थितविजृम्भणे बृहद्देहे । हनुधारणे च योज्यः शङ्खग्रहणे ऽर्थतत्त्वज्ञैः

eṣa madanāṅgamarde suptotthitavijṛmbhaṇe bṛhaddehe / hanudhāraṇe ca yojyaḥ śaṅkhagrahaṇe 'rthatattvajñaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मणिबन्धविन्यस्तावरालौ स्त्रीप्रयोजितौ । उत्तानौ वामपार्श्वस्थौ स्वस्तिकः परिकीर्तितः

maṇibandhavinyastāvarālau strīprayojitau / uttānau vāmapārśvasthau svastikaḥ parikīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्तिकविच्युइतिकरणाद् दिशो घनाः खं वनं समुद्राश्च । ऋतवो मही तथौघं विस्तीर्णं चाभिनेयं स्यात्

svastikavicyuitikaraṇād diśo ghanāḥ khaṃ vanaṃ samudrāśca / ṛtavo mahī tathaughaṃ vistīrṇaṃ cābhineyaṃ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खटकः खटके न्यस्तः खटकावर्धमानकः । शृङ्गारार्थेषु योक्तव्यः प्रणामकरणे तथा

khaṭakaḥ khaṭake nyastaḥ khaṭakāvardhamānakaḥ / śṛṅgārārtheṣu yoktavyaḥ praṇāmakaraṇe tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्ये कुमुदीतालवृन्तेषु कर्तव्यश्छत्रधरणे

anye kumudītālavṛnteṣu kartavyaśchatradharaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति अरालौ तु विपर्यस्तावुत्तानौ वर्धमानकौ । उत्सङ्ग इति विज्ञेयः स्पर्शस्य ग्रहणे करः

iti arālau tu viparyastāvuttānau vardhamānakau / utsaṅga iti vijñeyaḥ sparśasya grahaṇe karaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सनिष्पेषकृते चैव रोमामर्षकृते ऽपि च । निष्पीडितः पुनश्चैव स्त्रीणामीर्ष्याकृते भवेत्

saniṣpeṣakṛte caiva romāmarṣakṛte 'pi ca / niṣpīḍitaḥ punaścaiva strīṇāmīrṣyākṛte bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुकुलं तु यदा हस्तं कपित्थः परिचेष्टयेत् । स मन्तव्यस्तदा हस्तो निषधौ नाम नामतः

mukulaṃ tu yadā hastaṃ kapitthaḥ pariceṣṭayet / sa mantavyastadā hasto niṣadhau nāma nāmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संग्रहपरिग्रहौ धारणं च समयश्च सत्यवचनं च । सङ्क्षेपः संक्षिप्तं निपीडितेनाभिनेतव्यम्

saṃgrahaparigrahau dhāraṇaṃ ca samayaśca satyavacanaṃ ca / saṅkṣepaḥ saṃkṣiptaṃ nipīḍitenābhinetavyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिखरस्तु यदा हस्तो मृगशीर्षेण पीडितः । निषधो नाम विज्ञेयः स भयार्ते विधीयते

śikharastu yadā hasto mṛgaśīrṣeṇa pīḍitaḥ / niṣadho nāma vijñeyaḥ sa bhayārte vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहीत्वा वामहस्तेन कर्पुराभ्यन्तरे भुजम् । दक्षिणं चापि वामस्य कर्पुराभ्यन्तरे न्यसेत्

gṛhītvā vāmahastena karpurābhyantare bhujam / dakṣiṇaṃ cāpi vāmasya karpurābhyantare nyaset

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स चापि दक्षिणो हस्तः सम्यङ् मुष्टीकृतो भवेत् । इत्येष निषधो हस्तः कर्म चास्य निबोधत

sa cāpi dakṣiṇo hastaḥ samyaṅ muṣṭīkṛto bhavet / ityeṣa niṣadho hastaḥ karma cāsya nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेन धैर्यमदगर्वसौष्ठवौत्सुक्यविक्रमाटोपाः । अभिमानावष्टम्भः स्तम्भस्थैर्यादय कार्याः

etena dhairyamadagarvasauṣṭhavautsukyavikramāṭopāḥ / abhimānāvaṣṭambhaḥ stambhasthairyādaya kāryāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञेयो वै निषधो नाम हंसपक्षौ पराङ्गमुखौ । जालवातायनादीनां प्रयोक्तव्यो ऽभिघट्टने

jñeyo vai niṣadho nāma haṃsapakṣau parāṅgamukhau / jālavātāyanādīnāṃ prayoktavyo 'bhighaṭṭane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अंसौ प्रशिथिलौ मुक्तौ पताकौ तु प्रलम्बितौ । यदा भवेतां करणे स दोल इति संज्ञितः

aṃsau praśithilau muktau patākau tu pralambitau / yadā bhavetāṃ karaṇe sa dola iti saṃjñitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संभ्रमविषादमूर्च्छितमदाभिघाते तथैव चाऽवेगे । व्याधिप्लुते च शस्त्रक्षते च कार्यो ऽभिनयोगः

saṃbhramaviṣādamūrcchitamadābhighāte tathaiva cā'vege / vyādhiplute ca śastrakṣate ca kāryo 'bhinayogaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्तु सर्पशिराः प्रोक्तस्तस्याङ्गुलिनिरन्तरः । द्वितीयः पार्श्वसंश्लिष्टः स तु पुष्पपुटः स्मृतः

yastu sarpaśirāḥ proktastasyāṅgulinirantaraḥ / dvitīyaḥ pārśvasaṃśliṣṭaḥ sa tu puṣpapuṭaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धान्यफलपुष्पसदृशान्यनेन नानाविधानि युक्तानि । ग्राह्याण्युपनेयानि च तोयानयनापनयने च

dhānyaphalapuṣpasadṛśānyanena nānāvidhāni yuktāni / grāhyāṇyupaneyāni ca toyānayanāpanayane ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पताकौ तु यदा हस्तावूर्र्धाङ्गुष्ठावधोमुखौ । उपर्युपरि विन्यस्तौ तदा स मकरः करः

patākau tu yadā hastāvūrrdhāṅguṣṭhāvadhomukhau / uparyupari vinyastau tadā sa makaraḥ karaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिंहव्यालद्विपिप्रदर्शनं नक्रमकरमत्स्यानाम् । ये चान्ये क्रव्यादा ह्यभिनेयास्ते ऽर्थयोगेन

siṃhavyāladvipipradarśanaṃ nakramakaramatsyānām / ye cānye kravyādā hyabhineyāste 'rthayogena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कूर्परांसोचितौ हस्तौ यदास्तां सर्पशीर्षकौ । गजदन्तः स विज्ञेयः कर्म चास्य निबोधत

kūrparāṃsocitau hastau yadāstāṃ sarpaśīrṣakau / gajadantaḥ sa vijñeyaḥ karma cāsya nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एव च वधुवराणमुद्वाहे चातिभारयोगे च । स्तंभग्रहणे च तथा शैलशिलोत्पाटने चैव

eva ca vadhuvarāṇamudvāhe cātibhārayoge ca / staṃbhagrahaṇe ca tathā śailaśilotpāṭane caiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुकतुण्डौ करौ कृत्वा वक्षस्यभिमुखाञ्चितौ । शनैरधोमुखाविद्धौ सो ऽवहित्थ इति स्मृतः

śukatuṇḍau karau kṛtvā vakṣasyabhimukhāñcitau / śanairadhomukhāviddhau so 'vahittha iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दौर्बल्ये निःश्वसिते गात्राणां दर्शने तनुत्वे च । उत्कण्ठिते च तज्ज्ञैरभिनययोगस्तु कर्तव्यः

daurbalye niḥśvasite gātrāṇāṃ darśane tanutve ca / utkaṇṭhite ca tajjñairabhinayayogastu kartavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुकुलस्तु यदा हस्तः कपित्थपरिवेष्टितः । वर्धमानः स विज्ञेयः कर्म चास्य निबोधत

mukulastu yadā hastaḥ kapitthapariveṣṭitaḥ / vardhamānaḥ sa vijñeyaḥ karma cāsya nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संग्रहपरिग्रहौ धारणं च समयश्च सत्यवचं च । संक्षेपतस्तु संक्षिप्तं निपीडितेनाभिनेतव्यम्

saṃgrahaparigrahau dhāraṇaṃ ca samayaśca satyavacaṃ ca / saṃkṣepatastu saṃkṣiptaṃ nipīḍitenābhinetavyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञेयो वै वर्धमानस्तु हंसपक्षो पराङ्गमुखौ । जालवातायनादीनां प्रयोक्तव्यो विघाटने

jñeyo vai vardhamānastu haṃsapakṣo parāṅgamukhau / jālavātāyanādīnāṃ prayoktavyo vighāṭane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्ता ह्येते द्विविधा ह्यसंयुताः संयुताश्च संक्षेपात् । अभिनयकरास्तु ये त्विह ते ऽन्यत्राप्यर्थतः साध्याः

uktā hyete dvividhā hyasaṃyutāḥ saṃyutāśca saṃkṣepāt / abhinayakarāstu ye tviha te 'nyatrāpyarthataḥ sādhyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकृत्या चेष्टया चिह्नैर्जात्या विज्ञाय तत्पुनः । स्वयं वितर्क्य कर्तव्यं हस्ताभिनयनं बुधैः

ākṛtyā ceṣṭayā cihnairjātyā vijñāya tatpunaḥ / svayaṃ vitarkya kartavyaṃ hastābhinayanaṃ budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नास्ति कश्चिदहस्तस्तु नाट्ये ऽर्थो ऽभिनयं प्रति । यस्य यद् दृश्यते रूपं बहुशस्तन्मयोषितम्

nāsti kaścidahastastu nāṭye 'rtho 'bhinayaṃ prati / yasya yad dṛśyate rūpaṃ bahuśastanmayoṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्ये चाप्यर्थसंयुक्ता लौकिका ये करास्त्विह । छन्दतस्ते नियोक्तव्या रसभावविचेष्टितैः

anye cāpyarthasaṃyuktā laukikā ye karāstviha / chandataste niyoktavyā rasabhāvaviceṣṭitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशं कालं प्रयोगं चाप्यर्थयुक्तिमवेक्ष्य च । हस्ता ह्येते प्रयोक्तव्याः नृणां स्त्रीणां विशेषतः

deśaṃ kālaṃ prayogaṃ cāpyarthayuktimavekṣya ca / hastā hyete prayoktavyāḥ nṛṇāṃ strīṇāṃ viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषामेव हस्तानां यानि कर्माणि सन्ति हि । तान्यहं संप्रवक्ष्यामि रसभावकृतानि तु

sarveṣāmeva hastānāṃ yāni karmāṇi santi hi / tānyahaṃ saṃpravakṣyāmi rasabhāvakṛtāni tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्कर्षणं विकर्षणं तथा चैवापकर्षणम् । परिग्रहो निग्रहश्चाह्वानं नोदनमेव च

utkarṣaṇaṃ vikarṣaṇaṃ tathā caivāpakarṣaṇam / parigraho nigrahaścāhvānaṃ nodanameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संश्लेषश्च वियोगश्च रक्षणं मोक्षणं तथा । विक्षेपधूनने चैव विसर्गस्तर्जनं तथा

saṃśleṣaśca viyogaśca rakṣaṇaṃ mokṣaṇaṃ tathā / vikṣepadhūnane caiva visargastarjanaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छेदनं भेदनं चैव स्फोटनं मोटनं तथा । ताडनं चेति विज्ञेयं तज्ज्ञैः कर्म करान् प्रति

chedanaṃ bhedanaṃ caiva sphoṭanaṃ moṭanaṃ tathā / tāḍanaṃ ceti vijñeyaṃ tajjñaiḥ karma karān prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तानः पार्श्वगश्चैव तथाऽधोमुख एव च । हस्तप्रचारस्त्रिविधो नाट्यतत्त्वसमाश्रयः

uttānaḥ pārśvagaścaiva tathā'dhomukha eva ca / hastapracārastrividho nāṭyatattvasamāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वे हस्तप्रचाराश्च प्रयोगेषु यथाविधिः नेत्रभ्रूमुखरागैश्च कर्तव्या व्यञ्जिअता बुधैः

sarve hastapracārāśca prayogeṣu yathāvidhiḥ netrabhrūmukharāgaiśca kartavyā vyañjiatā budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करणं कर्म स्थानं प्रचायुक्तिं क्रियां च संप्रेक्ष्य । हस्ताभिनयतज्ज्ञैः कार्यो लोकोपचारेण

karaṇaṃ karma sthānaṃ pracāyuktiṃ kriyāṃ ca saṃprekṣya / hastābhinayatajjñaiḥ kāryo lokopacāreṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तामानां कराः कार्या ललाटक्षेत्रचारिणः । वक्षःस्थाश्चैव मध्यानामधमामधोगता

uttāmānāṃ karāḥ kāryā lalāṭakṣetracāriṇaḥ / vakṣaḥsthāścaiva madhyānāmadhamāmadhogatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्येष्ठे स्वल्पप्रचाराः स्युर्मध्ये मध्यविचारिणः । अधमेषु प्रकीर्णाश्च हस्ताः कार्या प्रयोक्तृभिः

jyeṣṭhe svalpapracārāḥ syurmadhye madhyavicāriṇaḥ / adhameṣu prakīrṇāśca hastāḥ kāryā prayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्षणव्यञ्जिता हस्ताः कार्यास्तूत्तममध्यमैः । लोकक्रियास्वभावेन नीचैरप्यर्थसंश्रयाः

lakṣaṇavyañjitā hastāḥ kāryāstūttamamadhyamaiḥ / lokakriyāsvabhāvena nīcairapyarthasaṃśrayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवान्यादृशं प्राप्य प्रयोगं कालमेव च । विपरीताश्रया हस्ताः प्रयोक्तव्या बुधैर्न वा

athavānyādṛśaṃ prāpya prayogaṃ kālameva ca / viparītāśrayā hastāḥ prayoktavyā budhairna vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषण्णे मूर्च्छिते भीते जुगुप्साशोकपीडिते । ग्लाने स्वप्ने विहस्ते च निश्चेष्टे तन्द्रिते जडे

viṣaṇṇe mūrcchite bhīte jugupsāśokapīḍite / glāne svapne vihaste ca niśceṣṭe tandrite jaḍe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याधिग्रस्ते जरार्ते च भयार्ते शीतविप्लुते । मत्ते प्रमत्ते चोन्मत्ते चिन्तायां तपसि स्थिते

vyādhigraste jarārte ca bhayārte śītaviplute / matte pramatte conmatte cintāyāṃ tapasi sthite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिमवर्षहते बद्धे वरिणाप्लवसंश्रिते । स्वप्नायिते च संभ्रान्ते नतसंस्फोटने तथा

himavarṣahate baddhe variṇāplavasaṃśrite / svapnāyite ca saṃbhrānte natasaṃsphoṭane tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हस्ताभिनयः कार्यः कार्यः सत्त्वस्य संग्रहः । तथा काकुविशेषश्च नानाभवरसान्वितः

na hastābhinayaḥ kāryaḥ kāryaḥ sattvasya saṃgrahaḥ / tathā kākuviśeṣaśca nānābhavarasānvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र व्यग्रावुभौ हस्तौ तत्तद् दृष्टिविलोकनैः । वाचकाभिनयं कुर्याद्विरामैर्थदर्शकैः

yatra vyagrāvubhau hastau tattad dṛṣṭivilokanaiḥ / vācakābhinayaṃ kuryādvirāmairthadarśakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तानः पार्श्वगश्चैव तथाऽधोमुख एव च । प्रचारस्त्रिविधो ऽङ्गानां नाट्यनृत्तसमाश्रयः

uttānaḥ pārśvagaścaiva tathā'dhomukha eva ca / pracārastrividho 'ṅgānāṃ nāṭyanṛttasamāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तानो वर्तुलस्त्र्यश्रः स्थितो ऽधोमुख एव च । पञ्च प्रकारा हस्तस्य नाट्यनृत्तसमाश्रयाः

uttāno vartulastryaśraḥ sthito 'dhomukha eva ca / pañca prakārā hastasya nāṭyanṛttasamāśrayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं ज्ञेयाः करा ह्येते नाभिनयसंश्रिताः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि हस्तान् नृत्तसमाश्रयान्

evaṃ jñeyāḥ karā hyete nābhinayasaṃśritāḥ / ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi hastān nṛttasamāśrayān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्षसो ऽष्टाङ्गुलस्थौ तु प्राङ्मुखौ खटकामुखौ । समानकूर्परांसौ तु चतुरस्रौ प्रकीर्तितौ

vakṣaso 'ṣṭāṅgulasthau tu prāṅmukhau khaṭakāmukhau / samānakūrparāṃsau tu caturasrau prakīrtitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हंसपक्षकृतौ हस्तौ व्यावृतौ तालवृन्तवत् । उद्वृत्ताविति विज्ञेयावथवा तालवृन्तकौ

haṃsapakṣakṛtau hastau vyāvṛtau tālavṛntavat / udvṛttāviti vijñeyāvathavā tālavṛntakau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुरस्त्रस्थितौ हस्तौ हंसपक्षकृतौ तथा । तिर्यक्स्थितौ चाभिमुखौ ज्ञेयौ तालमुखाविति

caturastrasthitau hastau haṃsapakṣakṛtau tathā / tiryaksthitau cābhimukhau jñeyau tālamukhāviti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावेव मणिबन्धान्ते स्वस्तिकाकृतिसंस्थितौ । स्वस्तिकाविति विख्यातौ विच्युतौ विप्रकीर्णकौ

tāveva maṇibandhānte svastikākṛtisaṃsthitau / svastikāviti vikhyātau vicyutau viprakīrṇakau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलपल्लवसंस्थानावुर्ध्वास्यौ पद्मकोशकौ । अरालखटकाख्यौ चाप्यरालखटकामुखौ

alapallavasaṃsthānāvurdhvāsyau padmakośakau / arālakhaṭakākhyau cāpyarālakhaṭakāmukhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथै मणिबन्धान्ते ह्यरालौ विच्युतावुभौ । ज्ञेयौ प्रयोक्तृभिर्नित्यमराल खटकाविति

tathai maṇibandhānte hyarālau vicyutāvubhau / jñeyau prayoktṛbhirnityamarāla khaṭakāviti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुजांसकूर्पराग्रैस्तु कुटिलावर्तितौ करौ । पराङ्गमुखतलाविद्धौ ज्ञेयावाविद्धवक्रकौ

bhujāṃsakūrparāgraistu kuṭilāvartitau karau / parāṅgamukhatalāviddhau jñeyāvāviddhavakrakau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तौ तु सर्पशिरसौ मध्यमाङ्गुष्ठकौ यदा । तिर्यक्प्रसारितास्यौ च तदा सूचीमुखौ स्मृतौ

hastau tu sarpaśirasau madhyamāṅguṣṭhakau yadā / tiryakprasāritāsyau ca tadā sūcīmukhau smṛtau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्पशीर्षौ यदा हस्तौ भवेतां स्वस्तिकस्थितौ । मध्यप्रसारिताङ्गुष्ठौ ज्ञेयौ सूचीमुखौ तदा

sarpaśīrṣau yadā hastau bhavetāṃ svastikasthitau / madhyaprasāritāṅguṣṭhau jñeyau sūcīmukhau tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रेचितौ चापि विज्ञेयौ हंसपक्षौ द्रुतभ्रमौ । प्रसारितोत्तानतलौ रेचिताविति संज्ञितौ

recitau cāpi vijñeyau haṃsapakṣau drutabhramau / prasāritottānatalau recitāviti saṃjñitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुरस्रो भवेद्वामः सव्यहस्तश्च रेचितः । विज्ञेयौ नृत्ततत्त्वज्ञैर्धरेचितसंज्ञकौ

caturasro bhavedvāmaḥ savyahastaśca recitaḥ / vijñeyau nṛttatattvajñairdharecitasaṃjñakau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अञ्चितौ कूर्परांसौ तु त्रिपताकौ करौ कृतौ । किञ्चित्तिर्यग्गतावेतौ स्मृतावुत्तनवञ्चितौ

añcitau kūrparāṃsau tu tripatākau karau kṛtau / kiñcittiryaggatāvetau smṛtāvuttanavañcitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मणिबन्धमुक्तौ तु पताकौ पल्लवौ स्मृतौ । बाहुशीर्षाद्विनिष्क्रान्तौ नितम्बाविति कीर्तितौ

maṇibandhamuktau tu patākau pallavau smṛtau / bāhuśīrṣādviniṣkrāntau nitambāviti kīrtitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केशदेशाद्विनिष्क्रान्तौ परिपार्श्वोत्थितौ यदा । विज्ञेयो केशबन्धौ तु करवाचार्यसम्मतौ

keśadeśādviniṣkrāntau paripārśvotthitau yadā / vijñeyo keśabandhau tu karavācāryasammatau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिर्यक्प्रसारितौ चैव पार्श्वसंस्थौ तथैव च । लताख्यौ च करौ ज्ञेयौ नृत्ताभिनयनं प्रति

tiryakprasāritau caiva pārśvasaṃsthau tathaiva ca / latākhyau ca karau jñeyau nṛttābhinayanaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुन्नतो लताहस्तः पार्श्वात्पार्श्व विलोलितः । त्रिपताको ऽपरः कर्णे करिहस्तः प्रकीर्तितः

samunnato latāhastaḥ pārśvātpārśva vilolitaḥ / tripatāko 'paraḥ karṇe karihastaḥ prakīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कटिशीर्षनिविष्टाग्रौ त्रिपताकौ यदा करौ । पक्षवञ्चितकौ हस्तौ तदा ज्ञेयौ प्रयोक्तृभिः

kaṭiśīrṣaniviṣṭāgrau tripatākau yadā karau / pakṣavañcitakau hastau tadā jñeyau prayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावेव तु परावृत्तौ पक्षप्रद्योतकौ स्मृतौ । अधोमुखतलाविद्धौ ज्ञेयौ गरुडपक्षकौ

tāveva tu parāvṛttau pakṣapradyotakau smṛtau / adhomukhatalāviddhau jñeyau garuḍapakṣakau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हंसपक्षकृतौ हस्तौ व्यावृत्तपरिवर्तितौ । तथा प्रसारितभुजौ दण्डपक्षाविति स्मृतौ

haṃsapakṣakṛtau hastau vyāvṛttaparivartitau / tathā prasāritabhujau daṇḍapakṣāviti smṛtau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वमण्डलिनौ हस्तावूर्ध्वदेशविवर्तनात् । तावेव पार्श्वविन्यस्तौ पार्श्वमण्डलिनौ स्मृतौ

ūrdhvamaṇḍalinau hastāvūrdhvadeśavivartanāt / tāveva pārśvavinyastau pārśvamaṇḍalinau smṛtau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्वेष्टितौ भवेदेकौ द्वितीयश्चापवेष्टितः । भ्रमितावुरसः स्थाने ह्युरोमण्डलिनौ स्मृतौ

udveṣṭitau bhavedekau dvitīyaścāpaveṣṭitaḥ / bhramitāvurasaḥ sthāne hyuromaṇḍalinau smṛtau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलपल्लवकारालावुरोद्वभ्रमणक्रमात् । पार्श्वावर्तश्च विज्ञेयावुरः पार्श्वार्धमण्डलौ

alapallavakārālāvurodvabhramaṇakramāt / pārśvāvartaśca vijñeyāvuraḥ pārśvārdhamaṇḍalau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तौ तु मणीबन्धान्ते कुञ्चितावञ्चितौ यदा । खटकाख्यौ तु तौ स्यातां मुष्टिकस्वस्तिकौ तदा

hastau tu maṇībandhānte kuñcitāvañcitau yadā / khaṭakākhyau tu tau syātāṃ muṣṭikasvastikau tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद्मकोशौ यदा हस्तौ व्यावृत्तपरिवर्तितौ । नलिनीपद्मकोशौ तु तदा ज्ञेयौ प्रयोक्तृभिः

padmakośau yadā hastau vyāvṛttaparivartitau / nalinīpadmakośau tu tadā jñeyau prayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करावुद्वेष्टिताग्रौ तु प्रविधायालपल्लवौ । ऊर्ध्वप्रसरिताविद्धौ कर्तव्यावुल्बणाविति

karāvudveṣṭitāgrau tu pravidhāyālapallavau / ūrdhvaprasaritāviddhau kartavyāvulbaṇāviti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पल्लवौ च शिरोदेशे संप्राप्तौ ललितौ स्मृतौ । कर्पूरस्वस्तिकगतौ लताख्यौ वलिताविति

pallavau ca śirodeśe saṃprāptau lalitau smṛtau / karpūrasvastikagatau latākhyau valitāviti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करणे तु प्रयोक्तव्यो नृत्तहस्तो विशेषतः । तथार्थाभिनये चैव पताकायाः प्रयोक्तृभिः

karaṇe tu prayoktavyo nṛttahasto viśeṣataḥ / tathārthābhinaye caiva patākāyāḥ prayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संकरो ऽपि भवेत्तेषां प्रयोगो ऽर्थवशात्पुनः । प्राधान्येन पुनः संज्ञा नाट्ये नृत्ते करेष्विह

saṃkaro 'pi bhavetteṣāṃ prayogo 'rthavaśātpunaḥ / prādhānyena punaḥ saṃjñā nāṭye nṛtte kareṣviha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वियुताः संयुताश्चैव नृत्तहस्ताः प्रकीर्तिताः । अतः परं प्रवक्ष्यामि करान् करणसंश्रयान्

viyutāḥ saṃyutāścaiva nṛttahastāḥ prakīrtitāḥ / ataḥ paraṃ pravakṣyāmi karān karaṇasaṃśrayān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषामेव हस्तानां नाट्यहस्तनिदेशिभिः । विधातव्या प्रयत्नेन करणं तु चतुर्विधम्

sarveṣāmeva hastānāṃ nāṭyahastanideśibhiḥ / vidhātavyā prayatnena karaṇaṃ tu caturvidham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपवेष्टितमेकं स्यात् उद्वेष्टितमथापरम् । व्यावर्तितं तृतीयं तु चतुर्थं परिवर्तितम्

apaveṣṭitamekaṃ syāt udveṣṭitamathāparam / vyāvartitaṃ tṛtīyaṃ tu caturthaṃ parivartitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवेष्ट्यन्ते यदङ्गुल्यस्तर्जनाद्या यथाक्रमम् । अभ्यन्तरेण करणं तदावेष्टितमुच्यते

āveṣṭyante yadaṅgulyastarjanādyā yathākramam / abhyantareṇa karaṇaṃ tadāveṣṭitamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्वेष्ट्यन्ते यदङ्गुल्यः तर्जन्याद्या बहिर्मुखम् । क्रमशः करणं विप्रास्तदुद्वेष्टितमुच्यते

udveṣṭyante yadaṅgulyaḥ tarjanyādyā bahirmukham / kramaśaḥ karaṇaṃ viprāstadudveṣṭitamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवर्त्यन्ते कनिष्ठाद्या ह्यङ्गुल्यो ऽभ्यन्तरेण तु । यथा क्रमेण करणं तद् व्यावर्तितमुच्यते

āvartyante kaniṣṭhādyā hyaṅgulyo 'bhyantareṇa tu / yathā krameṇa karaṇaṃ tad vyāvartitamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्वर्त्यन्ते कनिष्ठाद्या बाह्यतः क्रमशो यदा । अङ्गुल्यः करणं विप्रास्तदुक्तं परिवर्तितम्

udvartyante kaniṣṭhādyā bāhyataḥ kramaśo yadā / aṅgulyaḥ karaṇaṃ viprāstaduktaṃ parivartitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृत्ते ऽभिनययोगे वा पाणिभिर्वर्तनाश्रये । मुखभ्रुनेत्रयुक्तानि करणानि प्रयोजयेत्

nṛtte 'bhinayayoge vā pāṇibhirvartanāśraye / mukhabhrunetrayuktāni karaṇāni prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिर्यक्तथोर्ध्वसंस्थो ह्यधोमुखश्चाञ्चितो ऽपविद्धस्तु । मण्डलगतिस्तथा स्वस्तिकश्च पृष्ठानुसारि च

tiryaktathordhvasaṃstho hyadhomukhaścāñcito 'paviddhastu / maṇḍalagatistathā svastikaśca pṛṣṭhānusāri ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्वेष्टितः प्रसारित इत्येते वै स्मृताः प्रकारास्तु । बाह्वोरिति करणगता विज्ञेया नित्यं नृत्तप्रयोक्तृभिः

udveṣṭitaḥ prasārita ityete vai smṛtāḥ prakārāstu / bāhvoriti karaṇagatā vijñeyā nityaṃ nṛttaprayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तानां करणविधिर्मया समासेन निगदितो विप्राः । अत ऊर्ध्वं व्याख्यास्ये हृदयोदरपार्श्वकर्माणि

hastānāṃ karaṇavidhirmayā samāsena nigadito viprāḥ / ata ūrdhvaṃ vyākhyāsye hṛdayodarapārśvakarmāṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आभुग्नमथ निर्भुग्नं तथा चैव प्रकम्पितम् । उद्वाहितं समं चैव उरः पञ्चविधं स्मृतम्

ābhugnamatha nirbhugnaṃ tathā caiva prakampitam / udvāhitaṃ samaṃ caiva uraḥ pañcavidhaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निम्नमुन्नतपृष्ठं च व्याभुग्नांसं श्लथं क्वचित् आभुग्नं तदुरो ज्ञेयं कर्म चास्य निबोधत

nimnamunnatapṛṣṭhaṃ ca vyābhugnāṃsaṃ ślathaṃ kvacit ābhugnaṃ taduro jñeyaṃ karma cāsya nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संभ्रमविषादमूर्च्छाशोकभयव्याधिहृदयशल्येषु । कार्यं शीतस्पर्शे वर्षे लाजान्विते ऽर्थवशात्

saṃbhramaviṣādamūrcchāśokabhayavyādhihṛdayaśalyeṣu / kāryaṃ śītasparśe varṣe lājānvite 'rthavaśāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तब्धं च निम्नपृष्ठं च निर्भुग्नांसं समुन्नतम् । उरो निर्भुग्नमेतद्धि कर्म चास्य निबोधत

stabdhaṃ ca nimnapṛṣṭhaṃ ca nirbhugnāṃsaṃ samunnatam / uro nirbhugnametaddhi karma cāsya nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तम्भे मानग्रहणे विस्मयदृष्टे च सत्यवचने च । अहमिति च दर्पवचने गर्वोत्सेके तु कर्तव्यम्

stambhe mānagrahaṇe vismayadṛṣṭe ca satyavacane ca / ahamiti ca darpavacane garvotseke tu kartavyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिब्बोके च पुनः स्त्रीणां तद्विज्ञेयं प्रयोक्तृभिः ]

bibboke ca punaḥ strīṇāṃ tadvijñeyaṃ prayoktṛbhiḥ ]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वोत्क्षेपैरुरो यत्र निरन्तरकृतैः कृतम् । प्रकम्पितं तु विज्ञेयमुरो नाट्यप्रयोक्तृभिः

ūrdhvotkṣepairuro yatra nirantarakṛtaiḥ kṛtam / prakampitaṃ tu vijñeyamuro nāṭyaprayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हसितरुदितादिसंभ्रमभयश्रमव्याधिपीडितार्थेषु । नानाभावोपगतं कार्यमुरो नाट्ययोगेषु

hasitaruditādisaṃbhramabhayaśramavyādhipīḍitārtheṣu / nānābhāvopagataṃ kāryamuro nāṭyayogeṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हसितरुदितेषु कार्ये श्रमे भये श्वसकाशयोश्चैव । हिक्कादुःखे च तथा नाट्यज्ञैरर्थयोगेन

hasitaruditeṣu kārye śrame bhaye śvasakāśayoścaiva / hikkāduḥkhe ca tathā nāṭyajñairarthayogena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्वाहितमूर्ध्वगतमुरो ज्ञेयं प्रयोक्तृभिः । दीर्घोच्छ्वसनता लोके जृम्भनादिषु चेक्ष्यते

udvāhitamūrdhvagatamuro jñeyaṃ prayoktṛbhiḥ / dīrghocchvasanatā loke jṛmbhanādiṣu cekṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वैः ससौष्ठवैरञ्गैश्चतुरस्रकृतैः कृतम् । उरः समन्। तु विज्ञेयं स्वस्थं सौष्ठवसंयुतम्

sarvaiḥ sasauṣṭhavairañgaiścaturasrakṛtaiḥ kṛtam / uraḥ saman. tu vijñeyaṃ svasthaṃ sauṣṭhavasaṃyutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदुक्तं मय सम्यगरसस्तु विकल्पनम् । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि पार्श्वयोरिह लक्षणम्

etaduktaṃ maya samyagarasastu vikalpanam / ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi pārśvayoriha lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नतं समुन्नतं चैव प्रसारितविवर्तितो । तथापसृतमेवं तु पार्श्वयोः कर्म पञ्चधा

nataṃ samunnataṃ caiva prasāritavivartito / tathāpasṛtamevaṃ tu pārśvayoḥ karma pañcadhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कटिर्भवेत्तु व्याभुग्ना पार्श्वमाभुग्नमेव च । तथैवापसृतांसं च किञ्चित्पार्श्वनतं स्मृतम्

kaṭirbhavettu vyābhugnā pārśvamābhugnameva ca / tathaivāpasṛtāṃsaṃ ca kiñcitpārśvanataṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यैव चापरं पार्श्वं विपरीतं तु युक्तितः । कटीपार्श्वभुजांसैश्चाभ्युन्नतैरुतं भवेत्

tasyaiva cāparaṃ pārśvaṃ viparītaṃ tu yuktitaḥ / kaṭīpārśvabhujāṃsaiścābhyunnatairutaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयामनादुभयतः पाश्वयोः स्यात् प्रसारितम् । परिवर्तात्रिकस्यापि विवर्तितमिहेष्यते

āyāmanādubhayataḥ pāśvayoḥ syāt prasāritam / parivartātrikasyāpi vivartitamiheṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवर्तितापनयनाद् भवेदपसृतं पुनः । पार्श्वलक्षणमित्युक्तं विनियोगं निबोधत

vivartitāpanayanād bhavedapasṛtaṃ punaḥ / pārśvalakṣaṇamityuktaṃ viniyogaṃ nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.