Ksemendra: Bharatamanjari 13

लभते पुनरैश्वर्यमित्येव चक्रलीलया । परिवर्तिनि काले ऽस्मिन्पुण्यवान्नापचीयते

labhate punaraiśvaryamityeva cakralīlayā / parivartini kāle 'sminpuṇyavānnāpacīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्त्वा भगवान्साक्षात्पूज्यमानो महर्षिभिः । तेजोरञ्जितदिक्चक्रो दिवमाचक्रमे गुरुः

ityuktvā bhagavānsākṣātpūjyamāno maharṣibhiḥ / tejorañjitadikcakro divamācakrame guruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहिंसालक्षणं धर्मं सर्वभूताभयप्रदम् । अजातशत्रुण पृष्टः पुनः शान्तनवो ऽब्रवीत्

ahiṃsālakṣaṇaṃ dharmaṃ sarvabhūtābhayapradam / ajātaśatruṇa pṛṣṭaḥ punaḥ śāntanavo 'bravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमांसभक्षणं नॄणामश्वमेधशतैः समम् । मांसं हि जायते घोरान्नान्यत्र वधपातकात्

amāṃsabhakṣaṇaṃ nṝṇāmaśvamedhaśataiḥ samam / māṃsaṃ hi jāyate ghorānnānyatra vadhapātakāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मांसादेव समुत्पन्नं मांसं मांसमयो नरः । तुल्यव्यथे ऽस्मिन्संसारे भुञ्जानः किं न लज्जते

māṃsādeva samutpannaṃ māṃsaṃ māṃsamayo naraḥ / tulyavyathe 'sminsaṃsāre bhuñjānaḥ kiṃ na lajjate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कण्टकेनापि संस्पृष्टा यान्ति कामपि विक्रियाम् । ते ऽपि शस्त्रनिकृत्तस्य पशोरश्नन्ति विग्रहम्

kaṇṭakenāpi saṃspṛṣṭā yānti kāmapi vikriyām / te 'pi śastranikṛttasya paśoraśnanti vigraham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भयमाकम्पनं तीव्रं देहिनां देहसंक्षये । दृष्ट्वा को नाम मांसेभ्यः स्पृहां कुर्यादराक्षसः

bhayamākampanaṃ tīvraṃ dehināṃ dehasaṃkṣaye / dṛṣṭvā ko nāma māṃsebhyaḥ spṛhāṃ kuryādarākṣasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमांसाशी जगद्बन्धुः प्राणिनामभयप्रदः । प्रयाति निर्भयं धाम पुण्यकारुण्यसागरः

amāṃsāśī jagadbandhuḥ prāṇināmabhayapradaḥ / prayāti nirbhayaṃ dhāma puṇyakāruṇyasāgaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रतुर्निर्विघ्नसंभारस्तीर्थमध्वश्रमोञ्झितम् । अहिंसा नाम परमं व्रतमत्यक्तभोजनम्

kraturnirvighnasaṃbhārastīrthamadhvaśramoñjhitam / ahiṃsā nāma paramaṃ vratamatyaktabhojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणाः प्रियतराः पुंसां यैर्हुतास्ते रणानले । तद्गतिं कथयेत्युक्तो राज्ञा भीष्मो ऽवदत्पुनः

prāṇāḥ priyatarāḥ puṃsāṃ yairhutāste raṇānale / tadgatiṃ kathayetyukto rājñā bhīṣmo 'vadatpunaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमेतत्प्रियाः प्राणा दुःखिनामपि देहिनाम् । शक्नोति कस्तान्सहसा त्युक्तं सत्त्ववतो विना

evametatpriyāḥ prāṇā duḥkhināmapi dehinām / śaknoti kastānsahasā tyuktaṃ sattvavato vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वथा जीविताभ्रंशे भीरवो भयविक्लवाः । तृणाञ्चिते ऽपि नयने मीलयन्त्येव कातराः

sarvathā jīvitābhraṃśe bhīravo bhayaviklavāḥ / tṛṇāñcite 'pi nayane mīlayantyeva kātarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरा शकटसंत्रासाद्विद्रुतं पथि कीटकम् । व्यासो विलोक्य पप्रच्छ सस्मितं ज्ञानलोचनः

purā śakaṭasaṃtrāsādvidrutaṃ pathi kīṭakam / vyāso vilokya papraccha sasmitaṃ jñānalocanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिन्नपि शरीरे ते रक्षार्थं को ऽयमाग्रहः । तत्सर्वं मरणं मन्ये तव कुत्सितजीविनः

asminnapi śarīre te rakṣārthaṃ ko 'yamāgrahaḥ / tatsarvaṃ maraṇaṃ manye tava kutsitajīvinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतच्छ्रुत्वा मुनिवचस्तं कीटः प्रत्यभाषत । नास्ति कायसमं किंचिद्देहिनां वल्लभं विभो

etacchrutvā munivacastaṃ kīṭaḥ pratyabhāṣata / nāsti kāyasamaṃ kiṃciddehināṃ vallabhaṃ vibho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कीटिकाप्रेमबद्धस्य सूक्ष्मकीटकपुत्रिणः । विवरान्तरगेहे मे शक्रस्येव सुखं दिवि

kīṭikāpremabaddhasya sūkṣmakīṭakaputriṇaḥ / vivarāntaragehe me śakrasyeva sukhaṃ divi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहस्यायतनं प्राणाः कः स्वयं त्यक्तुमीश्वरः । मुहूर्तमपि लभ्यन्ते नैते मेरुशतैरपि

snehasyāyatanaṃ prāṇāḥ kaḥ svayaṃ tyaktumīśvaraḥ / muhūrtamapi labhyante naite meruśatairapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शूद्रो ऽहं बहुभिः पापैः कीटयोनिमिमां श्रितः । पित्रोः शुश्रूषया किंतु मुने जातिं स्मराम्यहम्

śūdro 'haṃ bahubhiḥ pāpaiḥ kīṭayonimimāṃ śritaḥ / pitroḥ śuśrūṣayā kiṃtu mune jātiṃ smarāmyaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छ्रुत्वा करुणाम्भोधिर्भगवान्भूतभावनः । तस्मै नृपपदं व्यासो ददौ जन्मान्तरे क्रमात्

tacchrutvā karuṇāmbhodhirbhagavānbhūtabhāvanaḥ / tasmai nṛpapadaṃ vyāso dadau janmāntare kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विप्रो ऽथ तद्गिरा भूत्वा स ययौ परमां गतिम् । आपत्सु महतामेव दर्शनं कल्पपादपः

vipro 'tha tadgirā bhūtvā sa yayau paramāṃ gatim / āpatsu mahatāmeva darśanaṃ kalpapādapaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादतिप्रियाः प्राणा यैस्त्यक्ताः संमुखैर्युधि । धैर्याब्धयस्ते त्रिदिवे स्पर्धन्ते विबुधाधिपम्

tasmādatipriyāḥ prāṇā yaistyaktāḥ saṃmukhairyudhi / dhairyābdhayaste tridive spardhante vibudhādhipam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्यायास्तपसो वापि दानाद्वा किं विशिष्यते । इति पृष्टः क्षितिभुजा बभाषे जाहनवीसुतः

vidyāyāstapaso vāpi dānādvā kiṃ viśiṣyate / iti pṛṣṭaḥ kṣitibhujā babhāṣe jāhanavīsutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाराणस्यां पुरा व्यासो मैत्रेयेण निमन्त्रितः । भुक्त्वा प्रहृष्टः प्रोवाच कथान्ते तपसां निधिः

vārāṇasyāṃ purā vyāso maitreyeṇa nimantritaḥ / bhuktvā prahṛṣṭaḥ provāca kathānte tapasāṃ nidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेजः परं तपो नाम दिव्यमेव बलं तपः । पश्यन्ति सन्तस्तपसा ज्ञानं हि तपसः फलम्

tejaḥ paraṃ tapo nāma divyameva balaṃ tapaḥ / paśyanti santastapasā jñānaṃ hi tapasaḥ phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिन्भवमहामोहतप्तो व्याप्ते जगत्त्रये । विद्यैव परमं चक्षुरक्षुण्णा लोककारणम्

asminbhavamahāmohatapto vyāpte jagattraye / vidyaiva paramaṃ cakṣurakṣuṇṇā lokakāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंतु सर्वमतीत्यैतद्दानमेव विशिष्यते । दानात्परं न संसारे देहिनां शर्म विद्यते

kiṃtu sarvamatītyaitaddānameva viśiṣyate / dānātparaṃ na saṃsāre dehināṃ śarma vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्नदानैः सुकृतिनः प्रयाताः परमं पदम् । मुनिप्राप्यमनायासलीलया सत्त्वशालिनः

annadānaiḥ sukṛtinaḥ prayātāḥ paramaṃ padam / muniprāpyamanāyāsalīlayā sattvaśālinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्नं हविः सुधा पाणास्तद्दाता जीवितप्रदः । इत्युक्त्वा मुनिमामन्त्र्य जगाम मुनिपुंगवः

annaṃ haviḥ sudhā pāṇāstaddātā jīvitapradaḥ / ityuktvā munimāmantrya jagāma munipuṃgavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृष्टो ऽथ योषितां राज्ञा सदाचारः पितामहः । उवाच सततं स्त्रीणां सदाचारः सतीव्रतम्

pṛṣṭo 'tha yoṣitāṃ rājñā sadācāraḥ pitāmahaḥ / uvāca satataṃ strīṇāṃ sadācāraḥ satīvratam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कैकेयी सुमना नाम सुरलोकस्थितां पुरा । पप्रच्छ शाण्डिलीं दीप्ततेजःपुञ्जजितामराम्

kaikeyī sumanā nāma suralokasthitāṃ purā / papraccha śāṇḍilīṃ dīptatejaḥpuñjajitāmarām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुभगे केन तपसा दानेन चरितेन वा । भासि दिव्यविमाने ऽस्मिन्ममूर्तेवांशुमतः प्रभा

subhage kena tapasā dānena caritena vā / bhāsi divyavimāne 'sminmamūrtevāṃśumataḥ prabhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुतूहलेनेति तया पृष्टा प्रोवाच शाण्डिली । नाहं व्रतैर्न संन्यासैर्न दानेन दिवं श्रिता

kutūhaleneti tayā pṛṣṭā provāca śāṇḍilī / nāhaṃ vratairna saṃnyāsairna dānena divaṃ śritā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूजितः सततं भक्त्या मया दैवतवत्पतिः । न हि सन्तः प्रशंसन्ति तपः स्त्रीणामतः परम्

pūjitaḥ satataṃ bhaktyā mayā daivatavatpatiḥ / na hi santaḥ praśaṃsanti tapaḥ strīṇāmataḥ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्कुटे द्वारि हर्म्ये वा राजमार्गावलोकिनी । नाभवं प्रोषिते वापि पत्यौ व्रतविवर्जिता

niṣkuṭe dvāri harmye vā rājamārgāvalokinī / nābhavaṃ proṣite vāpi patyau vratavivarjitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छायेवानपगा(नुगता) भर्तुः कोपे भीता हितैषिणी । भूत्वाहं त्रिदिवं प्राप्ता मनोवाक्कर्मभिः सती

chāyevānapagā(nugatā) bhartuḥ kope bhītā hitaiṣiṇī / bhūtvāhaṃ tridivaṃ prāptā manovākkarmabhiḥ satī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्त्वा शाण्डिली प्रायात्ततो निषधमुन्नतम् । तस्मात्सतीव्रतादन्यन्नारीणां न परायणम्

ityuktvā śāṇḍilī prāyāttato niṣadhamunnatam / tasmātsatīvratādanyannārīṇāṃ na parāyaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिकं प्रीयते किंस्वित्साम्ना दानेन वा जनः । पृष्टो युधिष्ठिरेणेति पुनर्देवव्रतो ऽब्रवीत्

adhikaṃ prīyate kiṃsvitsāmnā dānena vā janaḥ / pṛṣṭo yudhiṣṭhireṇeti punardevavrato 'bravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरा वने द्विजः कश्चिद्गृहीतो रक्षसा बलात् । सर्वोपायविहीनत्वात्साम्ना मुक्तिमचिन्तयत्

purā vane dvijaḥ kaścidgṛhīto rakṣasā balāt / sarvopāyavihīnatvātsāmnā muktimacintayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निशाचरस्तमवद्वञ्चनाय वधोद्यतः । पाण्डुरो दुर्बलश्चाहं केनैत्कथ्यतामिति

niśācarastamavadvañcanāya vadhodyataḥ / pāṇḍuro durbalaścāhaṃ kenaitkathyatāmiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विप्रस्तमूचे नूनं ते दूरीभूतः सुहृज्जनः । निःसहायेन चाप्ता श्रीस्त्वया तेनासि पाण्डुरः

viprastamūce nūnaṃ te dūrībhūtaḥ suhṛjjanaḥ / niḥsahāyena cāptā śrīstvayā tenāsi pāṇḍuraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आराध्यमानो यत्नेन ते व्यक्तमनिमित्ततः । विरक्तः स्वजनो यासि तेन वा परिशुष्यसि

ārādhyamāno yatnena te vyaktamanimittataḥ / viraktaḥ svajano yāsi tena vā pariśuṣyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वत्तो हीनगुणानन्यान्व्यक्ते पश्यसि पूजितान् । ऐश्वर्यमानसुभगांस्तेन वा दुर्बलो भवान्

tvatto hīnaguṇānanyānvyakte paśyasi pūjitān / aiśvaryamānasubhagāṃstena vā durbalo bhavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यक्तं त्यागी दरिद्रो ऽसि गुणैर्नूनं न पूज्यसे । प्राज्ञस्य ते न शृण्वन्ति साधुर्वा वञ्च्यसे खलैः

vyaktaṃ tyāgī daridro 'si guṇairnūnaṃ na pūjyase / prājñasya te na śṛṇvanti sādhurvā vañcyase khalaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्खो वा शास्त्ररसिको मानी हीनकुलो ऽसि वा । दुःखं स्वपिषि मन्ये ऽहं चिन्तया हरिणः कृशः

mūrkho vā śāstrarasiko mānī hīnakulo 'si vā / duḥkhaṃ svapiṣi manye 'haṃ cintayā hariṇaḥ kṛśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वैतदाशयग्राही ब्राह्मणोक्तं निशाचरः । प्रीतस्तत्याज तं साम्ना को हि सान्त्वैर्न तुष्यति

śrutvaitadāśayagrāhī brāhmaṇoktaṃ niśācaraḥ / prītastatyāja taṃ sāmnā ko hi sāntvairna tuṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णप्रभावं पृष्टो ऽत राज्ञा शान्तनवो ऽब्रवीत् । पुरा तपःस्थितं शौरिं मुनयो द्रष्टुमाययुः

kṛṣṇaprabhāvaṃ pṛṣṭo 'ta rājñā śāntanavo 'bravīt / purā tapaḥsthitaṃ śauriṃ munayo draṣṭumāyayuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ददृशुस्ते ततस्तत्र विष्णुवक्त्रोत्थिताग्निना । दग्धं वनं महत्पश्चात्तेनैवाप्यायितं दृशा

dadṛśuste tatastatra viṣṇuvaktrotthitāgninā / dagdhaṃ vanaṃ mahatpaścāttenaivāpyāyitaṃ dṛśā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्दृष्ट्वा नारदमुखाद्दिव्यं बुबुधिरे परम् । तद्गिरा वैष्णवं धाम विप्लुष्टाचलशेखरम्

taddṛṣṭvā nāradamukhāddivyaṃ bubudhire param / tadgirā vaiṣṇavaṃ dhāma vipluṣṭācalaśekharam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो नानाकथाख्यानकोविदः कैटभत्विषा । कथान्ते नारदः पृष्टः प्रस्तावोचितमभ्यधात्

tato nānākathākhyānakovidaḥ kaiṭabhatviṣā / kathānte nāradaḥ pṛṣṭaḥ prastāvocitamabhyadhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरा हिमगिरौ गौरी धूर्जटेः किल लीलया । नेत्रे कराभ्यां पिदधे स तेनाभूत्त्रिलोचनः

purā himagirau gaurī dhūrjaṭeḥ kila līlayā / netre karābhyāṃ pidadhe sa tenābhūttrilocanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीयनयनोद्भूतवह्निना सो ऽभवद्गिरिः । प्लुष्यत्साललताजालज्वालावलयिताम्बरः

tṛtīyanayanodbhūtavahninā so 'bhavadgiriḥ / pluṣyatsālalatājālajvālāvalayitāmbaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो गौरीगिरा चक्रे पुनर्गौरीगुरुं गिरिम् । स्मेरपुष्पलतावृक्षं दृशा शीतांशुशेखरः

tato gaurīgirā cakre punargaurīguruṃ girim / smerapuṣpalatāvṛkṣaṃ dṛśā śītāṃśuśekharaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र पृष्टो बहुविधाः कथाः प्रणयलालसः । देव्या कथान्ते भगवानूचे धर्मार्थनिर्णयम्

tatra pṛṣṭo bahuvidhāḥ kathāḥ praṇayalālasaḥ / devyā kathānte bhagavānūce dharmārthanirṇayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवृत्तानां सदाचारं वर्णाश्रमविभागजम् । निवृत्तानां च निःसङ्गक्रियानिर्वाणजं फलम्

pravṛttānāṃ sadācāraṃ varṇāśramavibhāgajam / nivṛttānāṃ ca niḥsaṅgakriyānirvāṇajaṃ phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः शशाङ्कचूडेन पृष्टा देवी मृगीदृशाम् । शशंस पुण्यं चरितं वराराधनदैवतम्

tataḥ śaśāṅkacūḍena pṛṣṭā devī mṛgīdṛśām / śaśaṃsa puṇyaṃ caritaṃ varārādhanadaivatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाब्रवीन्नीलकण्ठः पृष्टः सर्वैर्मुनीश्वरैः । कारणं परमं विष्णुं भूतानां प्रभवाप्यये

athābravīnnīlakaṇṭhaḥ pṛṣṭaḥ sarvairmunīśvaraiḥ / kāraṇaṃ paramaṃ viṣṇuṃ bhūtānāṃ prabhavāpyaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसुदेवस्य तनयो भविष्यति हरिः क्षितौ । अंशावतीर्णो विबुधारातिसंहारतत्परः

vasudevasya tanayo bhaviṣyati hariḥ kṣitau / aṃśāvatīrṇo vibudhārātisaṃhāratatparaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स सूर्यः स च शीतांशु सो ऽहं स च चतुर्मुखः । सर्वदेवमयः शौरिः कंसकेशिनिषूदनः । उमापतेरपि पुरः श्रुतमस्माभिरीश्वरात्

sa sūryaḥ sa ca śītāṃśu so 'haṃ sa ca caturmukhaḥ / sarvadevamayaḥ śauriḥ kaṃsakeśiniṣūdanaḥ / umāpaterapi puraḥ śrutamasmābhirīśvarāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतच्छ्रुत्वा मुनिवचो द्वारकामेत्य केशवः । अवाप पुत्रं रुक्मिण्यां स्वेच्छासृष्टजगत्त्रयः

etacchrutvā munivaco dvārakāmetya keśavaḥ / avāpa putraṃ rukmiṇyāṃ svecchāsṛṣṭajagattrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धन्यो ऽसि यस्य ते राजन्कमलावल्लभो विभुः । विश्वरक्षामणिः सो ऽयं गोप्ता गरुडलाञ्छनः

dhanyo 'si yasya te rājankamalāvallabho vibhuḥ / viśvarakṣāmaṇiḥ so 'yaṃ goptā garuḍalāñchanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथयित्वेति गाङ्गेये मुहूर्तं मौनमास्थिते । ऊचे मुनिसभामध्ये शनकैर्धर्मनन्दनः

kathayitveti gāṅgeye muhūrtaṃ maunamāsthite / ūce munisabhāmadhye śanakairdharmanandanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दैवतं परमं शर्म किमेकं सर्वदेहिनाम् । कस्मिन्प्रतिष्ठितं विश्वं स्तुत्या मुक्तिप्रदश्च कः

daivataṃ paramaṃ śarma kimekaṃ sarvadehinām / kasminpratiṣṭhitaṃ viśvaṃ stutyā muktipradaśca kaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्ते धर्मपुत्रेण बभाषे जाह्नवीसुतः । मनसा पुण्डरीकाक्षं नत्वा विष्णुमनामयम्

ityukte dharmaputreṇa babhāṣe jāhnavīsutaḥ / manasā puṇḍarīkākṣaṃ natvā viṣṇumanāmayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्तो भगवान्विष्णुर्देवदेवो जगत्प्रभुः । स्तुतो नामसहस्रेण मोक्षदो गरुडध्वजः

ananto bhagavānviṣṇurdevadevo jagatprabhuḥ / stuto nāmasahasreṇa mokṣado garuḍadhvajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगत्प्रतिष्ठितं तस्मिन्दैवतं परमं च सः । नाम्नां सहस्रं मुनयो यस्य गायन्ति मुक्तये

jagatpratiṣṭhitaṃ tasmindaivataṃ paramaṃ ca saḥ / nāmnāṃ sahasraṃ munayo yasya gāyanti muktaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वं विष्णुर्वषट्कारो भूतभव्यभवात्मनः । प्रभोर्भूतभृतो भूतभावनस्य भवच्छिदः

viśvaṃ viṣṇurvaṣaṭkāro bhūtabhavyabhavātmanaḥ / prabhorbhūtabhṛto bhūtabhāvanasya bhavacchidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पत्युः पुंसः पुराणस्य क्षेत्रत्रेत्रज्ञसाक्षिणः । भुवः स्वयंभुवः शंभोर्विधातुर्वेधसो विधेः

patyuḥ puṃsaḥ purāṇasya kṣetratretrajñasākṣiṇaḥ / bhuvaḥ svayaṃbhuvaḥ śaṃbhorvidhāturvedhaso vidheḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरेर्हिरण्यगर्भस्य श्रीपतोर्विश्वकर्मणः । वृषाकपेरमोघस्य सहस्राक्षस्य गोपतेः

harerhiraṇyagarbhasya śrīpatorviśvakarmaṇaḥ / vṛṣākaperamoghasya sahasrākṣasya gopateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहस्रशिरसो विष्णोर्व्यापिनः प्रणवात्मनः । स्तोत्रं नामसहस्राङ्कं मन्त्रराजं प्रचक्षते

sahasraśiraso viṣṇorvyāpinaḥ praṇavātmanaḥ / stotraṃ nāmasahasrāṅkaṃ mantrarājaṃ pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्त्वा वैदिकैर्दिव्यैर्गौणमुख्यैश्च नामभिः । सहस्रसंख्यैस्तुष्टाव देव भीष्मः सनातनम्

ityuktvā vaidikairdivyairgauṇamukhyaiśca nāmabhiḥ / sahasrasaṃkhyaistuṣṭāva deva bhīṣmaḥ sanātanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वैतत्प्रयतः कृष्णं वन्दित्वा धर्मनन्दनः । प्रभावं भूमिदेवानां पप्रच्छ द्युनदीसुतम्

śrutvaitatprayataḥ kṛṣṇaṃ vanditvā dharmanandanaḥ / prabhāvaṃ bhūmidevānāṃ papraccha dyunadīsutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽवदद्ब्रह्मनिष्ठानां ब्राह्मणानां भयात्किल । उदेति सोमः सूर्यश्च प्रयाति च समीरणः

so 'vadadbrahmaniṣṭhānāṃ brāhmaṇānāṃ bhayātkila / udeti somaḥ sūryaśca prayāti ca samīraṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दत्तात्रेयवरावाप्तसहस्रभुजमुन्मदम् । कार्तवीर्यं पुरा प्राह वायुर्जितगत्त्रयम्

dattātreyavarāvāptasahasrabhujamunmadam / kārtavīryaṃ purā prāha vāyurjitagattrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मणेभ्यः परो नास्ति राजेन्द्र बलवत्तरः । भवादृशा दृशा येषां भवन्ति न भवन्ति च

brāhmaṇebhyaḥ paro nāsti rājendra balavattaraḥ / bhavādṛśā dṛśā yeṣāṃ bhavanti na bhavanti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोमपुत्र्या वृतः पूर्वमुत्तस्थे यादसां प्रभुम् । तत्काममपिबत्कोपाद्दयितामाजहार च

somaputryā vṛtaḥ pūrvamuttasthe yādasāṃ prabhum / tatkāmamapibatkopāddayitāmājahāra ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्जिताखिलगीर्वाणगन्धर्वा दानवाः पुरा । सृष्टो ऽत्रिणा शीतकरः शक्रं च च्यवनो ऽजयत्

nirjitākhilagīrvāṇagandharvā dānavāḥ purā / sṛṣṭo 'triṇā śītakaraḥ śakraṃ ca cyavano 'jayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुराणां दैत्यसमरे रक्षिता तिमिरे पुरा । सृष्टो ऽत्रिणा शीतकरः शक्रं च च्यवनो ऽजयत्

surāṇāṃ daityasamare rakṣitā timire purā / sṛṣṭo 'triṇā śītakaraḥ śakraṃ ca cyavano 'jayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ब्राह्मणमाहात्म्यं श्रुत्वा हैहयभूपतिः । अर्जुनो ऽपुजयन्नित्यं भूमिदेवानानन्यधीः

iti brāhmaṇamāhātmyaṃ śrutvā haihayabhūpatiḥ / arjuno 'pujayannityaṃ bhūmidevānānanyadhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः परं ब्राह्मणानां प्रभावं केशवो विभुः । जानाति नाभिनलिनस्वेच्छासृष्टचतुर्मुखः

ataḥ paraṃ brāhmaṇānāṃ prabhāvaṃ keśavo vibhuḥ / jānāti nābhinalinasvecchāsṛṣṭacaturmukhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति भीष्मेण कथिते हृषीकेशं युधिष्ठिरः । पप्रच्छ विप्रमाहात्म्यं स च पृष्टस्तमभ्यधात्

iti bhīṣmeṇa kathite hṛṣīkeśaṃ yudhiṣṭhiraḥ / papraccha vipramāhātmyaṃ sa ca pṛṣṭastamabhyadhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुराहं रौक्मिणेयेन पृष्टः शक्तिं द्विजन्मनाम् । अवदं तपसा येषां कम्पन्ते दैवतान्यपि

purāhaṃ raukmiṇeyena pṛṣṭaḥ śaktiṃ dvijanmanām / avadaṃ tapasā yeṣāṃ kampante daivatānyapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्र सर्वप्रयत्नेन पूजय ब्राह्मणान्सदा । एते क्रोधप्रसादाभ्यां जीवयन्ति दहन्ति च

putra sarvaprayatnena pūjaya brāhmaṇānsadā / ete krodhaprasādābhyāṃ jīvayanti dahanti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिश्रायर्थी दुर्वासाः पुरा दीप्ताक्षिमूर्धजः । उवास मद्गृहे तैस्तैः सेव्यमानः प्रियैर्मया

pratiśrāyarthī durvāsāḥ purā dīptākṣimūrdhajaḥ / uvāsa madgṛhe taistaiḥ sevyamānaḥ priyairmayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स भुक्त्वा पायसं तप्तमुच्छिष्टेन रुषा ज्वलन् । लिम्पाङ्गानीति मामाह तच्चास्म्यकरवं भयात्

sa bhuktvā pāyasaṃ taptamucchiṣṭena ruṣā jvalan / limpāṅgānīti māmāha taccāsmyakaravaṃ bhayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुक्मिणीं स रथे कृत्वा बभ्राम बहुयोजनम् । निर्विकारं च मां दृष्टाव तुतोष परुषाश्रयः

rukmiṇīṃ sa rathe kṛtvā babhrāma bahuyojanam / nirvikāraṃ ca māṃ dṛṣṭāva tutoṣa paruṣāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स मामूचे तवोच्छिष्टलिप्तं वज्रमयं वपुः । भविष्यति विना पादौ तौ निलिप्तौ यतस्त्वया

sa māmūce tavocchiṣṭaliptaṃ vajramayaṃ vapuḥ / bhaviṣyati vinā pādau tau niliptau yatastvayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत्कृष्णवचः श्रुत्वा पार्थः शान्तनवात्पुनः । शुश्राव देवराजर्षिवंशान्कल्मषनाशनान्

etatkṛṣṇavacaḥ śrutvā pārthaḥ śāntanavātpunaḥ / śuśrāva devarājarṣivaṃśānkalmaṣanāśanān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कण्वैरभ्यवक्रीतवसिष्ठभृगुकश्यपान् । दुःष्यन्तरामनहुषालर्कश्वेतभगीरथान्

kaṇvairabhyavakrītavasiṣṭhabhṛgukaśyapān / duḥṣyantarāmanahuṣālarkaśvetabhagīrathān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथयित्वा क्षणं स्थित्वा तूष्णीं निःशब्दस । पुरं व्यासाज्ञया पार्थं विससर्ज सुरव्रतः

kathayitvā kṣaṇaṃ sthitvā tūṣṇīṃ niḥśabdasa / puraṃ vyāsājñayā pārthaṃ visasarja suravrataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णेन सह कौन्तेयो भ्रातृभिश्च सहानुगैः । धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य प्रययौ हस्तिनापुरम्

kṛṣṇena saha kaunteyo bhrātṛbhiśca sahānugaiḥ / dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya prayayau hastināpuram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूज्यमानः सुरैर्दाता स्थित्वा तत्र युधिष्ठिरः । दृष्ट्वोत्तरं स संप्राप्तं पुनरायात्पितामहम्

pūjyamānaḥ surairdātā sthitvā tatra yudhiṣṭhiraḥ / dṛṣṭvottaraṃ sa saṃprāptaṃ punarāyātpitāmaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सानुगः स समभ्येत्य गाङ्गेयं शरशायिनम् । प्रणम्य पाण्डवो ऽस्मीति निगद्य समुपाविशत्

sānugaḥ sa samabhyetya gāṅgeyaṃ śaraśāyinam / praṇamya pāṇḍavo 'smīti nigadya samupāviśat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुनीन्द्रजुष्टे सदसि ब्रह्मलोक इवापरे । जाते निःशब्दसंचारे भीष्मवक्त्रावलोकिनि

munīndrajuṣṭe sadasi brahmaloka ivāpare / jāte niḥśabdasaṃcāre bhīṣmavaktrāvalokini

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शनैरुन्मील्य नयने पाण्डवान्वीक्ष्य सानुगान् । वाग्गमी गम्भीरमवदद्गाङ्गेयः पाण्डवाग्रजम्

śanairunmīlya nayane pāṇḍavānvīkṣya sānugān / vāggamī gambhīramavadadgāṅgeyaḥ pāṇḍavāgrajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काले दिष्ट्या भवान्प्राप्तः परिवृत्ते दिवाकरः । मासद्वयमतीतं मे निशातशरशायिनः । त्वामामन्त्र्य व्रजाम्येष पुत्र लोकान्सनातनान्

kāle diṣṭyā bhavānprāptaḥ parivṛtte divākaraḥ / māsadvayamatītaṃ me niśātaśaraśāyinaḥ / tvāmāmantrya vrajāmyeṣa putra lokānsanātanān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्त्वा सत्यदुग्धाब्धिः किंचिदावृत्तकंधरः । उवाच विदुरस्याग्रे धृतराष्ट्रं पितामहः

ityuktvā satyadugdhābdhiḥ kiṃcidāvṛttakaṃdharaḥ / uvāca vidurasyāgre dhṛtarāṣṭraṃ pitāmahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजन्विद्यामयं चक्षुरक्षुण्णां तव लक्ष्यते । मा गमः पुत्रशोकार्त्या मोहं कालो हि दुर्जयः

rājanvidyāmayaṃ cakṣurakṣuṇṇāṃ tava lakṣyate / mā gamaḥ putraśokārtyā mohaṃ kālo hi durjayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्रवत्पश्य भूपालमनृशंसं युधिष्ठिरम् । प्रयातु शेषः काले ऽयं तव संतोषशालिनः

putravatpaśya bhūpālamanṛśaṃsaṃ yudhiṣṭhiram / prayātu śeṣaḥ kāle 'yaṃ tava saṃtoṣaśālinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदुक्त्वा हृषीकेशं स्तुत्वा मूर्ध्ना प्रणम्य च । बभाषे भगवन्गन्तुमनुजानीहि मामिति

etaduktvā hṛṣīkeśaṃ stutvā mūrdhnā praṇamya ca / babhāṣe bhagavangantumanujānīhi māmiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कृष्णाभ्यनुज्ञातो निस्तरङ्ग इवोदधिः । मुहूर्तमभवद्भीष्मो दधानः प्राणधारणाम्

atha kṛṣṇābhyanujñāto nistaraṅga ivodadhiḥ / muhūrtamabhavadbhīṣmo dadhānaḥ prāṇadhāraṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तः स्पर्शरसात्तस्य गात्राणि त्यजतो बहिः । विशल्यानि शनैः सर्वे ददृशुर्विस्मयाकुलाः

antaḥ sparśarasāttasya gātrāṇi tyajato bahiḥ / viśalyāni śanaiḥ sarve dadṛśurvismayākulāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स गलितसकलान्तःस्वान्तविश्रान्तिमूलोद्गतनिजबलशक्तिस्फोटिताशेषचक्रम् । वितततरलतारस्फारतेजःप्रकारप्रसृतमरुदुदञ्चन्मध्यनाडिक्रमेण

sa galitasakalāntaḥsvāntaviśrāntimūlodgatanijabalaśaktisphoṭitāśeṣacakram / vitatataralatārasphāratejaḥprakāraprasṛtamarududañcanmadhyanāḍikrameṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ललितदलसरोजप्रोच्चटज्जीवहंसो दृशमतिशशिसूर्यां भ्रूविभागे निवेश्य । गलितकरणवृत्तिग्रामनिःस्यनादलक्ष्यः सपदि किमपि भीष्मश्चिन्तयन्संबभूव

lalitadalasarojaproccaṭajjīvahaṃso dṛśamatiśaśisūryāṃ bhrūvibhāge niveśya / galitakaraṇavṛttigrāmaniḥsyanādalakṣyaḥ sapadi kimapi bhīṣmaścintayansaṃbabhūva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ ज्योतिस्तडित्पुञ्जरांशुशताचितम् । भित्त्वा भीष्मस्य मूर्धानं विवेश विमलं नभः

atha jyotistaḍitpuñjarāṃśuśatācitam / bhittvā bhīṣmasya mūrdhānaṃ viveśa vimalaṃ nabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽस्य रत्नाभरणैर्वासोभिः कुसुमैस्तथा । धर्मराजः सविदुरश्चक्रे वैमानिकं स्वयम्

tato 'sya ratnābharaṇairvāsobhiḥ kusumaistathā / dharmarājaḥ saviduraścakre vaimānikaṃ svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छेत्त्रं तस्य यशः शुभ्रं युयुत्सुस्तूर्णमग्रहीत् । चामरे सत्त्वधवले भीमसेनार्जुनावपि

chettraṃ tasya yaśaḥ śubhraṃ yuyutsustūrṇamagrahīt / cāmare sattvadhavale bhīmasenārjunāvapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सबाष्पं भरतस्त्रीभिस्तालवृन्तानिलेन सः । वीज्यमानश्चितां प्राप श्रीखण्डागुरुकल्पिताम्

sabāṣpaṃ bharatastrībhistālavṛntānilena saḥ / vījyamānaścitāṃ prāpa śrīkhaṇḍāgurukalpitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सजीव इव संलीने गाङ्गेये स्फारतेजसि । युधिष्ठिरमुखाश्चक्रुः साश्रुनेत्रा जलक्रियाम्

sajīva iva saṃlīne gāṅgeye sphāratejasi / yudhiṣṭhiramukhāścakruḥ sāśrunetrā jalakriyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र मन्दाकिनीतीरे विषण्णो राज्ञि सानुगे । जलमध्यात्समुत्तस्थौ जाह्नवी साश्रुलोचना

tatra mandākinītīre viṣaṇṇo rājñi sānuge / jalamadhyātsamuttasthau jāhnavī sāśrulocanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा विह्वला शोकवती विषण्णैः परमर्षिभिः । व्यासनारदकण्वाद्यैर्मुहुरालोकितावदत्

sā vihvalā śokavatī viṣaṇṇaiḥ paramarṣibhiḥ / vyāsanāradakaṇvādyairmuhurālokitāvadat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हा पुत्र त्रिपुरारातिशिष्यस्य क्षत्रियद्विषः । जेता तस्यापि रामस्य निहतो ऽसि कथं परैः

hā putra tripurārātiśiṣyasya kṣatriyadviṣaḥ / jetā tasyāpi rāmasya nihato 'si kathaṃ paraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो नु त्वयि कालेन याते ऽस्तं यशसां निधौ । शोच्येयं पृथिवी शून्या वीररत्नविना कृता

aho nu tvayi kālena yāte 'staṃ yaśasāṃ nidhau / śocyeyaṃ pṛthivī śūnyā vīraratnavinā kṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

का नाम जननी पापा मद्विधान्या भविष्यति । निहतं त्वादृशं पुत्रं या श्रुत्वापि न दीर्यते

kā nāma jananī pāpā madvidhānyā bhaviṣyati / nihataṃ tvādṛśaṃ putraṃ yā śrutvāpi na dīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो बत वराकेण हतो भीष्मः शिखण्डिना । कुपितः कुञ्जरारातिर्जम्बुकेन निपातितः

aho bata varākeṇa hato bhīṣmaḥ śikhaṇḍinā / kupitaḥ kuñjarārātirjambukena nipātitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति प्रलापमुखरां जह्नुकन्यां जनार्दनः । शनैराश्वासयन्नूचे मेघगम्भीरनिःस्वनः

iti pralāpamukharāṃ jahnukanyāṃ janārdanaḥ / śanairāśvāsayannūce meghagambhīraniḥsvanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विज्ञातपरमार्थापि वसुशापे ऽपि साक्षिणी । सामान्यजननीव त्वं कथं देवि विमुह्यसे

vijñātaparamārthāpi vasuśāpe 'pi sākṣiṇī / sāmānyajananīva tvaṃ kathaṃ devi vimuhyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि शान्तनवं भीष्मं त्रिपुरारिपराक्रमम् । हन्तुं शिखण्डिनः शक्तिर्विना कालाद्बलीयसः

na hi śāntanavaṃ bhīṣmaṃ tripurāriparākramam / hantuṃ śikhaṇḍinaḥ śaktirvinā kālādbalīyasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यातः परमं धाम स्वच्छन्दनिधनः स्वयम् । अशोच्यं मा शुचः पुत्रं को ऽन्यो जायेत तद्विधः

sa yātaḥ paramaṃ dhāma svacchandanidhanaḥ svayam / aśocyaṃ mā śucaḥ putraṃ ko 'nyo jāyeta tadvidhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति व्यासादिभिः सार्धं कृष्णेनाश्वासिता शनैः । निःस्यन्दमीनमकरा क्षणं मन्दाकिनी बभौ

iti vyāsādibhiḥ sārdhaṃ kṛṣṇenāśvāsitā śanaiḥ / niḥsyandamīnamakarā kṣaṇaṃ mandākinī babhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो युधिष्ठिरमुखास्तां समामन्त्र्य सानुगाः । दुःखाकुला न्यवर्तन्त याते ऽस्तं वासरेश्वरे

tato yudhiṣṭhiramukhāstāṃ samāmantrya sānugāḥ / duḥkhākulā nyavartanta yāte 'staṃ vāsareśvare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.