Ksemendra: Bharatamanjari 13

॥शान्तिपर्व॥ नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्

//śāntiparva// nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam / devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतोदकं कृताशौचं स्थितं सुरसरित्तटे । मुनयो ऽभ्याययुर्द्रष्टुं नारदाद्या युधिष्ठिरम्

kṛtodakaṃ kṛtāśaucaṃ sthitaṃ surasarittaṭe / munayo 'bhyāyayurdraṣṭuṃ nāradādyā yudhiṣṭhiram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषु प्राप्तासनार्घ्येषु पूजितेषु पुरोधसा । प्रीत्या प्रोवाच देवर्षिः पृष्ट्वा नृपमनामयम्

teṣu prāptāsanārghyeṣu pūjiteṣu purodhasā / prītyā provāca devarṣiḥ pṛṣṭvā nṛpamanāmayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिष्ट्या विराजसे राजन्कुशली निहताहितः । दिष्ट्या शल्यादयो वीरा याता वृत्रसमा क्षयम्

diṣṭyā virājase rājankuśalī nihatāhitaḥ / diṣṭyā śalyādayo vīrā yātā vṛtrasamā kṣayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कच्छिन्न बन्धुविरहादवस्थां कातरोचिताम् । मोहादालम्ब्य धैर्यघ्नीं विजयं नाभिनन्दसि

kacchinna bandhuvirahādavasthāṃ kātarocitām / mohādālambya dhairyaghnīṃ vijayaṃ nābhinandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्ते दिव्यमुनिना निःश्वस्योवाच धर्मजः । श्मशानसदृशे राज्ये को ऽस्मिन्मोदेत मादृशः

ityukte divyamuninā niḥśvasyovāca dharmajaḥ / śmaśānasadṛśe rājye ko 'sminmodeta mādṛśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरवः सुहृदः पुत्रा भृत्याः संबन्धिबान्धवाः । शरीरशेषैरस्माभिर्घातिता विभवार्थिभिः

guravaḥ suhṛdaḥ putrā bhṛtyāḥ saṃbandhibāndhavāḥ / śarīraśeṣairasmābhirghātitā vibhavārthibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदर्थं राज्यमीहन्ते राजानो हतकण्टकम् । ते हताः स्वजनाः सर्वे गतो निष्फलतां श्रमः

yadarthaṃ rājyamīhante rājāno hatakaṇṭakam / te hatāḥ svajanāḥ sarve gato niṣphalatāṃ śramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं दहति मे चेतो यत्कर्णो विनिपातितः । स हि मे कथितः कुन्त्या भ्राता तपनसंभवः

idaṃ dahati me ceto yatkarṇo vinipātitaḥ / sa hi me kathitaḥ kuntyā bhrātā tapanasaṃbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरा विकारजः क्रोधस्तस्मिन्मम पुरःसरः । कुन्त्याः सदृशपादो ऽसाविति मार्दवमाययौ

purā vikārajaḥ krodhastasminmama puraḥsaraḥ / kuntyāḥ sadṛśapādo 'sāviti mārdavamāyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऐश्वर्यलुब्धैरस्माभिर्निहतः स सहोदरः । नरकापरपर्यायं धिग्राज्यमधुना मम

aiśvaryalubdhairasmābhirnihataḥ sa sahodaraḥ / narakāparaparyāyaṃ dhigrājyamadhunā mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मदर्थे रहो मात्रा याचितः स महायशाः । काले काले ररक्षास्मान्पतितान्वधगोचरे

asmadarthe raho mātrā yācitaḥ sa mahāyaśāḥ / kāle kāle rarakṣāsmānpatitānvadhagocare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रोतुमिच्छामि भगवंस्तस्य शापो यथाभवत् । इति राज्ञा विषण्णेन पृष्टः प्रोवाच नारदः

śrotumicchāmi bhagavaṃstasya śāpo yathābhavat / iti rājñā viṣaṇṇena pṛṣṭaḥ provāca nāradaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युष्मद्देषात्पुरा कर्णो भारद्वाजमयाचत । ब्रह्मास्त्रं तच्च न ददौ द्रोणो ऽस्मै फल्गुणप्रियात्

yuṣmaddeṣātpurā karṇo bhāradvājamayācata / brahmāstraṃ tacca na dadau droṇo 'smai phalguṇapriyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञातव्यं ब्राह्मणेनैतदित्युक्तस्तेन दुःखितः । विप्रवेषं विधायाशु जामदग्न्याश्रमं ययौ

jñātavyaṃ brāhmaṇenaitadityuktastena duḥkhitaḥ / vipraveṣaṃ vidhāyāśu jāmadagnyāśramaṃ yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्येवासी भृगुभुवः सो ऽथ ब्रह्मास्त्रयाचकः । विचचार चिरं धन्वी महेन्द्रगिरिसानुषु

anyevāsī bhṛgubhuvaḥ so 'tha brahmāstrayācakaḥ / vicacāra ciraṃ dhanvī mahendragirisānuṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं कदाचिद्दिजः कश्चिदज्ञानावाप्तकिल्बिषम् । शशापात्यन्तकुपितो होमधेनुनिकारतः

taṃ kadāciddijaḥ kaścidajñānāvāptakilbiṣam / śaśāpātyantakupito homadhenunikārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोहादपकृतं यस्माद्धोमधेनोर्मम त्वया । सक्तस्य शत्रुणा तस्माद्भूस्ते चक्रं ग्रसिष्यति

mohādapakṛtaṃ yasmāddhomadhenormama tvayā / saktasya śatruṇā tasmādbhūste cakraṃ grasiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति शप्तः स विप्रेण दह्यमान इवानिशम् । आराध्य रामं ब्रह्मास्त्रमवाप विपुलश्रमः

iti śaptaḥ sa vipreṇa dahyamāna ivāniśam / ārādhya rāmaṃ brahmāstramavāpa vipulaśramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः कदाचित्संजातविस्रमवाप भृगुसंभवः । कर्णस्याङ्के शिरः कृत्वा सुष्वाप व्रतकर्षितः

tataḥ kadācitsaṃjātavisramavāpa bhṛgusaṃbhavaḥ / karṇasyāṅke śiraḥ kṛtvā suṣvāpa vratakarṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रान्तरे कृमिस्तीक्ष्णदंष्ट्रोष्ठचरणः कृशः । अदशद्दारुणः कर्णमलर्को नाम दुःसहः

atrāntare kṛmistīkṣṇadaṃṣṭroṣṭhacaraṇaḥ kṛśaḥ / adaśaddāruṇaḥ karṇamalarko nāma duḥsahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुप्रबोधचकितो यावत्सेहे स तद्व्यथाम् । तावत्तद्रुधिरासिक्तो निद्रां तत्याज भार्गवः

guruprabodhacakito yāvatsehe sa tadvyathām / tāvattadrudhirāsikto nidrāṃ tatyāja bhārgavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किमेतदिति संभ्रान्तः शोणितस्पर्शकूणितः । दष्टं राधेयमालोक्य ददर्श विकृताकृतिम्

kimetaditi saṃbhrāntaḥ śoṇitasparśakūṇitaḥ / daṣṭaṃ rādheyamālokya dadarśa vikṛtākṛtim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रामेण दृष्टमात्रो ऽथ भस्मीभूतः कृमिः क्षणात् । राक्षसो लोहितग्रीवः प्रदीप्ताक्षो बभूव सः

rāmeṇa dṛṣṭamātro 'tha bhasmībhūtaḥ kṛmiḥ kṣaṇāt / rākṣaso lohitagrīvaḥ pradīptākṣo babhūva saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽब्रवीद्भृगुभार्यायां चापलादभिलाषुकः । गृध्रो नाम सुरारातिः शप्ते ऽहं मुनिना पुरा

so 'bravīdbhṛgubhāryāyāṃ cāpalādabhilāṣukaḥ / gṛdhro nāma surārātiḥ śapte 'haṃ muninā purā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छापान्निरयं यातः पापां योनिमिमां विभो । त्वत्संदर्शनपर्यन्तां प्रपन्नः क्षपिता च सा

tacchāpānnirayaṃ yātaḥ pāpāṃ yonimimāṃ vibho / tvatsaṃdarśanaparyantāṃ prapannaḥ kṣapitā ca sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्त्वा राक्षसे याते कर्णं पप्रच्छ भार्गवः । कस्त्वं नासि द्विजो नूनं क्षत्त्रस्तीव्रव्यथासहः

ityuktvā rākṣase yāte karṇaṃ papraccha bhārgavaḥ / kastvaṃ nāsi dvijo nūnaṃ kṣattrastīvravyathāsahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वैतच्चकितः कर्णो निजं तस्मै न्यवेदयत् । कुलं नाम च येनाशु तं शशाप रुषा गुरुः

śrutvaitaccakitaḥ karṇo nijaṃ tasmai nyavedayat / kulaṃ nāma ca yenāśu taṃ śaśāpa ruṣā guruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मणच्चद्मना यस्माद्ब्रह्मास्त्रं प्राप्तवानसि । तस्मात्तवैतत्पर्यन्ते विनाशमुपयास्यति

brāhmaṇaccadmanā yasmādbrahmāstraṃ prāptavānasi / tasmāttavaitatparyante vināśamupayāsyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरस्तो भार्गवेणेति कर्णः प्राप्य सुयोधनम् । युष्मत्संघर्षसौहार्दात्तेनाङ्गेषु कृतः पतिः

nirasto bhārgaveṇeti karṇaḥ prāpya suyodhanam / yuṣmatsaṃgharṣasauhārdāttenāṅgeṣu kṛtaḥ patiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्राङ्गदस्य तनयां कलिङ्गनृपतेः पुरा । तद्बाहुबलमाश्रित्य जहार धृतराष्ट्रजः

citrāṅgadasya tanayāṃ kaliṅganṛpateḥ purā / tadbāhubalamāśritya jahāra dhṛtarāṣṭrajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्स्वयंवरे कर्णः कुपितं राजमण्डलम् । याते दुर्योधने पूर्वमेको दर्पदयोधयत्

tasminsvayaṃvare karṇaḥ kupitaṃ rājamaṇḍalam / yāte duryodhane pūrvameko darpadayodhayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जित्वा समस्तभूपालाञ्जरासंधं यशोनिधिः । संदेहदोलामनयन्नियुद्धेन बलोद्धतः

jitvā samastabhūpālāñjarāsaṃdhaṃ yaśonidhiḥ / saṃdehadolāmanayanniyuddhena baloddhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जरासंधो ददौ तस्मै मालिनीं नगरीं जितः । अन्ये च तत्यजुर्वीरा भागं भागं नरेश्वराः

jarāsaṃdho dadau tasmai mālinīṃ nagarīṃ jitaḥ / anye ca tatyajurvīrā bhāgaṃ bhāgaṃ nareśvarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वञ्चितः स सुरेन्द्रेण वर्मकुण्डलहारिणा । शप्तः पूर्वं द्विजेन्द्रेण गुरुणा भार्गवेन च

vañcitaḥ sa surendreṇa varmakuṇḍalahāriṇā / śaptaḥ pūrvaṃ dvijendreṇa guruṇā bhārgavena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राज्ञयामन्त्रितः कुन्त्या गाङ्गेयेन तिरस्कृतः । शल्येन तेजसः शान्त्यै श्रावितः परुषा गिरः

prājñayāmantritaḥ kuntyā gāṅgeyena tiraskṛtaḥ / śalyena tejasaḥ śāntyai śrāvitaḥ paruṣā giraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हतः कृष्णधिया धीरो दिव्यास्त्रैः शक्रजन्मना । अन्यथा समरे हन्यात्कस्तमूर्जितविक्रमम्

hataḥ kṛṣṇadhiyā dhīro divyāstraiḥ śakrajanmanā / anyathā samare hanyātkastamūrjitavikramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नारदेनेति कथिते शोकार्तं धर्मनन्दनम् । उवाच कुन्ती धैर्येण विधूय तनयव्यथाम्

nāradeneti kathite śokārtaṃ dharmanandanam / uvāca kuntī dhairyeṇa vidhūya tanayavyathām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रविणाप्यर्थितः संधिं बुबुधे न विधेर्वशात् । युष्मद्द्वेषी स सततं मया स्वयमुपेक्षितः

raviṇāpyarthitaḥ saṃdhiṃ bubudhe na vidhervaśāt / yuṣmaddveṣī sa satataṃ mayā svayamupekṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यातः स सूर्यसदनं संमुखं समरे हतः । मा शुचः प्राप्तमधुना भुङ्क्ष्व राज्यमनाकुलः

yātaḥ sa sūryasadanaṃ saṃmukhaṃ samare hataḥ / mā śucaḥ prāptamadhunā bhuṅkṣva rājyamanākulaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न लेभे शर्म विपुलान्कर्णस्य कलयन्गुणान् । सो ऽब्रवीद्गूहनान्मातुरज्ञातो ऽस्माभिरग्रजः

na lebhe śarma vipulānkarṇasya kalayanguṇān / so 'bravīdgūhanānmāturajñāto 'smābhiragrajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मात्तस्माद्भविष्यन्ति च्छिन्नसत्त्वा सदा स्त्रियः । भैक्ष्येण फलमूलैर्वा वृत्तयः सन्त्यवारिताः

yasmāttasmādbhaviṣyanti cchinnasattvā sadā striyaḥ / bhaikṣyeṇa phalamūlairvā vṛttayaḥ santyavāritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तास्त्यक्ताः कथमस्माभिर्घोरः सर्वक्षयः कृतः । लोभाद्धर्मं परित्यज्य प्रज्ञाहीनैरभिक्षवत्

tāstyaktāḥ kathamasmābhirghoraḥ sarvakṣayaḥ kṛtaḥ / lobhāddharmaṃ parityajya prajñāhīnairabhikṣavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्यात्वास्माभिः कुलाचारं विक्रीता त्रिदिवे गतिः । अहो श्वभिरिवास्माभिर्घोरः सर्वक्षयः कृतः

dhyātvāsmābhiḥ kulācāraṃ vikrītā tridive gatiḥ / aho śvabhirivāsmābhirghoraḥ sarvakṣayaḥ kṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गक्षयावधि क्षुद्रैः कलहो विपुलः कृतः । मित्त्रबनधुवियोगोग्रग्राहसंसारवारिधिम्

aṅgakṣayāvadhi kṣudraiḥ kalaho vipulaḥ kṛtaḥ / mittrabanadhuviyogogragrāhasaṃsāravāridhim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संगत्यागप्लवो नैष तरामि वितरस्पृहः । अर्जुनः पृथिवीं वीरो रक्षत्वस्मासु गौरवात्

saṃgatyāgaplavo naiṣa tarāmi vitaraspṛhaḥ / arjunaḥ pṛthivīṃ vīro rakṣatvasmāsu gauravāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यजाम्यायासविरसामेतां कुत्सितजीविकाम् । इत्युक्त्वति संतप्ते धर्मपुत्रे धनंजयः

tyajāmyāyāsavirasāmetāṃ kutsitajīvikām / ityuktvati saṃtapte dharmaputre dhanaṃjayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उवाच कोपताम्राक्षः क्षणमालोकयन्क्षितिम् । अहो नु देवशप्तानां दुःखान्यन्ते सुखान्यति

uvāca kopatāmrākṣaḥ kṣaṇamālokayankṣitim / aho nu devaśaptānāṃ duḥkhānyante sukhānyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्सर्वेष्वपि शोचन्ति सर्वथा विधिवञ्चिताः । हासाय साधुगोष्ठीषु संन्यासो ऽयं तवाधुना

tatsarveṣvapi śocanti sarvathā vidhivañcitāḥ / hāsāya sādhugoṣṭhīṣu saṃnyāso 'yaṃ tavādhunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नष्टामर्थयमानस्य प्राप्तां च त्यजतः श्रियम् । अवस्थाविपरीतेषु क्लीबकार्येषु मज्जताम्

naṣṭāmarthayamānasya prāptāṃ ca tyajataḥ śriyam / avasthāviparīteṣu klībakāryeṣu majjatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संन्यासो दीर्घसूत्राणामालस्यमभिधीयते । लज्जाकरमतो लोके किमन्यत्प्राज्ञगर्हितम्

saṃnyāso dīrghasūtrāṇāmālasyamabhidhīyate / lajjākaramato loke kimanyatprājñagarhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्सर्वं त्यजति क्षिप्रं नरः क्षीब इवाम्बरम् । अपूर्वमिदमारब्धं भवता व्यसनाधिकम्

yatsarvaṃ tyajati kṣipraṃ naraḥ kṣība ivāmbaram / apūrvamidamārabdhaṃ bhavatā vyasanādhikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कदाचिच्छ्रुतो ऽस्माभिः किल भिक्षाशनो नृपः । क्रमप्राप्तामिमां लक्ष्मीं भज राजन्नविक्रियः

na kadācicchruto 'smābhiḥ kila bhikṣāśano nṛpaḥ / kramaprāptāmimāṃ lakṣmīṃ bhaja rājannavikriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनिनामेव धन्यानां यज्ञदानादिकाः क्रियाः । यथा हि शोच्यस्त्यक्तार्थो न तथा त्यक्तजीवितः

dhanināmeva dhanyānāṃ yajñadānādikāḥ kriyāḥ / yathā hi śocyastyaktārtho na tathā tyaktajīvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यसुर्मुहूर्तं निधनो निर्धनस्तु सदा मृतः । इमां वसुमतीं राजन्मान्धातृनहुषोपमः

vyasurmuhūrtaṃ nidhano nirdhanastu sadā mṛtaḥ / imāṃ vasumatīṃ rājanmāndhātṛnahuṣopamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवाप्य विविधैर्यज्ञैर्यजस्व बहुदक्षिणैः । इति शक्रसुतेनोक्तो धर्मसूनुरभाषत

avāpya vividhairyajñairyajasva bahudakṣiṇaiḥ / iti śakrasutenokto dharmasūnurabhāṣata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रोतुमर्हसि मे पार्थ हित्वा ग्राम्यसुखस्पृहाम् । शीर्णपर्णलवाहारः समः शान्तप्रियाप्रियः

śrotumarhasi me pārtha hitvā grāmyasukhaspṛhām / śīrṇaparṇalavāhāraḥ samaḥ śāntapriyāpriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स ब्रह्मचारी विपिने कुरङ्गाणां विहारिणाम् । धिया न चिन्तये किंचिन्मौनी विगलिताग्रहः

sa brahmacārī vipine kuraṅgāṇāṃ vihāriṇām / dhiyā na cintaye kiṃcinmaunī vigalitāgrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निराहारो भविष्यामि संसारोच्छित्तये मुनिः । इति ब्रुवाणं राजानमभ्यधान्मारुतात्मजः

nirāhāro bhaviṣyāmi saṃsārocchittaye muniḥ / iti bruvāṇaṃ rājānamabhyadhānmārutātmajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बत देव जडस्येव बुद्धिस्ते दुर्ग्रहे दृढा । अघातयित्वा पृथिवीं किं नैषा धीस्त्वया कृताः

bata deva jaḍasyeva buddhiste durgrahe dṛḍhā / aghātayitvā pṛthivīṃ kiṃ naiṣā dhīstvayā kṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं जलाहृतयन्त्रेण निर्दग्धे नगरे ऽग्निना । राजन्न पश्चिमवयाः सर्वत्यागी न शोभसे

kiṃ jalāhṛtayantreṇa nirdagdhe nagare 'gninā / rājanna paścimavayāḥ sarvatyāgī na śobhase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुमासु इवाशोकः सहसा शुष्कपल्लवः । पाप्तां पाणपणेनाथ श्रमेण पृथिवीमिमाम्

madhumāsu ivāśokaḥ sahasā śuṣkapallavaḥ / pāptāṃ pāṇapaṇenātha śrameṇa pṛthivīmimām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यजतस्तव सावज्ञं मोहादन्यत्किमुच्यते । विधूय विघ्नसंमर्दमास्थाय स चिरान्निधिम्

tyajatastava sāvajñaṃ mohādanyatkimucyate / vidhūya vighnasaṃmardamāsthāya sa cirānnidhim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदा क्षिपसि किं राजन्गतं न प्राप्यते पुनः । तैस्तैः प्राणपरित्यगैः कान्तमाहृत्य गत्वराम्

padā kṣipasi kiṃ rājangataṃ na prāpyate punaḥ / taistaiḥ prāṇaparityagaiḥ kāntamāhṛtya gatvarām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुमत्तो यथा शेते तथा त्वं कर्तुमुद्यतः । संन्यासविप्रलब्धात्मा न स्थितिं हातुमर्हसि

madhumatto yathā śete tathā tvaṃ kartumudyataḥ / saṃnyāsavipralabdhātmā na sthitiṃ hātumarhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुक्ता वृक्षा न दृश्यन्ते मोक्षश्चेत्त्यक्तकर्मणाम् । किं वान्यत्पतिताः सर्वे तदैव व्यसने वयम्

muktā vṛkṣā na dṛśyante mokṣaścettyaktakarmaṇām / kiṃ vānyatpatitāḥ sarve tadaiva vyasane vayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदैव त्वं ग्रामकामस्त्वं धात्रा ज्येष्ठः कृतो ऽसि नः । पुरा वने ग्रामकामस्त्वं ग्रामे ऽद्य वनोत्सुकः

yadaiva tvaṃ grāmakāmastvaṃ dhātrā jyeṣṭhaḥ kṛto 'si naḥ / purā vane grāmakāmastvaṃ grāme 'dya vanotsukaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिष्ठत्यङ्के न च स्कनधे कष्टं बाल इवातुरः । सत्त्वशीलाः स्वकर्मस्था मुच्यन्ते गृहमेधिनः

tiṣṭhatyaṅke na ca skanadhe kaṣṭaṃ bāla ivāturaḥ / sattvaśīlāḥ svakarmasthā mucyante gṛhamedhinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वने कुरङ्गमातङ्गा न तु दृष्टा दिवं गताः । इत्युक्ते बीमसेनेन पुनरूचे धनंजयः

vane kuraṅgamātaṅgā na tu dṛṣṭā divaṃ gatāḥ / ityukte bīmasenena punarūce dhanaṃjayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजन्नस्ति गृहे मोक्षो धन्यानां विघसाशिनाम् । अजातश्मश्रवो बालाः पुरा ब्राह्मणपुत्रकाः

rājannasti gṛhe mokṣo dhanyānāṃ vighasāśinām / ajātaśmaśravo bālāḥ purā brāhmaṇaputrakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकाले श्रितवैराग्या वनमेत्य प्रवव्रजुः । संजातकरुमस्तेषु पक्षिरूपी पुरंदरः

akāle śritavairāgyā vanametya pravavrajuḥ / saṃjātakarumasteṣu pakṣirūpī puraṃdaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रशशंस तदभ्यासे गृहस्थान्विघसाशिनः । हिरण्मयस्य शुकनेस्ते श्रुत्वा भाषितं द्विजाः

praśaśaṃsa tadabhyāse gṛhasthānvighasāśinaḥ / hiraṇmayasya śukaneste śrutvā bhāṣitaṃ dvijāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मानं मेनिरे मूर्खाः प्रहृष्टा विघसाशिनम् । शकुनिः सो ऽथ तैः पृष्टो जगाद विहसन्निव

ātmānaṃ menire mūrkhāḥ prahṛṣṭā vighasāśinam / śakuniḥ so 'tha taiḥ pṛṣṭo jagāda vihasanniva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूक्षाः कृशा मलादिग्धा विपिने कष्टवृत्तयः । दुःखैकभागिनो नित्यं न यूयं विघसासिनः

rūkṣāḥ kṛśā malādigdhā vipine kaṣṭavṛttayaḥ / duḥkhaikabhāgino nityaṃ na yūyaṃ vighasāsinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सायं प्रातर्विभज्यान्नं विधिवद्गृहमेधिनः । भृत्यार्थिशेषं ये ऽश्नन्ति ते धन्या विघसाशिनः

sāyaṃ prātarvibhajyānnaṃ vidhivadgṛhamedhinaḥ / bhṛtyārthiśeṣaṃ ye 'śnanti te dhanyā vighasāśinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां पुण्यैरपर्यन्तैर्दिवि लोकाः सनातनाः । गृहादाश्रमिणः सर्वे जीवन्त्यभ्रादिव प्रजाः

teṣāṃ puṇyairaparyantairdivi lokāḥ sanātanāḥ / gṛhādāśramiṇaḥ sarve jīvantyabhrādiva prajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं ते बोधिता युक्त्वा स्वगरूपेण वज्रिणा । वनवासं परित्यज्य द्विजाः स्वगृहमाययुः

evaṃ te bodhitā yuktvā svagarūpeṇa vajriṇā / vanavāsaṃ parityajya dvijāḥ svagṛhamāyayuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गतिज्ञः सर्वधर्माणामाचार्याणां च तत्त्ववित् । त्वमप्येवं महीपाल न स्थितिं त्यक्तुमर्हसि

gatijñaḥ sarvadharmāṇāmācāryāṇāṃ ca tattvavit / tvamapyevaṃ mahīpāla na sthitiṃ tyaktumarhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्जुनेनेति कथिते माद्रीपुत्रावथोचतुः । भज राज्यमनायासमिदमुद्धृतकण्टकम्

arjuneneti kathite mādrīputrāvathocatuḥ / bhaja rājyamanāyāsamidamuddhṛtakaṇṭakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साम्राज्यविजयी यज्वा पाहि भूमिपते प्रजाः । यमाभ्यामित्यभिहिते प्रिया प्रणयिनी प्रियम्

sāmrājyavijayī yajvā pāhi bhūmipate prajāḥ / yamābhyāmityabhihite priyā praṇayinī priyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रौपदी धर्मतनयं बभाषे वल्गुवादिनी । त्वदाज्ञाकारिणो वीरा भ्रातरस्त्रिदशत्विषः

draupadī dharmatanayaṃ babhāṣe valguvādinī / tvadājñākāriṇo vīrā bhrātarastridaśatviṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुत्साहेन ते पश्य लिखन्त्येते मृषा भुवम् । यदेतैर्दुष्करं कर्म समरे कृतमोजसा

anutsāhena te paśya likhantyete mṛṣā bhuvam / yadetairduṣkaraṃ karma samare kṛtamojasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदद्य राज्यभागेन सफलं कर्तुमर्हसि । अधोमुखानां श्वसतां निष्फलारम्भदुःखिनाम्

tadadya rājyabhāgena saphalaṃ kartumarhasi / adhomukhānāṃ śvasatāṃ niṣphalārambhaduḥkhinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रणयैर्मानयैतेषामभिननद्य पराक्रमम् । अक्लीबचरितो राजन्राज्यं निजभुजार्जितम्

praṇayairmānayaiteṣāmabhinanadya parākramam / aklībacarito rājanrājyaṃ nijabhujārjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भजस्व विजयोत्थानां न क्लीबाः संपदां पदम् । इत्युक्ते कृष्णया जिष्णुः पुनर्नृपमभाषत

bhajasva vijayotthānāṃ na klībāḥ saṃpadāṃ padam / ityukte kṛṣṇayā jiṣṇuḥ punarnṛpamabhāṣata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकस्य पालनात्सम्यग्राजानः स्वर्गगामिनः । स्वधर्मेषु प्रवर्तन्ते राजदण्डभयात्प्रजाः

lokasya pālanātsamyagrājānaḥ svargagāminaḥ / svadharmeṣu pravartante rājadaṇḍabhayātprajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिथो मत्स्या इवाश्नन्ति जना दण्डविवर्जिताः । यत्र संनिहितो दण्डः श्यामो लोहितलोचनः

mitho matsyā ivāśnanti janā daṇḍavivarjitāḥ / yatra saṃnihito daṇḍaḥ śyāmo lohitalocanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र वेदैश्च यज्ञैश्च वर्धन्ते धर्मसंपदः । तैस्तैस्तपोभिरुचितैर्यत्फलं शान्ततोजसाम्

tatra vedaiśca yajñaiśca vardhante dharmasaṃpadaḥ / taistaistapobhirucitairyatphalaṃ śāntatojasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेव दण्डधारस्य धर्मभ्रातुर्महीभृतः । जनकं राज्यविमुखं यियासुं काननं पुरा

tadeva daṇḍadhārasya dharmabhrāturmahībhṛtaḥ / janakaṃ rājyavimukhaṃ yiyāsuṃ kānanaṃ purā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उवाच पत्नी प्रणयान्मधुरं धर्मवादिनी । राजन्वने न मोक्षो ऽस्ति बन्धो नास्ति गृहेषु च

uvāca patnī praṇayānmadhuraṃ dharmavādinī / rājanvane na mokṣo 'sti bandho nāsti gṛheṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वकर्मणि प्रवृत्तानामपवर्गो विवेकिनाम् । अमुण्डितस्पृहा मुण्डा बहिरन्तः कषायिणः

svakarmaṇi pravṛttānāmapavargo vivekinām / amuṇḍitaspṛhā muṇḍā bahirantaḥ kaṣāyiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दम्भधर्मध्वजा लोके कथ्यन्ते धर्मवादिभिः । तस्माद्राज्ये ऽपि भवता वर्तमानेन सर्वदा

dambhadharmadhvajā loke kathyante dharmavādibhiḥ / tasmādrājye 'pi bhavatā vartamānena sarvadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लभ्यः सत्यमसक्तेन सुखिना संसृतिक्षयः । इत्युक्तो मैथिलः पत्न्या जीवन्मुक्तदशां श्रितः

labhyaḥ satyamasaktena sukhinā saṃsṛtikṣayaḥ / ityukto maithilaḥ patnyā jīvanmuktadaśāṃ śritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ययावत्यक्तराज्यो ऽपि परमं धाम शाश्वतम् । फल्गुणेनेति कथिते देवस्थाने प्रशंसति

yayāvatyaktarājyo 'pi paramaṃ dhāma śāśvatam / phalguṇeneti kathite devasthāne praśaṃsati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुनिः प्रवृत्तधर्मं च कृष्णद्वैपायनो ऽब्रवीत् । प्रजानां पालनं सम्यक्स्वधर्मस्ते महीपते

muniḥ pravṛttadharmaṃ ca kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt / prajānāṃ pālanaṃ samyaksvadharmaste mahīpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरण्यगमनं राज्ञामकाले स्थितिविप्लवः । सिद्धिं प्रकृतिनो(तो) याताः सुद्युम्नप्रमुखा नृपाः

araṇyagamanaṃ rājñāmakāle sthitiviplavaḥ / siddhiṃ prakṛtino(to) yātāḥ sudyumnapramukhā nṛpāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तपःक्लेशैरसंस्पृष्ट यथावद्दण्डधारणात् । भ्रातरौ प्राड्मुनिवरौ श्रुतिस्मृतिविशारदौ

tapaḥkleśairasaṃspṛṣṭa yathāvaddaṇḍadhāraṇāt / bhrātarau prāḍmunivarau śrutismṛtiviśāradau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभूतां शङ्खलिखितावाचारनिशितव्रतौ । कदाचिदाश्रमे भ्रातुः स्वयमादाय पादपात्

abhūtāṃ śaṅkhalikhitāvācāraniśitavratau / kadācidāśrame bhrātuḥ svayamādāya pādapāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलानि लिखितो मोहाद्भुक्तवान्प्रणयादिव । तमभ्येत्याब्रवीच्छङ्खो धर्मभ्रंशभयाकुलः

phalāni likhito mohādbhuktavānpraṇayādiva / tamabhyetyābravīcchaṅkho dharmabhraṃśabhayākulaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तैन्यमेतन्न जानीषे कस्मात्परफलाशनम् । गच्छ पापं कृतं भ्रातः स्वयं राज्ञे निवेदय

stainyametanna jānīṣe kasmātparaphalāśanam / gaccha pāpaṃ kṛtaṃ bhrātaḥ svayaṃ rājñe nivedaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तो लिखितस्तेन सुद्यम्नं वसुधाधिपम् । श्रुत्वाचचक्षे दण्डार्थीं स स्वयं फलभक्षणम्

ityukto likhitastena sudyamnaṃ vasudhādhipam / śrutvācacakṣe daṇḍārthīṃ sa svayaṃ phalabhakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमभ्यधात्क्षितिपतिर्भगवन्विपुलव्रताः । यूयं प्रमाणं धर्माणां शुचिर्गच्छ वरान्मम

tamabhyadhātkṣitipatirbhagavanvipulavratāḥ / yūyaṃ pramāṇaṃ dharmāṇāṃ śucirgaccha varānmama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युच्यमानो राज्ञापि दण्डमेव पुनः पुनः । सो ऽयाचत सदाचारभ्रंशभीरुर्नरेश्वरम्

ityucyamāno rājñāpi daṇḍameva punaḥ punaḥ / so 'yācata sadācārabhraṃśabhīrurnareśvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्तस्य करच्छेदमादिदेश महीपतिः । छिन्नहस्तः स च ययौ प्रहृष्टो भ्रातुरन्तिकम्

tatastasya karacchedamādideśa mahīpatiḥ / chinnahastaḥ sa ca yayau prahṛṣṭo bhrāturantikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्गिरा च पुनर्दद्यां स्नात्वा जातकरद्वयः । स बभूव तपोयोगात्प्रशान्तानुशयज्वरः

tadgirā ca punardadyāṃ snātvā jātakaradvayaḥ / sa babhūva tapoyogātpraśāntānuśayajvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुद्युम्नो ऽपि प्रजानाथः सम्यग्दण्डस्य धारणात् । तपःसमुचितांल्लोकानवाप यशसां निधिः

sudyumno 'pi prajānāthaḥ samyagdaṇḍasya dhāraṇāt / tapaḥsamucitāṃllokānavāpa yaśasāṃ nidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्पालय भूपाल क्षत्त्रधर्मे स्थितः प्रजाः । क्षयं कालकृतं वीक्ष्य मा च शोके मनः कृथाः

tasmātpālaya bhūpāla kṣattradharme sthitaḥ prajāḥ / kṣayaṃ kālakṛtaṃ vīkṣya mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूत्वा भूत्वा प्रलीयन्ते कालेन कलिताः किल । लोकाः कालकलाजलैश्चित्रश्चायं भवश्रमः

bhūtvā bhūtvā pralīyante kālena kalitāḥ kila / lokāḥ kālakalājalaiścitraścāyaṃ bhavaśramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तं सेनजिता राज्ञा पुरा राजन्विवेकिना । दुःखे दृढं मनः कुर्यान्नर्तिशोकगदौषधम्

uktaṃ senajitā rājñā purā rājanvivekinā / duḥkhe dṛḍhaṃ manaḥ kuryānnartiśokagadauṣadham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोचतां धृतिहीनानां न शान्तिर्जायते क्वचित् । दुःखैरायान्ति दुःखानि धनानीव धनैर्नृणाम्

śocatāṃ dhṛtihīnānāṃ na śāntirjāyate kvacit / duḥkhairāyānti duḥkhāni dhanānīva dhanairnṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा जगति जन्तूनां काले काले भवाभवम् । फलानामिव कालज्ञः को ऽनुशोचति तत्त्वधीः

dṛṣṭvā jagati jantūnāṃ kāle kāle bhavābhavam / phalānāmiva kālajñaḥ ko 'nuśocati tattvadhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जनकेन पुरा पृष्टो जगाद ब्राह्मणो ऽश्मकः । स्वभावनश्वरान्भावान्न शोचन्ति विवेकिनः

janakena purā pṛṣṭo jagāda brāhmaṇo 'śmakaḥ / svabhāvanaśvarānbhāvānna śocanti vivekinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कश्चिद्दृश्यते ऽत्येतुं स्थावरेषु चरेषु च । शक्तो ह्यायुषि मर्यादां यः कालविहितां भवेत्

na kaściddṛśyate 'tyetuṃ sthāvareṣu careṣu ca / śakto hyāyuṣi maryādāṃ yaḥ kālavihitāṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनमायुः शरीरं च जातिस्तरुणता तथा । भजन्ते कालवैचित्र्यान्नानारूपविपर्ययम्

dhanamāyuḥ śarīraṃ ca jātistaruṇatā tathā / bhajante kālavaicitryānnānārūpaviparyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्चा नीचत्वमायान्ति विशीर्यन्ते च संहताः । भवन्ति किल कालेन निम्नान्युच्छ्रायवन्ति च

uccā nīcatvamāyānti viśīryante ca saṃhatāḥ / bhavanti kila kālena nimnānyucchrāyavanti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हीनवंशाः कुलीनत्वं धनिनश्च दरिद्रताम् । यान्ति मूर्खाश्च वैदुष्यं दौर्भाग्यं सुभगास्तथा

hīnavaṃśāḥ kulīnatvaṃ dhaninaśca daridratām / yānti mūrkhāśca vaiduṣyaṃ daurbhāgyaṃ subhagāstathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वल्पायुषश्च राजानो दरिद्राश्च शतायुषः । जराभग्नाश्च दृश्यन्ते रसायनविचक्षणाः

svalpāyuṣaśca rājāno daridrāśca śatāyuṣaḥ / jarābhagnāśca dṛśyante rasāyanavicakṣaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनिनो व्याधिसंतप्ता दरिद्राश्च निरामयाः । आयुर्वेदविदो यान्ति तरुणा एव पञ्चताम्

dhanino vyādhisaṃtaptā daridrāśca nirāmayāḥ / āyurvedavido yānti taruṇā eva pañcatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्खाः सदाचाररताः पण्डिता धर्मवर्जिताः । भवन्ति कालविहतैस्तैस्तैः किल विपर्ययैः

mūrkhāḥ sadācāraratāḥ paṇḍitā dharmavarjitāḥ / bhavanti kālavihataistaistaiḥ kila viparyayaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि त्रैलोक्यकर्तारस्चतुर्मुखमुखाः सुराः । न हि कालकटाक्षेण लक्षितं रक्षितुं क्षमाः

api trailokyakartārascaturmukhamukhāḥ surāḥ / na hi kālakaṭākṣeṇa lakṣitaṃ rakṣituṃ kṣamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.