Ksemendra: Bharatamanjari 14

॥आश्वमेधिकं पर्व॥ नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्

//āśvamedhikaṃ parva// nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam / devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यशः शशाङ्कोशेषे ऽस्तं प्रयाते भीष्मभास्वति । पपात धर्मतनयः शोकम्लानमुखाम्बुजः

yaśaḥ śaśāṅkośeṣe 'staṃ prayāte bhīṣmabhāsvati / papāta dharmatanayaḥ śokamlānamukhāmbujaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोहमूर्च्छाकुले तस्मिन्विषण्णे सह बान्धवैः । शुचं संस्तम्भ्य शनकैर्धृतराष्ट्रस्तमब्रवीत्

mohamūrcchākule tasminviṣaṇṇe saha bāndhavaiḥ / śucaṃ saṃstambhya śanakairdhṛtarāṣṭrastamabravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तिष्ठ पृथिवीपाल न धैर्यं हातुमर्हसि । संसारासारचरितं मुनिभ्यः श्रुतवानसि

uttiṣṭha pṛthivīpāla na dhairyaṃ hātumarhasi / saṃsārāsāracaritaṃ munibhyaḥ śrutavānasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोकस्यावसरो नायं स्वधर्मादच्युतस्य ते । पाहि सत्त्वसुधासिन्धो प्रजापतिरिव प्रजाः

śokasyāvasaro nāyaṃ svadharmādacyutasya te / pāhi sattvasudhāsindho prajāpatiriva prajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोचितव्यो ममैवायं कालः समुचितो ऽधुना । विदुरस्य गिरो येन न श्रुताः सुनयोज्ज्वलाः

śocitavyo mamaivāyaṃ kālaḥ samucito 'dhunā / vidurasya giro yena na śrutāḥ sunayojjvalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्ते धृतराष्ट्रेण कृष्णः क्ष्मापालमभ्यधात् । मा शुचः क्षत्रधर्मेण लब्धां भुङ्क्ष्व महीमिमाम्

ityukte dhṛtarāṣṭreṇa kṛṣṇaḥ kṣmāpālamabhyadhāt / mā śucaḥ kṣatradharmeṇa labdhāṃ bhuṅkṣva mahīmimām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखिभ्यो हि पलायन्ते धैर्यायत्ता विभूतयः । यजस्व विजयी राजन्पापशङ्कापनुत्तये

duḥkhibhyo hi palāyante dhairyāyattā vibhūtayaḥ / yajasva vijayī rājanpāpaśaṅkāpanuttaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्वमेधेन विधिना यातस्तद्योग्यतामसि । एतन्मुनिवचः श्रुत्वा यज्ञे बद्धमनोरथः

aśvamedhena vidhinā yātastadyogyatāmasi / etanmunivacaḥ śrutvā yajñe baddhamanorathaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनमूलां क्रियं मत्वा राज्यकोशमचिन्तयत् । सो ऽथ सर्वान्समाहूय कोशाध्यक्षान्मखोत्सुकः

dhanamūlāṃ kriyaṃ matvā rājyakośamacintayat / so 'tha sarvānsamāhūya kośādhyakṣānmakhotsukaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेभ्यः शुश्राव सर्वस्वं क्षयितं युधि कौरवैः । अश्वमेधे निराशं तं विज्ञाय द्रविणं विना

tebhyaḥ śuśrāva sarvasvaṃ kṣayitaṃ yudhi kauravaiḥ / aśvamedhe nirāśaṃ taṃ vijñāya draviṇaṃ vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उवाच करुणासिन्धुर्व्यासो निर्वापयन्निव । मरुत्तस्य क्षितिपतेर्यज्ञशेषं हिमाचले

uvāca karuṇāsindhurvyāso nirvāpayanniva / maruttasya kṣitipateryajñaśeṣaṃ himācale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काञ्चनं विद्यते भूरि यज्ञार्थं तदवाप्स्यसि । श्रुत्वैतत्पाण्डुपुत्रेण मरुत्तस्य महीपतेः

kāñcanaṃ vidyate bhūri yajñārthaṃ tadavāpsyasi / śrutvaitatpāṇḍuputreṇa maruttasya mahīpateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महायज्ञकथां पृष्टः प्रोवाच मुनिपुंगवः । महीयसि मनोर्वंशे महतां यशसां निधिः

mahāyajñakathāṃ pṛṣṭaḥ provāca munipuṃgavaḥ / mahīyasi manorvaṃśe mahatāṃ yaśasāṃ nidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करंधमकुले श्रीमान्मरुत्तो ऽभून्महीपतिः । तमन्द्रः स्पर्धते नित्यं न स शक्नोति चेष्टितैः

karaṃdhamakule śrīmānmarutto 'bhūnmahīpatiḥ / tamandraḥ spardhate nityaṃ na sa śaknoti ceṣṭitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा तदा मन्युतप्तो रहः प्राह बृहस्पतिम् । करंधमो ऽभवद्याज्यस्त्वत्पितुः पृथिवीपतिः

yadā tadā manyutapto rahaḥ prāha bṛhaspatim / karaṃdhamo 'bhavadyājyastvatpituḥ pṛthivīpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमात्तवापि तत्सूनुर्मरुत्तस्तद्गुणाधिकः । किंतु तद्दर्पसंघर्षाद्भवन्तमहमर्थये

kramāttavāpi tatsūnurmaruttastadguṇādhikaḥ / kiṃtu taddarpasaṃgharṣādbhavantamahamarthaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न याजकपदं तस्य गन्तव्यं भवताधुना । इत्यर्थितो मघवता तथेत्यूचे बृहस्पतिः

na yājakapadaṃ tasya gantavyaṃ bhavatādhunā / ityarthito maghavatā tathetyūce bṛhaspatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्यप्रभृति मर्त्यो मे न याज्य इति संविदा । अत्रान्तरे नरपतिर्मरुत्तो विपुलं क्रतुम्

adyaprabhṛti martyo me na yājya iti saṃvidā / atrāntare narapatirmarutto vipulaṃ kratum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आहर्तुं कृतसंकल्पो बृहस्पतिमुपाययौ । स तेनाभ्यर्थितो यत्नाद्याजको ऽस्तु भवानिति

āhartuṃ kṛtasaṃkalpo bṛhaspatimupāyayau / sa tenābhyarthito yatnādyājako 'stu bhavāniti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चकाराभ्युपगमं शक्रप्रणययन्त्रितः । प्रत्याख्यातः स गुरुणा राजा लज्जानताननः

na cakārābhyupagamaṃ śakrapraṇayayantritaḥ / pratyākhyātaḥ sa guruṇā rājā lajjānatānanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रजन्विनष्टसंकल्पो ददर्श पथि नारदम् । नारदो ऽपि तमालोक्य पृष्ट्वा श्रुत्वा च तत्कथाम्

vrajanvinaṣṭasaṃkalpo dadarśa pathi nāradam / nārado 'pi tamālokya pṛṣṭvā śrutvā ca tatkathām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उवाच त्यज संतापं मा राजन्विमना भव । संवर्ताख्यो निधिर्धाम्नामनुजो ऽस्ति बृहस्पतेः

uvāca tyaja saṃtāpaṃ mā rājanvimanā bhava / saṃvartākhyo nidhirdhāmnāmanujo 'sti bṛhaspateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वच्छन्दचारी योगीन्द्रो वाराणस्यां स वर्तते । संवर्तः स परिज्ञेयो व्रजेथाः शरणं तु तम्

svacchandacārī yogīndro vārāṇasyāṃ sa vartate / saṃvartaḥ sa parijñeyo vrajethāḥ śaraṇaṃ tu tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवेदितो ऽहं केनेति पृष्टस्तेन त्वमानतः । ब्रवीथा नारदो मह्यं त्वामिहस्थं न्यवेदयत्

nivedito 'haṃ keneti pṛṣṭastena tvamānataḥ / bravīthā nārado mahyaṃ tvāmihasthaṃ nyavedayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथयित्वा प्रहृष्टश्च ज्वलितं जातवेदसम् । इत्युक्त्वा प्रार्थयेथास्तं याजकं यज्वनां वरः

kathayitvā prahṛṣṭaśca jvalitaṃ jātavedasam / ityuktvā prārthayethāstaṃ yājakaṃ yajvanāṃ varaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नारदेनेत्यभिहिते भूपालो हर्षनिर्भरः । तदुक्तं विदधे सर्वं गत्वा वारणसीं स्वयम्

nāradenetyabhihite bhūpālo harṣanirbharaḥ / taduktaṃ vidadhe sarvaṃ gatvā vāraṇasīṃ svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संत्यक्तोन्मत्तरूपं स प्राप्य तं याजकं नृपः । चकार तदनुज्ञातस्तपो हिमगिरेस्तटे

saṃtyaktonmattarūpaṃ sa prāpya taṃ yājakaṃ nṛpaḥ / cakāra tadanujñātastapo himagirestaṭe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तपसा यज्ञवित्तार्थी देवमाराध्य शंकरम् । अनेकमेरुविपुलं लेभे हेम स पार्थिवः

tapasā yajñavittārthī devamārādhya śaṃkaram / anekameruvipulaṃ lebhe hema sa pārthivaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हैमेषु सर्वभाण्डेषु रचितेष्वथ शिल्पिभिः । संपूर्णो यज्ञसंभारः प्रावर्तत महीभुजः

haimeṣu sarvabhāṇḍeṣu raciteṣvatha śilpibhiḥ / saṃpūrṇo yajñasaṃbhāraḥ prāvartata mahībhujaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समृद्धिमतुलां तस्य यज्ञे ज्ञात्वा बृहस्पतिः । संवर्तकं याजकं च संतप्तस्तनुतां ययौ

samṛddhimatulāṃ tasya yajñe jñātvā bṛhaspatiḥ / saṃvartakaṃ yājakaṃ ca saṃtaptastanutāṃ yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स शोककारणं पृष्टः शक्रेण म्लानमानसः । मरुत्तयज्ञविभवं भ्रातृस्पर्धाकुलो ऽवदत्

sa śokakāraṇaṃ pṛṣṭaḥ śakreṇa mlānamānasaḥ / maruttayajñavibhavaṃ bhrātṛspardhākulo 'vadat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः शतक्रतुस्तस्य प्रीत्ये गुरुवत्सलः । उवाच वह्निमाहूय मरुत्तं व्रज पार्थिवम्

tataḥ śatakratustasya prītye guruvatsalaḥ / uvāca vahnimāhūya maruttaṃ vraja pārthivam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गत्वा मद्वचसा वाच्यः स च राजा त्वया क्रतौ । यथा संवर्तकं त्यक्त्वा भवेद्याज्यो बृहस्पतेः

gatvā madvacasā vācyaḥ sa ca rājā tvayā kratau / yathā saṃvartakaṃ tyaktvā bhavedyājyo bṛhaspateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तः सुरराजेन गत्वा वह्निर्नराधिपम् । शक्रसंदेशमवदन्न च राजाभ्यमन्यत

ityuktaḥ surarājena gatvā vahnirnarādhipam / śakrasaṃdeśamavadanna ca rājābhyamanyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः प्रतिनिवृत्तो ऽथ पुनर्गच्छेति वज्रिणा । प्रेरितः पावको ऽवादीत्संवर्तभयकम्पितः

tataḥ pratinivṛtto 'tha punargaccheti vajriṇā / preritaḥ pāvako 'vādītsaṃvartabhayakampitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तत्र ब्रह्मचारी मामूचे संवर्तकः क्रुधा । तेजोराशिः शपेयं त्वां समेष्यसि पुनर्यदि

sa tatra brahmacārī māmūce saṃvartakaḥ krudhā / tejorāśiḥ śapeyaṃ tvāṃ sameṣyasi punaryadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वैतत्कातरो ऽसीति तं जगाद पुरंदरः । ज्वलनः प्रत्युवाचाथ तं कोपहविषा ज्वलन्

śrutvaitatkātaro 'sīti taṃ jagāda puraṃdaraḥ / jvalanaḥ pratyuvācātha taṃ kopahaviṣā jvalan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो नु ब्रह्मकोपाग्निरहल्यावल्लभस्य ते । प्रमादादथ कोपाद्वा मोहाद्वा शक्र विस्मृतः

aho nu brahmakopāgnirahalyāvallabhasya te / pramādādatha kopādvā mohādvā śakra vismṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यदा च्यवनः कोपान्महादंष्ट्रं महासुरम् । असृजत्त्वद्वधायोग्रं तदा धैर्यं क्व ते गतम्

sa yadā cyavanaḥ kopānmahādaṃṣṭraṃ mahāsuram / asṛjattvadvadhāyograṃ tadā dhairyaṃ kva te gatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःसहा ब्राह्मणरुषो निर्दहन्ति जगत्क्षणात् । उक्ते हुताशनेनेति न शक्तः किंचिदब्रवीत्

duḥsahā brāhmaṇaruṣo nirdahanti jagatkṣaṇāt / ukte hutāśaneneti na śaktaḥ kiṃcidabravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विसृष्टः पुनरिन्द्रेण गन्धर्वाधिपतिर्नृपम् । ऊचे गुरुं भजस्वेति न च राजा तमग्रहीत्

visṛṣṭaḥ punarindreṇa gandharvādhipatirnṛpam / ūce guruṃ bhajasveti na ca rājā tamagrahīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः क्रुद्धः स्वयं वज्री गर्जन्गम्भीरनिःस्वनः । यज्ञाङ्गनं नरपतेर्व्योम्ना मेघैर्वृतो ययौ

tataḥ kruddhaḥ svayaṃ vajrī garjangambhīraniḥsvanaḥ / yajñāṅganaṃ narapatervyomnā meghairvṛto yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रभावेनाथ महता संवर्तस्योग्रतेजसः । शतमन्युसमुत्सृष्टं वज्रं मेघान्समाविशत्

prabhāvenātha mahatā saṃvartasyogratejasaḥ / śatamanyusamutsṛṣṭaṃ vajraṃ meghānsamāviśat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्मन्त्रशक्त्या विवशः समाहूतो ऽथ वृत्रहा । आययौ सह भागार्हैस्त्रिदशैः सोमपीथिभिः

tanmantraśaktyā vivaśaḥ samāhūto 'tha vṛtrahā / āyayau saha bhāgārhaistridaśaiḥ somapīthibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूजितो ऽथ मरुत्तेन शान्तमन्युः शतक्रतुः । यज्ञक्रियापरिकरे परिचर्यापरो ऽभवत्

pūjito 'tha maruttena śāntamanyuḥ śatakratuḥ / yajñakriyāparikare paricaryāparo 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाज्ञया सुराः सर्वे यज्ञसंभारकारिणः । बभूवुर्भूमिपालस्य निदेशवशगाश्चिरम्

tadājñayā surāḥ sarve yajñasaṃbhārakāriṇaḥ / babhūvurbhūmipālasya nideśavaśagāściram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तस्येन्द्रजयिनो राज्ञः संवर्ततेजसा । निर्विघ्नः पूर्णतां प्राप यज्ञः कनकवर्षिणः

evaṃ tasyendrajayino rājñaḥ saṃvartatejasā / nirvighnaḥ pūrṇatāṃ prāpa yajñaḥ kanakavarṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छेषद्विणेन त्वं हयमेधमहामखम् । प्रयतः प्राप्नुहीत्युक्ताव विरराम मुनीश्वरः

taccheṣadviṇena tvaṃ hayamedhamahāmakham / prayataḥ prāpnuhītyuktāva virarāma munīśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णेनाश्वारस्यमानो ऽथ मुनिभिर्भ्रातृभिस्तथा । अश्वमेधधृतोद्योगो धृतिं लेभे युधिष्ठिरः

kṛṣṇenāśvārasyamāno 'tha munibhirbhrātṛbhistathā / aśvamedhadhṛtodyogo dhṛtiṃ lebhe yudhiṣṭhiraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रष्टुं ततः प्रजाकार्यं प्रवृत्ते धर्मनन्दने । अन्तर्दधे तमामन्त्र्य सर्वं तन्मुनिमण्डलम्

draṣṭuṃ tataḥ prajākāryaṃ pravṛtte dharmanandane / antardadhe tamāmantrya sarvaṃ tanmunimaṇḍalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेमरत्नलताकान्ते विकासिकनकाम्बुजे । अथ कृष्णौ सभोद्याने स्वैरं प्रीत्या विजह्वतुः

hemaratnalatākānte vikāsikanakāmbuje / atha kṛṣṇau sabhodyāne svairaṃ prītyā vijahvatuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथान्ते तत्र कंसारिं सुभद्रावल्लभो ऽवदत् । युद्धारम्भे त्वयोक्तं यत्सर्वं तन्मम विस्मृतम्

kathānte tatra kaṃsāriṃ subhadrāvallabho 'vadat / yuddhārambhe tvayoktaṃ yatsarvaṃ tanmama vismṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विसृष्टं परमार्थज्ञ ज्ञानं तत्पुनरुच्यताम् । इत्युक्तः पाण्डुपुत्रेण विषण्णः केशवो ऽब्रवीत्

visṛṣṭaṃ paramārthajña jñānaṃ tatpunarucyatām / ityuktaḥ pāṇḍuputreṇa viṣaṇṇaḥ keśavo 'bravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो त्वयावधानेन न श्रुतं तदबुद्धिना । न शक्यते पुनर्वक्तुं तथापि श्रूयतामिदम्

aho tvayāvadhānena na śrutaṃ tadabuddhinā / na śakyate punarvaktuṃ tathāpi śrūyatāmidam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मणेन पुरा कश्चिज्जीवन्मुक्तदशां श्रितः । सिद्धः पृष्टो ऽवदत्सर्वं विज्ञाय भवविभ्रमम्

brāhmaṇena purā kaścijjīvanmuktadaśāṃ śritaḥ / siddhaḥ pṛṣṭo 'vadatsarvaṃ vijñāya bhavavibhramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिन्नसत्यसंघाते भूतानां पाञ्चभौतिके । गुणैर्निबद्धः पक्षीव जीवस्तिष्ठति पञ्जरे

asminnasatyasaṃghāte bhūtānāṃ pāñcabhautike / guṇairnibaddhaḥ pakṣīva jīvastiṣṭhati pañjare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहंकारैकसाराणां देहिनां विस्मृतात्मनाम् । चक्रवत्परिवर्तन्ते सुखदुःखक्षयोदयाः

ahaṃkāraikasārāṇāṃ dehināṃ vismṛtātmanām / cakravatparivartante sukhaduḥkhakṣayodayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहान्ते कर्मसंसर्गाज्जन्तवः शुभदुष्कृतैः । तारारूपा विमानानि भजन्ते नरकाणि वा

dehānte karmasaṃsargājjantavaḥ śubhaduṣkṛtaiḥ / tārārūpā vimānāni bhajante narakāṇi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो भोगक्षये गर्भं जरायुपरिवेष्टितम् । शुक्ररूपो विशत्यात्मा योन्यां शोणितसंप्लुतः

tato bhogakṣaye garbhaṃ jarāyupariveṣṭitam / śukrarūpo viśatyātmā yonyāṃ śoṇitasaṃplutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निःश्वासाग्रैर्यथा वारि लीयते दर्पणोदरे । निर्धूतस्य यथा वह्नेरूष्मा व्योम्नि प्रसर्पति

niḥśvāsāgrairyathā vāri līyate darpaṇodare / nirdhūtasya yathā vahnerūṣmā vyomni prasarpati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा कुसुमामोदः प्रविशत्यन्तरे ऽनिले । रागः संक्रान्तिमायाति सरन्ध्रे स्फटिके यथा

yathā vā kusumāmodaḥ praviśatyantare 'nile / rāgaḥ saṃkrāntimāyāti sarandhre sphaṭike yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा दुर्लक्ष्यसंचारो गर्भमात्मा प्रधावति । बिभ्राणो वासनामन्तः शीतस्पर्शमिवानिलः

tathā durlakṣyasaṃcāro garbhamātmā pradhāvati / bibhrāṇo vāsanāmantaḥ śītasparśamivānilaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातस्य जायते तस्य वर्धमानस्य वर्धते । तृष्णातन्तुर्भि(र्वि)सस्येव शुष्यतो न तु शुष्यति

jātasya jāyate tasya vardhamānasya vardhate / tṛṣṇātanturbhi(rvi)sasyeva śuṣyato na tu śuṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवेकाद्दुःखसंयोगाद्वैराग्यं गाढमाश्रितः । नाहमसस्मीति मन्त्रेण मुच्यते ब्रह्मदीक्षितः

vivekādduḥkhasaṃyogādvairāgyaṃ gāḍhamāśritaḥ / nāhamasasmīti mantreṇa mucyate brahmadīkṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वं भावेषु निर्वाणस्ततः कारणवृत्तिषु । निरालम्बदशामेत्य योगी ब्रह्मणि लीयते

pūrvaṃ bhāveṣu nirvāṇastataḥ kāraṇavṛttiṣu / nirālambadaśāmetya yogī brahmaṇi līyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वतः पाणिचरणं सर्वव्यापिनमव्ययम् । आत्मानं स परिज्ञाय सत्यामेतां भवस्थितिम्

sarvataḥ pāṇicaraṇaṃ sarvavyāpinamavyayam / ātmānaṃ sa parijñāya satyāmetāṃ bhavasthitim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्त्वा ब्राह्मणं सिद्धः सहसान्तरधीयत । इदमन्यच्च कौन्तेय श्रेयसे प्रयतः शृणु

ityuktvā brāhmaṇaṃ siddhaḥ sahasāntaradhīyata / idamanyacca kaunteya śreyase prayataḥ śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उवाच ब्राह्मणी काचिद्भर्तारं विजने पुरा । गमिष्यामि गतिं साध्वी कामहं त्वत्परायणा

uvāca brāhmaṇī kācidbhartāraṃ vijane purā / gamiṣyāmi gatiṃ sādhvī kāmahaṃ tvatparāyaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति पृष्टस्तया विप्रस्तामुवाच स्मिताननः । अग्निर्वैश्वानरो नाम स्थितो ऽन्तः किल देहिनाम्

iti pṛṣṭastayā viprastāmuvāca smitānanaḥ / agnirvaiśvānaro nāma sthito 'ntaḥ kila dehinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाणि मनोबुद्धिस्तस्य सप्तार्चिष स्मृताः । विषयाश्चास्य समिधो भोक्तारः सप्त चर्त्विजः । तस्मिन्हते सर्वमिदं जायते च पुनः पुनः

indriyāṇi manobuddhistasya saptārciṣa smṛtāḥ / viṣayāścāsya samidho bhoktāraḥ sapta cartvijaḥ / tasminhate sarvamidaṃ jāyate ca punaḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाणीव मनसो मनस्तेषां च सर्वदा । परस्परोपकारेण प्रीयते देहसंगमे

indriyāṇīva manaso manasteṣāṃ ca sarvadā / parasparopakāreṇa prīyate dehasaṃgame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोबुद्धिप्रभृतयः सप्तेन्द्रियमृगाः पुरा । अतर्केणैव निहता राज्ञा योगमयैः शरैः

manobuddhiprabhṛtayaḥ saptendriyamṛgāḥ purā / atarkeṇaiva nihatā rājñā yogamayaiḥ śaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जितेन्द्रियस्य नो किंचिदिदं तस्यैव चाखिलम् । विषया विषयस्येति जनको विप्रमभ्यदात्

jitendriyasya no kiṃcididaṃ tasyaiva cākhilam / viṣayā viṣayasyeti janako vipramabhyadāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादसक्तमनसा दृष्ट्वा सर्वमिदं मया । त्यक्तं परावरज्ञेन भवाविर्भावशान्तये

tasmādasaktamanasā dṛṣṭvā sarvamidaṃ mayā / tyaktaṃ parāvarajñena bhavāvirbhāvaśāntaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गतिस्तवापि कल्याणि मद्भावसदृशी सदा । ब्रह्मारणीसमुद्भूतं जानीहि ज्ञानपावकम्

gatistavāpi kalyāṇi madbhāvasadṛśī sadā / brahmāraṇīsamudbhūtaṃ jānīhi jñānapāvakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत्पत्युर्वचः श्रुत्वा ब्राह्मणी तत्त्वदर्शिनी । क्षेत्रक्षेत्रज्ञविज्ञानं परं प्रावीण्यमाययौ

etatpatyurvacaḥ śrutvā brāhmaṇī tattvadarśinī / kṣetrakṣetrajñavijñānaṃ paraṃ prāvīṇyamāyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वैतदर्जुनः कृष्णं बभाषे विस्मयाकुलः । योगीन्द्रो ब्राह्मणः को ऽसौ क्वास्ते वा सा च तद्वधूः

śrutvaitadarjunaḥ kṛṣṇaṃ babhāṣe vismayākulaḥ / yogīndro brāhmaṇaḥ ko 'sau kvāste vā sā ca tadvadhūḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तः कैटभारातिः पुनरूचे धनंजयम् । शिष्येण पृष्टः सर्वज्ञः पुरा गुरुरभाषत

ityuktaḥ kaiṭabhārātiḥ punarūce dhanaṃjayam / śiṣyeṇa pṛṣṭaḥ sarvajñaḥ purā gururabhāṣata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बृहस्पतिप्रभृतिभिर्मुनीन्द्रैः सर्वदर्शिभिः । श्रुतेयं भवविच्छेदकथा प्रोक्ता स्वयंभुवा

bṛhaspatiprabhṛtibhirmunīndraiḥ sarvadarśibhiḥ / śruteyaṃ bhavavicchedakathā proktā svayaṃbhuvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणत्रयनिबद्धानां कर्मभेदविकारिणाम् । भावो ऽयं प्राणिनां शश्वदल्पो ऽप्यायात्यनल्पताम्

guṇatrayanibaddhānāṃ karmabhedavikāriṇām / bhāvo 'yaṃ prāṇināṃ śaśvadalpo 'pyāyātyanalpatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचित्रः किल सर्गो ऽयमहंकाराद्विनिर्गतः । तस्मिन्नेव लयं याति श्वभ्रे पुष्पचयो यथा

vicitraḥ kila sargo 'yamahaṃkārādvinirgataḥ / tasminneva layaṃ yāti śvabhre puṣpacayo yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जन्मान्तरशताभ्यासादन्तरङ्गत्वमागतः । अहंकारः स मनसो लीलया केन भेद्यते

janmāntaraśatābhyāsādantaraṅgatvamāgataḥ / ahaṃkāraḥ sa manaso līlayā kena bhedyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविद्या तानवेनैव शनैः संन्यस्तकर्मणः । विकल्पद्वंद्वविरतौ ज्ञानालोकः प्रजायते

avidyā tānavenaiva śanaiḥ saṃnyastakarmaṇaḥ / vikalpadvaṃdvaviratau jñānālokaḥ prajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानाग्निना प्रवृद्धेन दग्ध्वा भवविषद्रुमम् । सर्वग्रन्थिविनिर्मुक्तः परमामृतमश्नुते

jñānāgninā pravṛddhena dagdhvā bhavaviṣadrumam / sarvagranthivinirmuktaḥ paramāmṛtamaśnute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ब्रह्मोदितं ज्ञानं शिष्याय गुरुणा पुरा । नानानिदर्शनोपेतं कथितं भवशान्तये

iti brahmoditaṃ jñānaṃ śiṣyāya guruṇā purā / nānānidarśanopetaṃ kathitaṃ bhavaśāntaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहमेव गुरुः पार्थ शिष्यश्च त्वं समो मम । इत्युक्त्वा ज्ञानसर्वस्वं विरराम जनार्दनः

ahameva guruḥ pārtha śiṣyaśca tvaṃ samo mama / ityuktvā jñānasarvasvaṃ virarāma janārdanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो विहृत्य सुचिरं प्रीत्या कृष्णः किरीटिना । द्वारकागमने चक्रे मतिं बन्धुजनोत्सुकः

tato vihṛtya suciraṃ prītyā kṛṣṇaḥ kirīṭinā / dvārakāgamane cakre matiṃ bandhujanotsukaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स गत्वा नृपमामन्त्र्य धृतराष्ट्रं च सानुगम् । आश्वास्य कृष्णां कुन्तीं च प्रणम्यादाय चानुजाम्

sa gatvā nṛpamāmantrya dhṛtarāṣṭraṃ ca sānugam / āśvāsya kṛṣṇāṃ kuntīṃ ca praṇamyādāya cānujām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्वमेधे समेष्यामि पुनः कृत्वेति संविदम् । दारुकप्रेरितरथः प्रतस्थे गरुडध्वजः

aśvamedhe sameṣyāmi punaḥ kṛtveti saṃvidam / dārukapreritarathaḥ pratasthe garuḍadhvajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स व्रजन्सात्यकिसखस्तेजोरञ्जितदिङ्मुखः । उत्तङ्कं तपसां राशिमालुलोके मुनिः पथि

sa vrajansātyakisakhastejorañjitadiṅmukhaḥ / uttaṅkaṃ tapasāṃ rāśimāluloke muniḥ pathi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं दृष्ट्वा सादरं शौरिः प्रणम्य रचिताञ्जलिः । कुशलं वीतवैराणां पप्रच्छाश्रमवासिनाम्

taṃ dṛṣṭvā sādaraṃ śauriḥ praṇamya racitāñjaliḥ / kuśalaṃ vītavairāṇāṃ papracchāśramavāsinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तङ्को ऽपि हरिं दृष्ट्वा प्रीतिपूर्वमनामयम् । ऊचे कच्चित्त्वया साम्ना रक्षितं भारतं कुलम्

uttaṅko 'pi hariṃ dṛṣṭvā prītipūrvamanāmayam / ūce kaccittvayā sāmnā rakṣitaṃ bhārataṃ kulam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कच्चिद्दुर्योधनो राजा धर्मपुत्रश्च सानुगौ । स्थितौ विगतसंघर्षौ त्वद्बुद्ध्या पैत्रिके पदे

kaccidduryodhano rājā dharmaputraśca sānugau / sthitau vigatasaṃgharṣau tvadbuddhyā paitrike pade

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युत्तङ्केन गोविन्दः पृष्टस्तं प्रत्यभाषत । भारतानां मुने यत्नः परः संधौ कृतो मया

ityuttaṅkena govindaḥ pṛṣṭastaṃ pratyabhāṣata / bhāratānāṃ mune yatnaḥ paraḥ saṃdhau kṛto mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हितमुक्तो ऽपि बहुशः कौरवो विदुरादिभिः । न जग्राह कृतान्तेन दैवेन च विमोहितः

hitamukto 'pi bahuśaḥ kauravo vidurādibhiḥ / na jagrāha kṛtāntena daivena ca vimohitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्बन्धात्कुरुराजस्य राधेयमुनिवर्तिनः । निहताः पार्थिवाः सर्वे शेषाः पञ्चैव पाण्डवाः

nirbandhātkururājasya rādheyamunivartinaḥ / nihatāḥ pārthivāḥ sarve śeṣāḥ pañcaiva pāṇḍavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एत्च्छ्रुत्वा मुनिः कोपाज्ज्वलितानलसंनिभः । तमूचे वक्रमनसा ते त्वयैव निपातिताः

etcchrutvā muniḥ kopājjvalitānalasaṃnibhaḥ / tamūce vakramanasā te tvayaiva nipātitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्तेनापि त्वया कृष्ण यस्मात्पार्थहितैषिणा । उपेक्षितः क्षयो घोरस्तस्माच्छापं ददानि ते

śaktenāpi tvayā kṛṣṇa yasmātpārthahitaiṣiṇā / upekṣitaḥ kṣayo ghorastasmācchāpaṃ dadāni te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तङ्केनेत्यभिहिते बभाषे कैटभान्तकः । जानामि तेजसां राशिं त्वामुत्तङ्क तपोनिधिम्

uttaṅkenetyabhihite babhāṣe kaiṭabhāntakaḥ / jānāmi tejasāṃ rāśiṃ tvāmuttaṅka taponidhim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंतु नार्हसि कोपेन तीव्रं कर्तुं तपोव्ययम् । तमो हि दुःसहं घोरं क्रोधो मृत्युः शरीरिणाम्

kiṃtu nārhasi kopena tīvraṃ kartuṃ tapovyayam / tamo hi duḥsahaṃ ghoraṃ krodho mṛtyuḥ śarīriṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाद्यापि नष्टमोहो ऽसि ननु नाद्यापि पश्यसि । किं न जानासि मां सर्वं सर्वव्यापिनमव्ययम्

nādyāpi naṣṭamoho 'si nanu nādyāpi paśyasi / kiṃ na jānāsi māṃ sarvaṃ sarvavyāpinamavyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वदेवमयः कर्ता विश्वात्मा जगतामहम् । इत्युक्ते पुष्कराक्षेण शान्तकोपो ऽब्रवीन्मुनिः

sarvadevamayaḥ kartā viśvātmā jagatāmaham / ityukte puṣkarākṣeṇa śāntakopo 'bravīnmuniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाने त्वां किं तु तद्दिव्यं द्रष्टुमिच्छामि ते वपुः । इत्यर्थितो मुनीन्द्रेण विश्वाविष्कारलीलया

jāne tvāṃ kiṃ tu taddivyaṃ draṣṭumicchāmi te vapuḥ / ityarthito munīndreṇa viśvāviṣkāralīlayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्तिप्रकाशपरिपूरितसंविदग्रे रेखास्फुरद्द्रुहिणरुद्रमहेन्द्रचन्द्रम् । धामत्रयोत्तरमनश्वरमैश्वरं त द्दृष्ट्वा वपुर्मुनिवरो ऽभवदस्तमोहः

śaktiprakāśaparipūritasaṃvidagre rekhāsphuraddruhiṇarudramahendracandram / dhāmatrayottaramanaśvaramaiśvaraṃ ta ddṛṣṭvā vapurmunivaro 'bhavadastamohaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स्तोत्रैरुत्तङ्केन विष्णुर्भक्त्या नमस्कृतः । तद्गिरा स्ववपुः सौम्यं तदेव पुनराददे

tataḥ stotrairuttaṅkena viṣṇurbhaktyā namaskṛtaḥ / tadgirā svavapuḥ saumyaṃ tadeva punarādade

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संनिधि ते विधास्यामि सर्वतः स्मरणान्मुने । इत्युक्त्वा तं समामन्त्र्य प्रायाद्गरुडकेतनः

saṃnidhi te vidhāsyāmi sarvataḥ smaraṇānmune / ityuktvā taṃ samāmantrya prāyādgaruḍaketanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः कदाचित्स मुनिर्जलार्थी मरुधन्वसु । चरन्ददर्श चण्डालं धनुष्पाणिं जलप्रदम्

tataḥ kadācitsa munirjalārthī marudhanvasu / carandadarśa caṇḍālaṃ dhanuṣpāṇiṃ jalapradam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहाणेत्यसकृत्तेन प्रार्थितो ऽपि मुनिर्यदा । न जग्राहाशुचि जलमुत्तङ्को ऽन्तर्दधे तदा

gṛhāṇetyasakṛttena prārthito 'pi muniryadā / na jagrāhāśuci jalamuttaṅko 'ntardadhe tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः समेत्य भगवान्स्वयं विष्णुस्तमब्रवीत् । मुने मद्वचसा शक्रः सुधां त्वां दातुमाययौ

tataḥ sametya bhagavānsvayaṃ viṣṇustamabravīt / mune madvacasā śakraḥ sudhāṃ tvāṃ dātumāyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जलदो न स चाण्डालो मिथ्या शङ्का तवाभवत् । प्रत्याख्यातः स यन्मोहान्न तद्युक्तं त्वया कृतम्

jalado na sa cāṇḍālo mithyā śaṅkā tavābhavat / pratyākhyātaḥ sa yanmohānna tadyuktaṃ tvayā kṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधुना मद्वरात्ते ऽस्तु सामृतैर्जलनिर्झरैः । पूरितेयं मरुमही निगद्येति ययौ हरिः

adhunā madvarātte 'stu sāmṛtairjalanirjharaiḥ / pūriteyaṃ marumahī nigadyeti yayau hariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं महाप्रभावो ऽसावुत्तङ्को यशसां निधिः । दुर्लभं दर्शनं विष्णोः सानुग्रहमवाप्तवान्

evaṃ mahāprabhāvo 'sāvuttaṅko yaśasāṃ nidhiḥ / durlabhaṃ darśanaṃ viṣṇoḥ sānugrahamavāptavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसाद्य परमं ज्ञानं यः पुरा गुरुसेवया । तद्दक्षिणार्थी प्रययौ राज्ञः पौषस्य मन्दिरम्

āsādya paramaṃ jñānaṃ yaḥ purā gurusevayā / taddakṣiṇārthī prayayau rājñaḥ pauṣasya mandiram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुण्डले प्राप्य रुचिरे वितीर्णे पौषभार्यया । हृते च दृष्ट्वा नाशेन जीवितेशरसातलम्

kuṇḍale prāpya rucire vitīrṇe pauṣabhāryayā / hṛte ca dṛṣṭvā nāśena jīviteśarasātalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जित्वा नागान्समासाद्य ते पुरा रत्नकुण्डले । यो ददौ गुरुभार्यायै कृतकृत्यो बभूव च

jitvā nāgānsamāsādya te purā ratnakuṇḍale / yo dadau gurubhāryāyai kṛtakṛtyo babhūva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याते द्वारवतीं कृष्णे यादवानन्ददायिनि । युधिष्ठिरः सहामात्यो यज्ञकार्यमचिन्तयत्

yāte dvāravatīṃ kṛṣṇe yādavānandadāyini / yudhiṣṭhiraḥ sahāmātyo yajñakāryamacintayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स गत्वा सानुजः शैलं श्रीकण्ठदयितं शनैः । आराध्य तपसा रुद्रं देवदेवं पिनाकिनम्

sa gatvā sānujaḥ śailaṃ śrīkaṇṭhadayitaṃ śanaiḥ / ārādhya tapasā rudraṃ devadevaṃ pinākinam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपहारेण विधिना मुहूर्ते शुभशंसिनि । अभ्यर्च्य गुह्यकाधीशं मणिभद्रं च सानुगम्

upahāreṇa vidhinā muhūrte śubhaśaṃsini / abhyarcya guhyakādhīśaṃ maṇibhadraṃ ca sānugam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुनिभिस्तर्पिते वह्नौ धौम्येन च पुरोधसा । लेभे पाणडुसुतः श्रीमान्मरुत्तनिहितं निधिम्

munibhistarpite vahnau dhaumyena ca purodhasā / lebhe pāṇaḍusutaḥ śrīmānmaruttanihitaṃ nidhim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.