Bhāgavata Purāṇa 6.4

श्रीराजोवाच देवासुरनृणां सर्गो नागानां मृगपक्षिणाम् सामासिकस्त्वया प्रोक्तो यस्तु स्वायम्भुवे ऽन्तरे

śrīrājovāca devāsuranṛṇāṃ sargo nāgānāṃ mṛgapakṣiṇām sāmāsikastvayā prokto yastu svāyambhuve 'ntare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन् यथा अनुसर्गं यया शक्त्या ससर्ज भगवान् परः

tasyaiva vyāsamicchāmi jñātuṃ te bhagavan yathā anusargaṃ yayā śaktyā sasarja bhagavān paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीसूत उवाच इति सम्प्रश्नमाकर्ण्य राजर्षेर्बादरायणिः प्रतिनन्द्य महायोगी जगाद मुनिसत्तमाः

śrīsūta uvāca iti sampraśnamākarṇya rājarṣerbādarāyaṇiḥ pratinandya mahāyogī jagāda munisattamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीशुक उवाच यदा प्रचेतसः पुत्रा दश प्राचीनबर्हिषः अन्तःसमुद्रादुन्मग्ना ददृशुर्गां द्रुमैर्वृताम्

śrīśuka uvāca yadā pracetasaḥ putrā daśa prācīnabarhiṣaḥ antaḥsamudrādunmagnā dadṛśurgāṃ drumairvṛtām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रुमेभ्यः क्रुध्यमानास्ते तपोदीपितमन्यवः मुखतो वायुमग्निं च ससृजुस्तद्दिधक्षया

drumebhyaḥ krudhyamānāste tapodīpitamanyavaḥ mukhato vāyumagniṃ ca sasṛjustaddidhakṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताभ्यां निर्दह्यमानांस्तान् उपलभ्य कुरूद्वह राजोवाच महान् सोमो मन्युं प्रशमयन्निव

tābhyāṃ nirdahyamānāṃstān upalabhya kurūdvaha rājovāca mahān somo manyuṃ praśamayanniva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न द्रुमेभ्यो महाभागा दीनेभ्यो द्रोग्धुमर्हथ विवर्धयिषवो यूयं प्रजानां पतयः स्मृताः

na drumebhyo mahābhāgā dīnebhyo drogdhumarhatha vivardhayiṣavo yūyaṃ prajānāṃ patayaḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो प्रजापतिपतिर्भगवान् हरिरव्ययः वनस्पतीन् ओषधीश्च ससर्जोर्जमिषं विभुः

aho prajāpatipatirbhagavān hariravyayaḥ vanaspatīn oṣadhīśca sasarjorjamiṣaṃ vibhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्नं चराणामचरा ह्य् अपदः पादचारिणाम् अहस्ता हस्तयुक्तानां द्विपदां च चतुष्पदः

annaṃ carāṇāmacarā hy apadaḥ pādacāriṇām ahastā hastayuktānāṃ dvipadāṃ ca catuṣpadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यूयं च पित्रान्वादिष्टा देवदेवेन चानघाः प्रजासर्गाय हि कथं वृक्षान् निर्दग्धुमर्हथ

yūyaṃ ca pitrānvādiṣṭā devadevena cānaghāḥ prajāsargāya hi kathaṃ vṛkṣān nirdagdhumarhatha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आतिष्ठत सतां मार्गं कोपं यच्छत दीपितम् पित्रा पितामहेनापि जुष्टं वः प्रपितामहैः

ātiṣṭhata satāṃ mārgaṃ kopaṃ yacchata dīpitam pitrā pitāmahenāpi juṣṭaṃ vaḥ prapitāmahaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तोकानां पितरौ बन्धू दृशः पक्ष्म स्त्रियाः पतिः पतिः प्रजानां भिक्षूणां गृह्य् अज्ञानां बुधः सुहृत्

tokānāṃ pitarau bandhū dṛśaḥ pakṣma striyāḥ patiḥ patiḥ prajānāṃ bhikṣūṇāṃ gṛhy ajñānāṃ budhaḥ suhṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तर्देहेषु भूतानामात्मास्ते हरिरीश्वरः सर्वं तद्धिष्ण्यमीक्षध्वमेवं वस्तोषितो ह्य् असौ

antardeheṣu bhūtānāmātmāste harirīśvaraḥ sarvaṃ taddhiṣṇyamīkṣadhvamevaṃ vastoṣito hy asau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः समुत्पतितं देह आकाशान् मन्युमुल्बणम् आत्मजिज्ञासया यच्छेत् स गुणान् अतिवर्तते

yaḥ samutpatitaṃ deha ākāśān manyumulbaṇam ātmajijñāsayā yacchet sa guṇān ativartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलं दग्धैर्द्रुमैर्दीनैः खिलानां शिवमस्तु वः वार्क्षी ह्य् एषा वरा कन्या पत्नीत्वे प्रतिगृह्यताम्

alaṃ dagdhairdrumairdīnaiḥ khilānāṃ śivamastu vaḥ vārkṣī hy eṣā varā kanyā patnītve pratigṛhyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् आमन्त्र्य वरारोहां कन्यामाप्सरसीं नृप सोमो राजा ययौ दत्त्वा ते धर्मेणोपयेमिरे

ity āmantrya varārohāṃ kanyāmāpsarasīṃ nṛpa somo rājā yayau dattvā te dharmeṇopayemire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेभ्यस्तस्यां समभवद्दक्षः प्राचेतसः किल यस्य प्रजाविसर्गेण लोका आपूरितास्त्रयः

tebhyastasyāṃ samabhavaddakṣaḥ prācetasaḥ kila yasya prajāvisargeṇa lokā āpūritāstrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा ससर्ज भूतानि दक्षो दुहितृवत्सलः रेतसा मनसा चैव तन् ममावहितः शृणु

yathā sasarja bhūtāni dakṣo duhitṛvatsalaḥ retasā manasā caiva tan mamāvahitaḥ śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनसैवासृजत् पूर्वं प्रजापतिरिमाः प्रजाः देवासुरमनुष्यादीन् नभःस्थलजलौकसः

manasaivāsṛjat pūrvaṃ prajāpatirimāḥ prajāḥ devāsuramanuṣyādīn nabhaḥsthalajalaukasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमबृंहितमालोक्य प्रजासर्गं प्रजापतिः विन्ध्यपादान् उपव्रज्य सो ऽचरद्दुष्करं तपः

tamabṛṃhitamālokya prajāsargaṃ prajāpatiḥ vindhyapādān upavrajya so 'caradduṣkaraṃ tapaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्राघमर्षणं नाम तीर्थं पापहरं परम् उपस्पृश्यानुसवनं तपसातोषयद्धरिम्

tatrāghamarṣaṇaṃ nāma tīrthaṃ pāpaharaṃ param upaspṛśyānusavanaṃ tapasātoṣayaddharim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तौषीद्धंसगुह्येन भगवन्तमधोक्षजम् तुभ्यं तदभिधास्यामि कस्यातुष्यद्यथा हरिः

astauṣīddhaṃsaguhyena bhagavantamadhokṣajam tubhyaṃ tadabhidhāsyāmi kasyātuṣyadyathā hariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीप्रजापतिरुवाच नमः परायावितथानुभूतये गुणत्रयाभासनिमित्तबन्धवे अदृष्टधाम्ने गुणतत्त्वबुद्धिभिर् निवृत्तमानाय दधे स्वयम्भुवे

śrīprajāpatiruvāca namaḥ parāyāvitathānubhūtaye guṇatrayābhāsanimittabandhave adṛṣṭadhāmne guṇatattvabuddhibhir nivṛttamānāya dadhe svayambhuve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न यस्य सख्यं पुरुषो ऽवैति सख्युः सखा वसन् संवसतः पुरे ऽस्मिन् गुणो यथा गुणिनो व्यक्तदृष्टेस् तस्मै महेशाय नमस्करोमि

na yasya sakhyaṃ puruṣo 'vaiti sakhyuḥ sakhā vasan saṃvasataḥ pure 'smin guṇo yathā guṇino vyaktadṛṣṭes tasmai maheśāya namaskaromi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहो ऽसवो ऽक्षा मनवो भूतमात्राम् आत्मानमन्यं च विदुः परं यत् सर्वं पुमान् वेद गुणांश्च तज्ज्ञो न वेद सर्वज्ञमनन्तमीडे

deho 'savo 'kṣā manavo bhūtamātrām ātmānamanyaṃ ca viduḥ paraṃ yat sarvaṃ pumān veda guṇāṃśca tajjño na veda sarvajñamanantamīḍe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदोपरामो मनसो नामरूप रूपस्य दृष्टस्मृतिसम्प्रमोषात् य ईयते केवलया स्वसंस्थया हंसाय तस्मै शुचिसद्मने नमः

yadoparāmo manaso nāmarūpa rūpasya dṛṣṭasmṛtisampramoṣāt ya īyate kevalayā svasaṃsthayā haṃsāya tasmai śucisadmane namaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनीषिणो ऽन्तर्हृदि सन्निवेशितं स्वशक्तिभिर्नवभिश्च त्रिवृद्भिः वह्निं यथा दारुणि पाञ्चदश्यं मनीषया निष्कर्षन्ति गूढम्

manīṣiṇo 'ntarhṛdi sanniveśitaṃ svaśaktibhirnavabhiśca trivṛdbhiḥ vahniṃ yathā dāruṇi pāñcadaśyaṃ manīṣayā niṣkarṣanti gūḍham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वै ममाशेषविशेषमाया निषेधनिर्वाणसुखानुभूतिः स सर्वनामा स च विश्वरूपः प्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्तिः

sa vai mamāśeṣaviśeṣamāyā niṣedhanirvāṇasukhānubhūtiḥ sa sarvanāmā sa ca viśvarūpaḥ prasīdatāmaniruktātmaśaktiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यन् निरुक्तं वचसा निरूपितं धियाक्षभिर्वा मनसोत यस्य मा भूत् स्वरूपं गुणरूपं हि तत् तत् स वै गुणापायविसर्गलक्षणः

yadyan niruktaṃ vacasā nirūpitaṃ dhiyākṣabhirvā manasota yasya mā bhūt svarūpaṃ guṇarūpaṃ hi tat tat sa vai guṇāpāyavisargalakṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मिन् यतो येन च यस्य यस्मै यद्यो यथा कुरुते कार्यते च परावरेषां परमं प्राक् प्रसिद्धं तद्ब्रह्म तद्धेतुरनन्यदेकम्

yasmin yato yena ca yasya yasmai yadyo yathā kurute kāryate ca parāvareṣāṃ paramaṃ prāk prasiddhaṃ tadbrahma taddheturananyadekam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच्छक्तयो वदतां वादिनां वै विवादसंवादभुवो भवन्ति कुर्वन्ति चैषां मुहुरात्ममोहं तस्मै नमो ऽनन्तगुणाय भूम्ने

yacchaktayo vadatāṃ vādināṃ vai vivādasaṃvādabhuvo bhavanti kurvanti caiṣāṃ muhurātmamohaṃ tasmai namo 'nantaguṇāya bhūmne

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तीति नास्तीति च वस्तुनिष्ठयोर् एकस्थयोर्भिन्नविरुद्धधर्मणोः अवेक्षितं किञ्चन योगसाङ्ख्ययोः समं परं ह्य् अनुकूलं बृहत् तत्

astīti nāstīti ca vastuniṣṭhayor ekasthayorbhinnaviruddhadharmaṇoḥ avekṣitaṃ kiñcana yogasāṅkhyayoḥ samaṃ paraṃ hy anukūlaṃ bṛhat tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽनुग्रहार्थं भजतां पादमूलम् अनामरूपो भगवान् अनन्तः नामानि रूपाणि च जन्मकर्मभिर् भेजे स मह्यं परमः प्रसीदतु

yo 'nugrahārthaṃ bhajatāṃ pādamūlam anāmarūpo bhagavān anantaḥ nāmāni rūpāṇi ca janmakarmabhir bheje sa mahyaṃ paramaḥ prasīdatu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः प्राकृतैर्ज्ञानपथैर्जनानां यथाशयं देहगतो विभाति यथानिलः पार्थिवमाश्रितो गुणं स ईश्वरो मे कुरुतां मनोरथम्

yaḥ prākṛtairjñānapathairjanānāṃ yathāśayaṃ dehagato vibhāti yathānilaḥ pārthivamāśrito guṇaṃ sa īśvaro me kurutāṃ manoratham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीशुक उवाच इति स्तुतः संस्तुवतः स तस्मिन्नघमर्षणे प्रादुरासीत् कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सलः

śrīśuka uvāca iti stutaḥ saṃstuvataḥ sa tasminnaghamarṣaṇe prādurāsīt kuruśreṣṭha bhagavān bhaktavatsalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतपादः सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुजः चक्रशङ्खासिचर्मेषु धनुःपाशगदाधरः

kṛtapādaḥ suparṇāṃse pralambāṣṭamahābhujaḥ cakraśaṅkhāsicarmeṣu dhanuḥpāśagadādharaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीतवासा घनश्यामः प्रसन्नवदनेक्षणः वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभः

pītavāsā ghanaśyāmaḥ prasannavadanekṣaṇaḥ vanamālānivītāṅgo lasacchrīvatsakaustubhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाकिरीटकटकः स्फुरन्मकरकुण्डलः काञ्च्यङ्गुलीयवलय नूपुराङ्गदभूषितः

mahākirīṭakaṭakaḥ sphuranmakarakuṇḍalaḥ kāñcyaṅgulīyavalaya nūpurāṅgadabhūṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वरः वृतो नारदनन्दाद्यैः पार्षदैः सुरयूथपैः

trailokyamohanaṃ rūpaṃ bibhrat tribhuvaneśvaraḥ vṛto nāradanandādyaiḥ pārṣadaiḥ surayūthapaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तूयमानो ऽनुगायद्भिः सिद्धगन्धर्वचारणैः रूपं तन् महदाश्चर्यं विचक्ष्यागतसाध्वसः

stūyamāno 'nugāyadbhiḥ siddhagandharvacāraṇaiḥ rūpaṃ tan mahadāścaryaṃ vicakṣyāgatasādhvasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननाम दण्डवद्भूमौ प्रहृष्टात्मा प्रजापतिः न किञ्चनोदीरयितुमशकत् तीव्रया मुदा आपूरितमनोद्वारैर्ह्रदिन्य इव निर्झरैः

nanāma daṇḍavadbhūmau prahṛṣṭātmā prajāpatiḥ na kiñcanodīrayitumaśakat tīvrayā mudā āpūritamanodvārairhradinya iva nirjharaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं तथावनतं भक्तं प्रजाकामं प्रजापतिम् चित्तज्ञः सर्वभूतानामिदमाह जनार्दनः

taṃ tathāvanataṃ bhaktaṃ prajākāmaṃ prajāpatim cittajñaḥ sarvabhūtānāmidamāha janārdanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीभगवान् उवाच प्राचेतस महाभाग संसिद्धस्तपसा भवान् यच् छ्रद्धया मत्परया मयि भावं परं गतः

śrībhagavān uvāca prācetasa mahābhāga saṃsiddhastapasā bhavān yac chraddhayā matparayā mayi bhāvaṃ paraṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रीतो ऽहं ते प्रजानाथ यत् ते ऽस्योद्बृंहणं तपः ममैष कामो भूतानां यद्भूयासुर्विभूतयः

prīto 'haṃ te prajānātha yat te 'syodbṛṃhaṇaṃ tapaḥ mamaiṣa kāmo bhūtānāṃ yadbhūyāsurvibhūtayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मा भवो भवन्तश्च मनवो विबुधेश्वराः विभूतयो मम ह्य् एता भूतानां भूतिहेतवः

brahmā bhavo bhavantaśca manavo vibudheśvarāḥ vibhūtayo mama hy etā bhūtānāṃ bhūtihetavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तपो मे हृदयं ब्रह्मंस्तनुर्विद्या क्रियाकृतिः अङ्गानि क्रतवो जाता धर्म आत्मासवः सुराः

tapo me hṛdayaṃ brahmaṃstanurvidyā kriyākṛtiḥ aṅgāni kratavo jātā dharma ātmāsavaḥ surāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहमेवासमेवाग्रे नान्यत् किञ्चान्तरं बहिः संज्ञानमात्रमव्यक्तं प्रसुप्तमिव विश्वतः

ahamevāsamevāgre nānyat kiñcāntaraṃ bahiḥ saṃjñānamātramavyaktaṃ prasuptamiva viśvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मय्य् अनन्तगुणे ऽनन्ते गुणतो गुणविग्रहः यदासीत् तत एवाद्यः स्वयम्भूः समभूदजः

mayy anantaguṇe 'nante guṇato guṇavigrahaḥ yadāsīt tata evādyaḥ svayambhūḥ samabhūdajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वै यदा महादेवो मम वीर्योपबृंहितः मेने खिलमिवात्मानमुद्यतः स्वर्गकर्मणि

sa vai yadā mahādevo mama vīryopabṛṃhitaḥ mene khilamivātmānamudyataḥ svargakarmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मे ऽभिहितो देवस्तपो ऽतप्यत दारुणम् नव विश्वसृजो युष्मान् येनादावसृजद्विभुः

atha me 'bhihito devastapo 'tapyata dāruṇam nava viśvasṛjo yuṣmān yenādāvasṛjadvibhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषा पञ्चजनस्याङ्ग दुहिता वै प्रजापतेः असिक्नी नाम पत्नीत्वे प्रजेश प्रतिगृह्यताम्

eṣā pañcajanasyāṅga duhitā vai prajāpateḥ asiknī nāma patnītve prajeśa pratigṛhyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिथुनव्यवायधर्मस्त्वं प्रजासर्गमिमं पुनः मिथुनव्यवायधर्मिण्यां भूरिशो भावयिष्यसि

mithunavyavāyadharmastvaṃ prajāsargamimaṃ punaḥ mithunavyavāyadharmiṇyāṃ bhūriśo bhāvayiṣyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वत्तो ऽधस्तात् प्रजाः सर्वा मिथुनीभूय मायया मदीयया भविष्यन्ति हरिष्यन्ति च मे बलिम्

tvatto 'dhastāt prajāḥ sarvā mithunībhūya māyayā madīyayā bhaviṣyanti hariṣyanti ca me balim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीशुक उवाच इत्य् उक्त्वा मिषतस्तस्य भगवान् विश्वभावनः स्वप्नोपलब्धार्थ इव तत्रैवान्तर्दधे हरिः

śrīśuka uvāca ity uktvā miṣatastasya bhagavān viśvabhāvanaḥ svapnopalabdhārtha iva tatraivāntardadhe hariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.