Bharata: Natyasastra 9

उपसर्पे नतं कार्यमुन्नतं चापसर्पणे । प्रसारितं प्रहर्षादौ परिवृत्ते विवर्तितम्

upasarpe nataṃ kāryamunnataṃ cāpasarpaṇe / prasāritaṃ praharṣādau parivṛtte vivartitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनिवृत्ते त्वपसृतं पार्श्वमर्थवशाद्भवेत् । एतानि पार्श्वकर्माणि जठरस्य निबोधत

vinivṛtte tvapasṛtaṃ pārśvamarthavaśādbhavet / etāni pārśvakarmāṇi jaṭharasya nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षामं खल्वं च पूर्णं च सम्प्रोक्तमुदरं त्रिधा । तनु क्षामं नतं खल्वं पूर्णमाध्मातमुच्यते

kṣāmaṃ khalvaṃ ca pūrṇaṃ ca samproktamudaraṃ tridhā / tanu kṣāmaṃ nataṃ khalvaṃ pūrṇamādhmātamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षामं हास्ये ऽथ रुदिते निःश्वासे जृम्भने भवेत् । व्याधिते तपसि श्रान्ते क्षुधार्ते खल्वमिष्यते

kṣāmaṃ hāsye 'tha rudite niḥśvāse jṛmbhane bhavet / vyādhite tapasi śrānte kṣudhārte khalvamiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्णमुच्छ्वसिते स्थूले व्याधितात्यशनादिषु । इत्येतदुदरं प्रोक्तं कट्याः कर्म निबोधत

pūrṇamucchvasite sthūle vyādhitātyaśanādiṣu / ityetadudaraṃ proktaṃ kaṭyāḥ karma nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्ये तु क्षामं खल्वं समं पूर्णमुदरं स्याच्चतुर्विधम् । छिना चैव निवृत्ता च रेचिता कम्पिता तथा । उद्वाहिता चैव कटी नाट्ये नृत्ते च पञ्चधा

anye tu kṣāmaṃ khalvaṃ samaṃ pūrṇamudaraṃ syāccaturvidham / chinā caiva nivṛttā ca recitā kampitā tathā / udvāhitā caiva kaṭī nāṭye nṛtte ca pañcadhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कटी मध्यस्य वलनात्च्छिना संपरिकीर्तिता । पराङ्ग्मुखस्याभिमुखी निवृत्ता स्यान्निवर्तिता

kaṭī madhyasya valanātcchinā saṃparikīrtitā / parāṅgmukhasyābhimukhī nivṛttā syānnivartitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वतो भ्रमणाच्चापि विज्ञेया रेचिता कटी । तिर्यग्गतागता क्षिप्ता कटी ज्ञेया प्रकम्पिता

sarvato bhramaṇāccāpi vijñeyā recitā kaṭī / tiryaggatāgatā kṣiptā kaṭī jñeyā prakampitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नितम्बपार्श्वोद्वहनात् शनेइरुद्वाहिता कटी । कटीकर्म मया प्रोक्तं विनियोगं निबोधत

nitambapārśvodvahanāt śaneirudvāhitā kaṭī / kaṭīkarma mayā proktaṃ viniyogaṃ nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छिन्ना व्यायामसम्भ्रान्तव्यावृत्तप्रेक्षणादिषु । निवृत्ता वर्तने चैव रेचिता भ्रमणादिषु

chinnā vyāyāmasambhrāntavyāvṛttaprekṣaṇādiṣu / nivṛttā vartane caiva recitā bhramaṇādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुब्जवामननीचानां गतौ कार्या प्रकम्पिता । स्थूलेषूद्वाहिओता योज्या स्त्रीणां लीलागतेषु च

kubjavāmananīcānāṃ gatau kāryā prakampitā / sthūleṣūdvāhiotā yojyā strīṇāṃ līlāgateṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कम्पनं वलनं चैव स्तम्भनोद्वर्तने तथा । निवर्तनं च पञ्चैतान्यूरुकर्माणि कारयेत्

kampanaṃ valanaṃ caiva stambhanodvartane tathā / nivartanaṃ ca pañcaitānyūrukarmāṇi kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नमनोन्नमनात्पार्ष्णेर्मुहुः स्यादूरुकम्पनम् । गच्छेदभ्यन्तरं जानु यत्र तद्वलनं स्मृतम्

namanonnamanātpārṣṇermuhuḥ syādūrukampanam / gacchedabhyantaraṃ jānu yatra tadvalanaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तम्भनं चापि विज्ञेयमपविद्धक्रियात्मकम् । वलिताविद्धकरणादूर्वोरुद्वर्तनं स्मृतम्

stambhanaṃ cāpi vijñeyamapaviddhakriyātmakam / valitāviddhakaraṇādūrvorudvartanaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्ष्णिरभ्यन्तरं गच्छेद्यत्र तत्तु निवर्तनम् । गतिष्वधमपात्रणां भये चापि हि कम्पनम्

pārṣṇirabhyantaraṃ gacchedyatra tattu nivartanam / gatiṣvadhamapātraṇāṃ bhaye cāpi hi kampanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वलनं चैव हि कर्तव्यं स्त्रीणां स्वैरपरिक्रमे । साध्वसे च विषादे च स्तम्भनं तु प्रयोजयेत्

valanaṃ caiva hi kartavyaṃ strīṇāṃ svairaparikrame / sādhvase ca viṣāde ca stambhanaṃ tu prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यायामे ताण्डवे चैव कार्यमुद्वर्तनं बुधैः । निवर्तनं तु कर्तव्यं सम्भ्रादिपरिभ्रमे

vyāyāme tāṇḍave caiva kāryamudvartanaṃ budhaiḥ / nivartanaṃ tu kartavyaṃ sambhrādiparibhrame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथादर्शनमन्यच्च लोकाद् ग्राह्यं प्रयोक्तृभिः । इत्यूर्व्रोर्लक्षणं प्रोक्तं जङ्घायास्तु निबोधत

yathādarśanamanyacca lokād grāhyaṃ prayoktṛbhiḥ / ityūrvrorlakṣaṇaṃ proktaṃ jaṅghāyāstu nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवर्तितं नतं क्षिप्तमुद्वाहितमथापि च । परिवृत्तं तथा चैव जङ्घाकर्माणि पञ्चधा

āvartitaṃ nataṃ kṣiptamudvāhitamathāpi ca / parivṛttaṃ tathā caiva jaṅghākarmāṇi pañcadhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामो दक्षिणपार्श्वेन दक्षिणश्चापि वामतः । पादो यत्र व्रजेद्विप्राः तदावर्तितमुच्यते

vāmo dakṣiṇapārśvena dakṣiṇaścāpi vāmataḥ / pādo yatra vrajedviprāḥ tadāvartitamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जङ्घास्वस्तिकयोगेन क्रमादावर्तितं नयेत् । जानुनः कुञ्चनाच्चैव नतं ज्ञेयं प्रयोक्तृभिः । विक्षेपाच्चैव जङ्घायाः क्षिप्तमित्यभिधीयते

jaṅghāsvastikayogena kramādāvartitaṃ nayet / jānunaḥ kuñcanāccaiva nataṃ jñeyaṃ prayoktṛbhiḥ / vikṣepāccaiva jaṅghāyāḥ kṣiptamityabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्वाहितं च विज्ञेयमूर्ध्वमूद्वाहनादपि । प्रतीपनयनं यत्तु परिवृत्तं तदुच्यते

udvāhitaṃ ca vijñeyamūrdhvamūdvāhanādapi / pratīpanayanaṃ yattu parivṛttaṃ taducyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवर्तितं प्रयोक्तव्यं विदूषकपरिक्रमे । नतं चापि हि कर्तव्यं स्थानासनगतादिषु

āvartitaṃ prayoktavyaṃ vidūṣakaparikrame / nataṃ cāpi hi kartavyaṃ sthānāsanagatādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षिप्तं व्यायामयोगेषु ताण्डवे च प्रयुज्यते । तथा चोद्वाहितं कुर्यादाविद्धगमनादिषु

kṣiptaṃ vyāyāmayogeṣu tāṇḍave ca prayujyate / tathā codvāhitaṃ kuryādāviddhagamanādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताण्डवेषु प्रयोक्तव्यं परिवृत्तं प्रयोक्तृभिः । इत्येतज्जङ्घयोः कर्म पादयोस्तु निबोधत

tāṇḍaveṣu prayoktavyaṃ parivṛttaṃ prayoktṛbhiḥ / ityetajjaṅghayoḥ karma pādayostu nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्घट्टितः समश्चैव तथाग्रतलसञ्चरः । अञ्चितः कुञ्चितश्चैव पादः पञ्चविध स्मृतः

udghaṭṭitaḥ samaścaiva tathāgratalasañcaraḥ / añcitaḥ kuñcitaścaiva pādaḥ pañcavidha smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थित्वा पादतलाग्रेण पार्ष्णिर्भूमौ निपात्यते । यस्य पादस्य करणे भवेदुद्घट्टितस्तु सः

sthitvā pādatalāgreṇa pārṣṇirbhūmau nipātyate / yasya pādasya karaṇe bhavedudghaṭṭitastu saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयमुद्वेष्टितकरणे त्वनुकरणार्थं प्रयोगमासाद्य । द्रुतमध्यमप्रचारः सकृदसकृदा प्रयोक्तव्यः

ayamudveṣṭitakaraṇe tvanukaraṇārthaṃ prayogamāsādya / drutamadhyamapracāraḥ sakṛdasakṛdā prayoktavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावरचिते भूमौ समस्थाने च यो भवेत् । समः पादः स विज्ञेयः स्वभावाभिनयाश्रयः

svabhāvaracite bhūmau samasthāne ca yo bhavet / samaḥ pādaḥ sa vijñeyaḥ svabhāvābhinayāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थिरस्वभावाभिनये नानाकरणसंश्रये । चलितश्च पुनः कार्यो विधिज्ञैः पादरेचिते

sthirasvabhāvābhinaye nānākaraṇasaṃśraye / calitaśca punaḥ kāryo vidhijñaiḥ pādarecite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समस्यैव यदा पार्ष्णिः पादस्याभ्यन्तरे भवेत् । बहिः पार्श्वस्थितो ऽङ्गुष्ठस्त्र्यश्रपादस्तु स स्मृतः

samasyaiva yadā pārṣṇiḥ pādasyābhyantare bhavet / bahiḥ pārśvasthito 'ṅguṣṭhastryaśrapādastu sa smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यक्त्वा (कृत्वा?) समपदं स्थानमश्वक्रान्ते तथैव च । स्याद्विक्लवादिष्वर्थेषु त्र्यश्रः पादो यथाविधिः

tyaktvā (kṛtvā?) samapadaṃ sthānamaśvakrānte tathaiva ca / syādviklavādiṣvartheṣu tryaśraḥ pādo yathāvidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्यैव समपादस्य पार्ष्णिरभ्यन्तरे भवेत् । त्र्यश्रपादः स विज्ञेयः स्थानकादिषु संश्रयः

asyaiva samapādasya pārṣṇirabhyantare bhavet / tryaśrapādaḥ sa vijñeyaḥ sthānakādiṣu saṃśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्क्षिप्ता तु भवेत्पार्ष्णिः प्रसृतोङ्गुष्ठकस्तथा । अङ्गुल्यश्चाञ्चिताः सर्वा पादे ऽग्रतलसञ्चरः

utkṣiptā tu bhavetpārṣṇiḥ prasṛtoṅguṣṭhakastathā / aṅgulyaścāñcitāḥ sarvā pāde 'gratalasañcaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तोदननिकुट्टने स्थितनिशुम्भने भूमिताडने भ्रमणे । विक्षेपविविधरेचकपार्ष्णिकृतागमनमेतेन

todananikuṭṭane sthitaniśumbhane bhūmitāḍane bhramaṇe / vikṣepavividharecakapārṣṇikṛtāgamanametena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्ष्णिर्यस्याञ्चिता भूमौ पादमग्रतलं तथा । अङ्गुल्यश्चाञ्चिताः सर्वाः स पादस्त्वञ्चितः स्मृतः

pārṣṇiryasyāñcitā bhūmau pādamagratalaṃ tathā / aṅgulyaścāñcitāḥ sarvāḥ sa pādastvañcitaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादाग्रतलसञ्चारे वर्तितोद्वर्तिते तथा । एव पादाहते कार्यो नानाभ्रमरकेषु च

pādāgratalasañcāre vartitodvartite tathā / eva pādāhate kāryo nānābhramarakeṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्क्षिप्ता यस्य पार्ष्णी स्यादङ्गुल्यः कुङ्चितास्तथा । तथा कुञ्चितमध्यश्च स पादं कुञ्चितः स्मृतः

utkṣiptā yasya pārṣṇī syādaṅgulyaḥ kuṅcitāstathā / tathā kuñcitamadhyaśca sa pādaṃ kuñcitaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदत्तगमने चैव वर्तितोद्वर्तिते तथा । उत्क्षिप्ता तु भवेत्पार्ष्णिरङ्गुष्ठाग्रेण संस्थितः

udattagamane caiva vartitodvartite tathā / utkṣiptā tu bhavetpārṣṇiraṅguṣṭhāgreṇa saṃsthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामश्चैव स्वभावस्थः सूचीपादः प्रकीर्तितः । नृत्ते नूपुरकरणे प्रयोगस्तस्य कीर्त्यते

vāmaścaiva svabhāvasthaḥ sūcīpādaḥ prakīrtitaḥ / nṛtte nūpurakaraṇe prayogastasya kīrtyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिक्रान्तक्रमे चैव पादमेतं प्रयोजयेत् । पादजङ्घोरुकरणं कर्म कार्य प्रयोक्तृभिः

atikrāntakrame caiva pādametaṃ prayojayet / pādajaṅghorukaraṇaṃ karma kārya prayoktṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादस्य करणं सर्व जङ्घोरुकृतमिष्यते । यथा पादः प्रवर्तेत तथैवोरुः प्रवर्तते

pādasya karaṇaṃ sarva jaṅghorukṛtamiṣyate / yathā pādaḥ pravarteta tathaivoruḥ pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनयोः समानकरणात् पादचारी प्रयोजयेत् । इत्येतदङ्गजं प्रोक्तं लक्षणं कर्म चैव हि

anayoḥ samānakaraṇāt pādacārī prayojayet / ityetadaṅgajaṃ proktaṃ lakṣaṇaṃ karma caiva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः परं प्रवक्ष्यामि चारीव्यायामलक्षणम्

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi cārīvyāyāmalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.