Ksemendra: Bharatamanjari 6

मदेकशरणा नित्यं कृतिनो ऽनन्ययाजिनः । अप्यन्ययोनिसंभूताः स्वयमायान्ति यत्पदम्

madekaśaraṇā nityaṃ kṛtino 'nanyayājinaḥ / apyanyayonisaṃbhūtāḥ svayamāyānti yatpadam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूयो ऽपि मे शृणु सखे प्रीत्या यत्प्रतिबोध्यसे । न तत्त्वेनामरगणा मुनयो वा विदन्ति माम्

bhūyo 'pi me śṛṇu sakhe prītyā yatpratibodhyase / na tattvenāmaragaṇā munayo vā vidanti mām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चराचरे ऽस्मिन्प्रवरं यद्यत्पश्यसि भूतिमत् । तदहं सर्वभूतात्मा न हि किंचिन्मया विना

carācare 'sminpravaraṃ yadyatpaśyasi bhūtimat / tadahaṃ sarvabhūtātmā na hi kiṃcinmayā vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं विष्णुरहं सूर्यश्चन्द्रो ऽहं मघवानहम् । शंकरो ऽहं धनेशश्च वह्निः सुरगुरुस्तथा । अक्षरो ऽहमहं कालो जयो ऽहं भूतिरप्यहम्

ahaṃ viṣṇurahaṃ sūryaścandro 'haṃ maghavānaham / śaṃkaro 'haṃ dhaneśaśca vahniḥ suragurustathā / akṣaro 'hamahaṃ kālo jayo 'haṃ bhūtirapyaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वैतदवदत्पार्थो जाने त्वां सर्वमच्युत । किंतु विश्वमयं रूपं द्रष्टुमिच्छमि ते विभो

śrutvaitadavadatpārtho jāne tvāṃ sarvamacyuta / kiṃtu viśvamayaṃ rūpaṃ draṣṭumicchami te vibho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तः पाण्डुपुत्रेण भगवान्कैटभान्तकः । विश्वाविष्कारकलया विश्वरूपमदर्शयत्

ityuktaḥ pāṇḍuputreṇa bhagavānkaiṭabhāntakaḥ / viśvāviṣkārakalayā viśvarūpamadarśayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यानन्तशिरोनेत्रसहस्रभुजशालिनः । देहे जगन्निवासस्य लीनं विश्वमदृश्यत

tasyānantaśironetrasahasrabhujaśālinaḥ / dehe jagannivāsasya līnaṃ viśvamadṛśyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिसूर्याग्निमहसा तेजसा पूरिताम्बरम् । दृष्ट्वा पुलकितः पार्थस्तमुवाच कृताञ्जलिः

atisūryāgnimahasā tejasā pūritāmbaram / dṛṣṭvā pulakitaḥ pārthastamuvāca kṛtāñjaliḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्याम्युदग्रगीर्वाणग्रामव्याप्तोरुविग्रहम् । त्वां येन पूरितं सर्वमनवच्छिन्नवर्ष्मणा

paśyāmyudagragīrvāṇagrāmavyāptoruvigraham / tvāṃ yena pūritaṃ sarvamanavacchinnavarṣmaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मरुद्रमरुद्वह्निमुनीन्द्रभुजगाकुलम् । द्रष्टुं तदेव पर्यन्तरहितं नोत्सहे वपुः

brahmarudramarudvahnimunīndrabhujagākulam / draṣṭuṃ tadeva paryantarahitaṃ notsahe vapuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीष्मद्रोणमुखान्वीरान्प्रविष्टान्वदनानि ते । दंष्ट्रोत्कटानि पश्यामि कालस्येव युगक्षये

bhīṣmadroṇamukhānvīrānpraviṣṭānvadanāni te / daṃṣṭrotkaṭāni paśyāmi kālasyeva yugakṣaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

को भवान्सर्वसंहारारौद्रेण वपुषासूदनः । अकाण्डे दग्धुमखिलान्स्वयं लोकान्समुद्यतः

ko bhavānsarvasaṃhārāraudreṇa vapuṣāsūdanaḥ / akāṇḍe dagdhumakhilānsvayaṃ lokānsamudyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तवति कौन्तेये जगाद मधुसूदनः । अहं जगत्क्षयोत्क्षोपदीक्षितः क्षितिपान्तकः

ityuktavati kaunteye jagāda madhusūdanaḥ / ahaṃ jagatkṣayotkṣopadīkṣitaḥ kṣitipāntakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुरुसेनाग्रगान्वीरान्पूर्वं विनिहतान्मया । हत्वा यशःश्रिया जृष्टमवाप्नुहि कुलोचितम्

kurusenāgragānvīrānpūrvaṃ vinihatānmayā / hatvā yaśaḥśriyā jṛṣṭamavāpnuhi kulocitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छ्रुत्वा कालियारातेर्वचः पार्थः कृताञ्जलिः । उवाच कम्पितमनाः प्रणतो गद्गदस्वनः

tacchrutvā kāliyārātervacaḥ pārthaḥ kṛtāñjaliḥ / uvāca kampitamanāḥ praṇato gadgadasvanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कीर्त्या जगन्ति हृष्यन्ति स्तुतया सिद्धचारणैः । दीप्त्या द्रवन्ति रक्षांसि स्थाने तव जनार्दन

kīrtyā jaganti hṛṣyanti stutayā siddhacāraṇaiḥ / dīptyā dravanti rakṣāṃsi sthāne tava janārdana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नौमि त्वां जगदावासं विश्वरूपमधोक्षजम् । अनन्तं शाश्वतं धाम सर्वात्मानं पुनः पुनः

naumi tvāṃ jagadāvāsaṃ viśvarūpamadhokṣajam / anantaṃ śāśvataṃ dhāma sarvātmānaṃ punaḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षम्यतां तत्सुहृदिति स्वयं यत्प्रणतप्रियः । उक्तो ऽसि कृष्ण गोविन्द यादवेति पुरा मया

kṣamyatāṃ tatsuhṛditi svayaṃ yatpraṇatapriyaḥ / ukto 'si kṛṣṇa govinda yādaveti purā mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उग्रं तदेवं भगवन्दृष्ट्वा रूपमहं महत् । चक्रारूढमिवाशेषं पश्यामि निखिलं जगत्

ugraṃ tadevaṃ bhagavandṛṣṭvā rūpamahaṃ mahat / cakrārūḍhamivāśeṣaṃ paśyāmi nikhilaṃ jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसीद दर्शय विभो वपुः सौम्यं तदेव मे । शान्तिं मे याति सहसा नान्यता व्यथितं मनः

prasīda darśaya vibho vapuḥ saumyaṃ tadeva me / śāntiṃ me yāti sahasā nānyatā vyathitaṃ manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति प्रसादितः कृष्णः प्रणतेन किरीटिना । अदर्शयन्निजं रूपं तदेवाथ चतुर्भुजम्

iti prasāditaḥ kṛṣṇaḥ praṇatena kirīṭinā / adarśayannijaṃ rūpaṃ tadevātha caturbhujam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवा अपि न पश्यन्ति ममेदं सर्वगं वपुः । इत्युक्त्वाश्वासयामास कौन्तेयं कमलाधवः

devā api na paśyanti mamedaṃ sarvagaṃ vapuḥ / ityuktvāśvāsayāmāsa kaunteyaṃ kamalādhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथार्जुनो ऽवदत्कृष्णं ये भक्तास्त्वामुपासते । अव्यक्तमक्षरं ये च तेषां के ऽधिकयोगिनः

athārjuno 'vadatkṛṣṇaṃ ye bhaktāstvāmupāsate / avyaktamakṣaraṃ ye ca teṣāṃ ke 'dhikayoginaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्थेनेति हरिः पृष्टो विहितानुग्रहो ऽवदत् । मद्भक्ताः श्रद्धयोपेताः सर्वथा योगिनो ऽधिकाः

pārtheneti hariḥ pṛṣṭo vihitānugraho 'vadat / madbhaktāḥ śraddhayopetāḥ sarvathā yogino 'dhikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्लेशेनैव तु मत्प्राप्तिरव्यक्ताक्षरसेवनात् । सूक्ष्मस्थूलगतिर्दुःखं तत्त्वज्ञैरप्यवाप्यते

kleśenaiva tu matprāptiravyaktākṣarasevanāt / sūkṣmasthūlagatirduḥkhaṃ tattvajñairapyavāpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मद्भक्तास्त्वचिरादेव प्राप्नुवन्ति परं पदम् । अतस्त्वं मन्मना नित्यमनन्यनिरतो भव

madbhaktāstvacirādeva prāpnuvanti paraṃ padam / atastvaṃ manmanā nityamananyanirato bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वशे यदि न ते चित्तमभ्यासेन गृहाण तत् । तत्राप्यशक्तो मत्कर्मा सततं श्रेयसे भव

vaśe yadi na te cittamabhyāsena gṛhāṇa tat / tatrāpyaśakto matkarmā satataṃ śreyase bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा फलसंन्यासं कर्मणां कुरु मत्परः । ज्ञानं हि परमाभ्यासाज्ज्ञानाद्ध्यानमिहोत्तमम्

athavā phalasaṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kuru matparaḥ / jñānaṃ hi paramābhyāsājjñānāddhyānamihottamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्यानाच्च फलसंन्यासस्ततः शान्तिर्विशिष्यते । अद्वेष्टा करुणासिन्धुः सुखदुःखसमः शमी

dhyānācca phalasaṃnyāsastataḥ śāntirviśiṣyate / adveṣṭā karuṇāsindhuḥ sukhaduḥkhasamaḥ śamī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदासीनः शुचिर्दक्षः क्षमी भक्तः प्रियो मम । शरीरं क्षेत्रमित्याहुः क्षेत्रज्ञं मां विदुर्बुधाः । क्षेत्रं तत्सविकारं तु माया भूतादि च स्थितम्

udāsīnaḥ śucirdakṣaḥ kṣamī bhaktaḥ priyo mama / śarīraṃ kṣetramityāhuḥ kṣetrajñaṃ māṃ vidurbudhāḥ / kṣetraṃ tatsavikāraṃ tu māyā bhūtādi ca sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शान्तानां दृष्टदोषाणां ज्ञानिनां न विमोहनम् । मानदम्भमदक्रोधत्यागो गुरुनिषेवणम्

śāntānāṃ dṛṣṭadoṣāṇāṃ jñānināṃ na vimohanam / mānadambhamadakrodhatyāgo guruniṣevaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असक्तिर्नश्वरे नित्यं ज्ञानमज्ञानमन्यथा । ज्ञेयं तु मन्मयं ब्रह्म शुद्धं सदसतोः परम्

asaktirnaśvare nityaṃ jñānamajñānamanyathā / jñeyaṃ tu manmayaṃ brahma śuddhaṃ sadasatoḥ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वतः पाणिवदनं सर्वाकारमनामयम् । प्रकृतिः पुरुषश्चेति क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंगमः

sarvataḥ pāṇivadanaṃ sarvākāramanāmayam / prakṛtiḥ puruṣaśceti kṣetrakṣetrajñasaṃgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृतिः करणे हेतुर्भोक्ता तु पुरुषः स्मृतः । एकस्थानं पृथग्भावं भूतानां यो ऽनुपश्यति

prakṛtiḥ karaṇe heturbhoktā tu puruṣaḥ smṛtaḥ / ekasthānaṃ pṛthagbhāvaṃ bhūtānāṃ yo 'nupaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्संगमाच्च विस्तारं स याति ब्रह्म शाश्वतम् । परमात्मा गुणातीतो नित्यत्वादयमव्ययः । भौतिके ऽपि स्थितः काये सर्वव्यापी न लिप्यते

tatsaṃgamācca vistāraṃ sa yāti brahma śāśvatam / paramātmā guṇātīto nityatvādayamavyayaḥ / bhautike 'pi sthitaḥ kāye sarvavyāpī na lipyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वज्ञानमिदं भूयः श्रूयतां सुरसेवितम् । यद्योगो ब्रह्मगर्भे ऽस्मिन्संभवन्मूर्तिसंभवः

sarvajñānamidaṃ bhūyaḥ śrūyatāṃ surasevitam / yadyogo brahmagarbhe 'sminsaṃbhavanmūrtisaṃbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वादयस्तदुद्भूता विभान्त्येते गुणास्त्रयः । वैचित्र्यादनिशं येषां संसरन्ति शरीरिणः

sattvādayastadudbhūtā vibhāntyete guṇāstrayaḥ / vaicitryādaniśaṃ yeṣāṃ saṃsaranti śarīriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वं प्रकाशकं ज्ञेयं यदुत्थैः स्तम्भकं रजः । तमो ह्यावरणं मोहप्रमादाद्यस्य संभवः

sattvaṃ prakāśakaṃ jñeyaṃ yadutthaiḥ stambhakaṃ rajaḥ / tamo hyāvaraṇaṃ mohapramādādyasya saṃbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सततं संकरेणैषां न्यूनाधिक्यविभेदतः । गुणदोषाश्च दृश्यन्ते ते ते किल शरीरिणाम्

satataṃ saṃkareṇaiṣāṃ nyūnādhikyavibhedataḥ / guṇadoṣāśca dṛśyante te te kila śarīriṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मद्भक्ताः शान्तमनसो जीवन्मुक्तिदशां श्रिताः । गुणैरेतैः परित्यक्ता भजन्ते सुखमक्षयम्

madbhaktāḥ śāntamanaso jīvanmuktidaśāṃ śritāḥ / guṇairetaiḥ parityaktā bhajante sukhamakṣayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वमूलं भवाश्वत्थमाब्रह्मसदनोदितम् । लोकान्तरानेकशाखं विचित्रविषयाङ्कुरम्

ūrdhvamūlaṃ bhavāśvatthamābrahmasadanoditam / lokāntarānekaśākhaṃ vicitraviṣayāṅkuram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणकर्मप्रबुद्धानां शुभाशुभफलोदयम् । स्वभावभूमाववृतं जानीते यः स वेदवित्

guṇakarmaprabuddhānāṃ śubhāśubhaphalodayam / svabhāvabhūmāvavṛtaṃ jānīte yaḥ sa vedavit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमसङ्गकुठारेण च्छित्त्वा यान्ति पदं मम । निरस्तमोहं वैमल्यादतिसूर्येन्दुपावकम्

tamasaṅgakuṭhāreṇa cchittvā yānti padaṃ mama / nirastamohaṃ vaimalyādatisūryendupāvakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदंशो जीवलोके ऽस्मिञ्जीवश्चरति सर्वगः । वायुर्गन्धमिवादाय यो यातीन्द्रियवासनाः

yadaṃśo jīvaloke 'smiñjīvaścarati sarvagaḥ / vāyurgandhamivādāya yo yātīndriyavāsanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्विधं गुणयुक्तानां सर्वावस्थासु निर्गुणम् । पश्यन्ति ज्ञानिनः सर्वजगतां जीवनं परम्

tadvidhaṃ guṇayuktānāṃ sarvāvasthāsu nirguṇam / paśyanti jñāninaḥ sarvajagatāṃ jīvanaṃ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतसर्गामिवागत्य अक्षरो ऽहं सनातनः । मन्मया धृतिमन्तो मां भजन्ते पुरुषोत्तमम्

bhūtasargāmivāgatya akṣaro 'haṃ sanātanaḥ / manmayā dhṛtimanto māṃ bhajante puruṣottamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभीः सत्त्वं शुचिर्ज्ञानं दमो दानं तपः क्रतुः । अहिंसाया गुणाश्चान्ये जायन्ते दिव्यसंपदाम्

abhīḥ sattvaṃ śucirjñānaṃ damo dānaṃ tapaḥ kratuḥ / ahiṃsāyā guṇāścānye jāyante divyasaṃpadām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दम्भमानमदक्रोधपारुष्याज्ञानचापलैः । आसुरी सूच्यते संपन्मोहसोकविवर्धिनी

dambhamānamadakrodhapāruṣyājñānacāpalaiḥ / āsurī sūcyate saṃpanmohasokavivardhinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युक्तो ऽपि सततं दिव्यसंपदा मा शुचः सखे । आसुरं भावमापन्ना भजन्ते योनिमासुरीम्

yukto 'pi satataṃ divyasaṃpadā mā śucaḥ sakhe / āsuraṃ bhāvamāpannā bhajante yonimāsurīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वादिभिर्गुणैर्बद्धो ज्ञायते चेष्टितैर्जनः । मनोभोजनमाचारो गुणतुल्यो हि देहिनाम्

sattvādibhirguṇairbaddho jñāyate ceṣṭitairjanaḥ / manobhojanamācāro guṇatulyo hi dehinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकर्ण्यैतदथोवाच फल्गुनः पुनरच्युतम् । संन्यासत्यागयोस्तत्वं ज्ञातुमिच्छाम्यहं विभो

ākarṇyaitadathovāca phalgunaḥ punaracyutam / saṃnyāsatyāgayostatvaṃ jñātumicchāmyahaṃ vibho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्ते पाण्डुसुतेनेति भगवानभ्यभाषत । काम्यकर्मफलत्यागं संन्यासं संप्रचक्षते

ukte pāṇḍusuteneti bhagavānabhyabhāṣata / kāmyakarmaphalatyāgaṃ saṃnyāsaṃ saṃpracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वकर्मफलत्यागस्त्याग इत्यभिधीयते । म(स)त्कर्म न परित्याज्यं त्याज्यं तु विधिगर्हितम्

sarvakarmaphalatyāgastyāga ityabhidhīyate / ma(sa)tkarma na parityājyaṃ tyājyaṃ tu vidhigarhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यकर्मपरित्यागो मोहात्तामस उच्यते । क्लेशदुःखभयात्त्यागो राजसो निष्फलः स्मृतः । कुर्वतामप्यसक्तानां त्यागः सत्त्वोचितो मतः

nityakarmaparityāgo mohāttāmasa ucyate / kleśaduḥkhabhayāttyāgo rājaso niṣphalaḥ smṛtaḥ / kurvatāmapyasaktānāṃ tyāgaḥ sattvocito mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्म कर्ता च बुद्धिश्च त्रिविधा गुणभेदतः । धृतिः सुखं च त्रैगुण्यात्त्रिविधं देहिनां मतम्

karma kartā ca buddhiśca trividhā guṇabhedataḥ / dhṛtiḥ sukhaṃ ca traiguṇyāttrividhaṃ dehināṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोक्तसेवी निःसङ्गः कुरु कर्म निजं सखे । मद्भक्तो मत्स्तुतिपरः परं पदमवाप्स्यसि

yathoktasevī niḥsaṅgaḥ kuru karma nijaṃ sakhe / madbhakto matstutiparaḥ paraṃ padamavāpsyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं भक्ताय ते ज्ञानमुपदिष्टं मया स्वयम् । यः श्रोष्यति स संसारदुःखान्यतितरिष्यति

idaṃ bhaktāya te jñānamupadiṣṭaṃ mayā svayam / yaḥ śroṣyati sa saṃsāraduḥkhānyatitariṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कच्चिन्मोहो विनष्टस्ते कच्चिदेतच्छ्रुतं त्वया । केशवेनेति कथिते बभाषे शक्रनन्दनः

kaccinmoho vinaṣṭaste kaccidetacchrutaṃ tvayā / keśaveneti kathite babhāṣe śakranandanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवन्वीतमोहो ऽहं करिष्ये तव शासनम् । उक्त्वेति वीरो गाण्डीवमाचकर्ष रणोत्सुकः

bhagavanvītamoho 'haṃ kariṣye tava śāsanam / uktveti vīro gāṇḍīvamācakarṣa raṇotsukaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोदतिष्ठद्गम्भीरजलदध्वानमन्थरः । युयुत्सुं पार्थमालोक्य सैन्यानां हर्षनिःस्वनः

athodatiṣṭhadgambhīrajaladadhvānamantharaḥ / yuyutsuṃ pārthamālokya sainyānāṃ harṣaniḥsvanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वं ततः सुभटकङ्कटपातिखङ्गटाङ्कारनादमुखरेषु बलेषु राज्ञाम् । धर्मात्मजः कवचचापशरान्विमुच्य देवव्रताभिमुखमुत्सुकधीः ससर्पः

pūrvaṃ tataḥ subhaṭakaṅkaṭapātikhaṅgaṭāṅkāranādamukhareṣu baleṣu rājñām / dharmātmajaḥ kavacacāpaśarānvimucya devavratābhimukhamutsukadhīḥ sasarpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धिग्धिङ्नृपं कृपणचेष्ट मनुष्यसंज्ञं भूरुं युधिष्ठिरमलीककृताभिधानम् । याच्ञा कृताञ्जलिरुपैति परान्यदेष शूरास्तदिङ्गितजडाः पृथगित्यवोचन्

dhigdhiṅnṛpaṃ kṛpaṇaceṣṭa manuṣyasaṃjñaṃ bhūruṃ yudhiṣṭhiramalīkakṛtābhidhānam / yācñā kṛtāñjalirupaiti parānyadeṣa śūrāstadiṅgitajaḍāḥ pṛthagityavocan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽप्यच्छकीर्तिरथ भीष्ममुखानुपेत्य प्रह्वः शरीरपणसंश्रितधार्तराष्ट्रान् । तत्पादलग्नमुकुटः प्रकटं प्रणम्य लेभे तदाशिषमशेषमहीपजैत्रीम्

so 'pyacchakīrtiratha bhīṣmamukhānupetya prahvaḥ śarīrapaṇasaṃśritadhārtarāṣṭrān / tatpādalagnamukuṭaḥ prakaṭaṃ praṇamya lebhe tadāśiṣamaśeṣamahīpajaitrīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्याहतं च रणरङ्गमृदङ्गतूर्ये पार्थान्गुणैकरसिको गुणवान्युयुत्सुः । अभ्याययौ तव सुतः स्वकुरून्निरस्य धावन्ति तुल्यगुममेव नृणां मनांसि

abhyāhataṃ ca raṇaraṅgamṛdaṅgatūrye pārthānguṇaikarasiko guṇavānyuyutsuḥ / abhyāyayau tava sutaḥ svakurūnnirasya dhāvanti tulyagumameva nṛṇāṃ manāṃsi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिन्महाक्षयमुखे करवालपट्टसंरक्षितप्रतिमुखे रणरङ्गनाट्ये । व्याकीर्णकीर्तिकुसुमाञ्जलिरर्जुनाग्रनान्दीमिवापठदमन्दधनुर्निनादैः

asminmahākṣayamukhe karavālapaṭṭasaṃrakṣitapratimukhe raṇaraṅganāṭye / vyākīrṇakīrtikusumāñjalirarjunāgranāndīmivāpaṭhadamandadhanurninādaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रान्तरे नृपतिचक्रकिरीटकोटिसंपातजातवबुशाकुलविस्फुलिङ्ग । जैत्री त्रिशूलकरशिष्यमुनेरुदग्रा गाङ्गेयशातविशिस्वावलिरुल्ललास

atrāntare nṛpaticakrakirīṭakoṭisaṃpātajātavabuśākulavisphuliṅga / jaitrī triśūlakaraśiṣyamunerudagrā gāṅgeyaśātaviśisvāvalirullalāsa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संत्राससंकुचितनिश्चलकर्णतालदिक्कुञ्जराकलितकम्पितसर्वलोकम् । क्षुभ्यत्क्षयाम्बुधरभैरवभीमनादं भीमं निशम्य भयमाविरभूद्भटानाम्

saṃtrāsasaṃkucitaniścalakarṇatāladikkuñjarākalitakampitasarvalokam / kṣubhyatkṣayāmbudharabhairavabhīmanādaṃ bhīmaṃ niśamya bhayamāvirabhūdbhaṭānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ भीमं समभ्यायात्स्वयं राजा सुयोधनः । भ्रातृभिः सहितो वीरैर्धुनानो विपुलं धनुः

atha bhīmaṃ samabhyāyātsvayaṃ rājā suyodhanaḥ / bhrātṛbhiḥ sahito vīrairdhunāno vipulaṃ dhanuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः प्रवृत्ते संग्रामे दुर्लक्ष्ये शरवृष्टिभिः । स्वयं शान्तनवः श्रीमानभ्यधावद्धनंजयम्

tataḥ pravṛtte saṃgrāme durlakṣye śaravṛṣṭibhiḥ / svayaṃ śāntanavaḥ śrīmānabhyadhāvaddhanaṃjayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सात्यकिं कृतवर्मा च ह्यभिमन्युं बृहद्बलः । दुःशासनो ऽपि नकुलं सहदेवं च दुर्मुखः

sātyakiṃ kṛtavarmā ca hyabhimanyuṃ bṛhadbalaḥ / duḥśāsano 'pi nakulaṃ sahadevaṃ ca durmukhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युधिष्ठिरं तथा शल्य आचार्यो द्रुपदात्मजम् । सोमदत्तश्च वैराटिं बाह्लिकश्चेदिभूपतिम्

yudhiṣṭhiraṃ tathā śalya ācāryo drupadātmajam / somadattaśca vairāṭiṃ bāhlikaścedibhūpatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्षसां प्रवरं वीरं घटोत्कचमलुम्बुसः । शिखण्डिनं द्रोणसुतो मत्स्यं प्राग्ज्योतिषेश्वरः

rakṣasāṃ pravaraṃ vīraṃ ghaṭotkacamalumbusaḥ / śikhaṇḍinaṃ droṇasuto matsyaṃ prāgjyotiṣeśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृपः केकयभूपालं द्रुपदं च जयद्रथः । सुतसोमं विकर्णश्च भीमसेनसुतं बली

kṛpaḥ kekayabhūpālaṃ drupadaṃ ca jayadrathaḥ / sutasomaṃ vikarṇaśca bhīmasenasutaṃ balī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेकितानः विकर्णश्च प्रऐतिविन्ध्यं च सौबलः । इरावतश्च विक्रान्तं शतायुः फल्गुणात्मजम्

cekitānaḥ vikarṇaśca praaitivindhyaṃ ca saubalaḥ / irāvataśca vikrāntaṃ śatāyuḥ phalguṇātmajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ कुन्तिभोजं यशस्विनम् । कौरवो वीरबाहुश्च विराटसुतमुत्तरम्

vindānuvindāvāvantyau kuntibhojaṃ yaśasvinam / kauravo vīrabāhuśca virāṭasutamuttaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्ये च वीरा राजानो राजसिंहाः प्रहारिणः । उत्साहसत्त्वसंपन्नाः ससैन्याः यमुपाद्रवन्

anye ca vīrā rājāno rājasiṃhāḥ prahāriṇaḥ / utsāhasattvasaṃpannāḥ sasainyāḥ yamupādravan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां कङ्कणरत्नांशुपटलाः करनिर्गताः । हेमपुङ्खा शराश्चक्रुर्वह्निव्याप्तं दिगन्तरम्

teṣāṃ kaṅkaṇaratnāṃśupaṭalāḥ karanirgatāḥ / hemapuṅkhā śarāścakrurvahnivyāptaṃ digantaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोपुङ्खा रजसा गजवाजिरथाकुलम् । वीराणां तुमुलं युद्धं निर्मर्यादमवर्तत

athopuṅkhā rajasā gajavājirathākulam / vīrāṇāṃ tumulaṃ yuddhaṃ nirmaryādamavartata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः शिरोभिर्वीराणां पतितोत्फुल्लितैर्मुहुः । अमन्दकन्दुकक्रीडा बभूवेव रणश्रियः

tataḥ śirobhirvīrāṇāṃ patitotphullitairmuhuḥ / amandakandukakrīḍā babhūveva raṇaśriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः पाण्डवसैन्येषु भीष्मचापच्युतैः शरैः । विदारितेष बहुशः समुत्तस्थौ महारवः

tataḥ pāṇḍavasainyeṣu bhīṣmacāpacyutaiḥ śaraiḥ / vidāriteṣa bahuśaḥ samuttasthau mahāravaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाभिमन्युरभ्येत्य शतमन्युसुतात्मजः । भीष्ममभ्याद्रवद्वीरो मिषतां सर्वभूभुजाम्

athābhimanyurabhyetya śatamanyusutātmajaḥ / bhīṣmamabhyādravadvīro miṣatāṃ sarvabhūbhujām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतवर्मप्रभृतिभिः सहितं भीष्ममोजसा । अयोधयत्स विशिश्वैर्ध्वजमस्य चकर्त च

kṛtavarmaprabhṛtibhiḥ sahitaṃ bhīṣmamojasā / ayodhayatsa viśiśvairdhvajamasya cakarta ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेमताले निपतिते संरब्धो ऽथ पितामहः । दिव्यास्रवर्षी सावेगं सौभद्रं समुपाद्रवत्

hematāle nipatite saṃrabdho 'tha pitāmahaḥ / divyāsravarṣī sāvegaṃ saubhadraṃ samupādravat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो वृकोदरमुखा विनदन्तो महारथाः । सानुगं शन्तनुसुतं समन्तात्पर्यवारयन्

tato vṛkodaramukhā vinadanto mahārathāḥ / sānugaṃ śantanusutaṃ samantātparyavārayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीष्मो ऽपि सात्यकिं विद्ध्वा ध्वजं पवनजन्मनः । उन्ममाथ शराग्रेण हैमं केसरिणं रथात्

bhīṣmo 'pi sātyakiṃ viddhvā dhvajaṃ pavanajanmanaḥ / unmamātha śarāgreṇa haimaṃ kesariṇaṃ rathāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रान्तरे गिरिप्रांशुमारुह्य मदकुञ्जरम् । अयोध्यन्मद्रराजं हृष्टो वैराटिरुत्तरः

atrāntare giriprāṃśumāruhya madakuñjaram / ayodhyanmadrarājaṃ hṛṣṭo vairāṭiruttaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स कुञ्जरेन्द्रः शल्यस्य पादेन चतुरो हयान् । जघानाकृष्य हस्तेन गर्जञ्जलदनिःस्वनः

sa kuñjarendraḥ śalyasya pādena caturo hayān / jaghānākṛṣya hastena garjañjaladaniḥsvanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो मद्राधिपः क्रुद्धः शक्तिं शक्तिमतां वरः । प्रदीप्तां प्राहिणोद्वेगादुत्तरायेषुवर्षिणे

tato madrādhipaḥ kruddhaḥ śaktiṃ śaktimatāṃ varaḥ / pradīptāṃ prāhiṇodvegāduttarāyeṣuvarṣiṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तया भिन्नहृदयः पपात गलितायुधः । कर्णिकार इव भ्रष्टः करीन्द्राचलशेखरात्

sa tayā bhinnahṛdayaḥ papāta galitāyudhaḥ / karṇikāra iva bhraṣṭaḥ karīndrācalaśekharāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरं निहतं दृष्ट्वा शङ्खस्तस्यानुजः क्रुधा । चकार शल्यमभ्येत्य शरैर्जटिलविग्रहम्

uttaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā śaṅkhastasyānujaḥ krudhā / cakāra śalyamabhyetya śarairjaṭilavigraham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य शल्यो ऽथ गदया विदार्य दलशो रथम् । उन्ननादाभवन्येन दिशः शकलिता इव

tasya śalyo 'tha gadayā vidārya dalaśo ratham / unnanādābhavanyena diśaḥ śakalitā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शङ्खो हताश्वः सहसा फल्गुणस्य रथं ययौ । भीष्मो ऽथ पाण्डवचमूं व्यगाहत नृपान्तकः

śaṅkho hatāśvaḥ sahasā phalguṇasya rathaṃ yayau / bhīṣmo 'tha pāṇḍavacamūṃ vyagāhata nṛpāntakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मत्स्यकेकयापाञ्चालचेदिसेनासु सर्वशः । भीष्मबाणविभिन्नासु सूर्यो ऽस्तशिखरं ययौ

matsyakekayāpāñcālacedisenāsu sarvaśaḥ / bhīṣmabāṇavibhinnāsu sūryo 'staśikharaṃ yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो निवृत्ते संग्रामे शिबिराणि नरेश्वराः । भेजिरे प्रतिसंसन्तो विपुलं भीष्मविक्रमम्

tato nivṛtte saṃgrāme śibirāṇi nareśvarāḥ / bhejire pratisaṃsanto vipulaṃ bhīṣmavikramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिनान्ते दीर्णपृतनः शोकार्तो धर्मनन्दनः । संहारं निजसैन्यानां प्रदध्यौ भीष्मविक्रमम्

dinānte dīrṇapṛtanaḥ śokārto dharmanandanaḥ / saṃhāraṃ nijasainyānāṃ pradadhyau bhīṣmavikramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स राजमध्ये गोविन्दमुवाच करुणाकुलः । क्षीयमाणस्य समरे सत्यं श्रेयस्तपो मम

sa rājamadhye govindamuvāca karuṇākulaḥ / kṣīyamāṇasya samare satyaṃ śreyastapo mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलं युद्धेन मे कृष्ण पृथिवीक्षयकारिणा । को मुच्येत रणे प्राप्य भीष्मं भीष्मपराक्रमम्

alaṃ yuddhena me kṛṣṇa pṛthivīkṣayakāriṇā / ko mucyeta raṇe prāpya bhīṣmaṃ bhīṣmaparākramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ब्रुवाणं राजानमुवाच मधुसूदनः । ध्रुवस्ते विजयो राजन्यस्य योद्धा धनंजयः

iti bruvāṇaṃ rājānamuvāca madhusūdanaḥ / dhruvaste vijayo rājanyasya yoddhā dhanaṃjayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सात्यकिर्द्रुपदः शैब्यः सिखण्डी पञ्च केकयाः । सौभद्रश्च रणे क्रुद्धो हन्यादेव गणानपि

sātyakirdrupadaḥ śaibyaḥ sikhaṇḍī pañca kekayāḥ / saubhadraśca raṇe kruddho hanyādeva gaṇānapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्ते जनार्दनेनेति तीव्रं भीष्मपराक्रमम् । मिथः कथयतां तेषां सा जगाम विभावरी

ukte janārdaneneti tīvraṃ bhīṣmaparākramam / mithaḥ kathayatāṃ teṣāṃ sā jagāma vibhāvarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोदिते सहस्रांशौ विहिते पाण्डुनन्दनैः । क्रुञ्चव्यूहे महोत्साहैर्व्यूहमन्ये ऽपि चक्रिरे

athodite sahasrāṃśau vihite pāṇḍunandanaiḥ / kruñcavyūhe mahotsāhairvyūhamanye 'pi cakrire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः प्रवृत्ते समरे तीव्रे भीरुभयंकरे । हृदयाकम्पने नाज्ञां तालकेतुरदृश्यत

tataḥ pravṛtte samare tīvre bhīrubhayaṃkare / hṛdayākampane nājñāṃ tālaketuradṛśyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गम्भीरधीरसंरम्भो वर्जयन्स पृथग्जनम् । चकर्त भूभुजामेव शिरांसि लघुविक्रमः

gambhīradhīrasaṃrambho varjayansa pṛthagjanam / cakarta bhūbhujāmeva śirāṃsi laghuvikramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीष्मेणालोलिते व्यूहे वातोद्धूत इवार्मवे । तमभ्यधावत्संरब्धः श्वेताश्वो ऽच्युतसारथिः

bhīṣmeṇālolite vyūhe vātoddhūta ivārmave / tamabhyadhāvatsaṃrabdhaḥ śvetāśvo 'cyutasārathiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमापतन्तं विशखैर्भीष्मः क्षिप्रमपूरयत् । द्रोणदुर्योधनमुखाः सर्वे चान्ये महारथाः

tamāpatantaṃ viśakhairbhīṣmaḥ kṣipramapūrayat / droṇaduryodhanamukhāḥ sarve cānye mahārathāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्थो ऽपि सायकैश्चक्रे समन्तात्कुरुवाहिनीम् । तत्पक्षपवनस्फारैर्दीर्णामिव सहस्रधा

pārtho 'pi sāyakaiścakre samantātkuruvāhinīm / tatpakṣapavanasphārairdīrṇāmiva sahasradhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्योधनप्रेरितो ऽथ स्वयं शन्तनुनन्दनः । निन्दन्निजं क्षत्रधर्ममभ्यदावद्धनंजयम्

duryodhanaprerito 'tha svayaṃ śantanunandanaḥ / nindannijaṃ kṣatradharmamabhyadāvaddhanaṃjayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्विशेषं तयोस्तत्र सुचिरं युध्यमानयोः । निरुद्धां शरजालेन नादृश्यन्त दिशो दश

nirviśeṣaṃ tayostatra suciraṃ yudhyamānayoḥ / niruddhāṃ śarajālena nādṛśyanta diśo daśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ददर्श तयोः कश्चिदन्तरं क्षिपतोः शरान् । धारासारप्रबलयोर्नदतोरिव मेघयोः

na dadarśa tayoḥ kaścidantaraṃ kṣipatoḥ śarān / dhārāsāraprabalayornadatoriva meghayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो द्रोणमुखा वीरा धृष्टद्युम्नपुरोगमैः । अयुध्यन्ताभवन्येन सुराः पुलकिता दिवि

tato droṇamukhā vīrā dhṛṣṭadyumnapurogamaiḥ / ayudhyantābhavanyena surāḥ pulakitā divi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीभसेनः कलिङ्गानां प्रविश्याथ वरुथिनीम् । पातयन्कुञ्जरांश्चक्रे निःसंचारां वसुंधराम्

bhībhasenaḥ kaliṅgānāṃ praviśyātha varuthinīm / pātayankuñjarāṃścakre niḥsaṃcārāṃ vasuṃdharām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीमनिर्भिन्नमत्तेभकुम्भोद्भूतासृगम्भसाम् । प्रवाहैर्ययुराकण्ठं तुरङ्गाः कृच्छगामिनः

bhīmanirbhinnamattebhakumbhodbhūtāsṛgambhasām / pravāhairyayurākaṇṭhaṃ turaṅgāḥ kṛcchagāminaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निहत्य कुञ्जरानीकं कलिङ्गानां प्रहारिणाम् । केतुमन्तं नरपतिं जघान सपदानुगम्

nihatya kuñjarānīkaṃ kaliṅgānāṃ prahāriṇām / ketumantaṃ narapatiṃ jaghāna sapadānugam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निःशेषितकलिङ्गस्य भीमसेनस्य नादतः । घनगम्भीरनादेन पृथिवी समकम्पत

niḥśeṣitakaliṅgasya bhīmasenasya nādataḥ / ghanagambhīranādena pṛthivī samakampata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो भीष्मः समभ्येत्य दृष्ट्वा दीर्णामनीकिनीम् । विधाय विरथं भीमं शैनेयाश्वानपोथयत्

tato bhīṣmaḥ samabhyetya dṛṣṭvā dīrṇāmanīkinīm / vidhāya virathaṃ bhīmaṃ śaineyāśvānapothayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्योधनसुतं वीरं लक्ष्मणं शौर्यलक्षणम् । अभिमन्युः शितैर्बाणैः क्षिप्रहस्तमपोथयत्

duryodhanasutaṃ vīraṃ lakṣmaṇaṃ śauryalakṣaṇam / abhimanyuḥ śitairbāṇaiḥ kṣiprahastamapothayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोचरे पतितं पुत्रं सौभद्रस्य प्रमाथिनः । दृष्ट्वा दुर्योधनो राजा सानुगः स्वयमाद्रवत्

gocare patitaṃ putraṃ saubhadrasya pramāthinaḥ / dṛṣṭvā duryodhano rājā sānugaḥ svayamādravat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुरुवीरैः परिवृतं विलोक्य सुतमर्जुनः । मण्डलीकृतगाण्डीवस्तूर्णं प्रत्युद्ययौ परान्

kuruvīraiḥ parivṛtaṃ vilokya sutamarjunaḥ / maṇḍalīkṛtagāṇḍīvastūrṇaṃ pratyudyayau parān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लाघवादभितस्तस्य सायकाश्चित्रयोधिनः । जह्नुः शिरांसि शूराणां फलानीव महीरुहाम्

lāghavādabhitastasya sāyakāścitrayodhinaḥ / jahnuḥ śirāṃsi śūrāṇāṃ phalānīva mahīruhām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आखण्डलभुवा चण्डगाण्डीवप्रेरितैः शरैः । विदारितेष्वनीकेषु विध्वस्तरथसादिषु

ākhaṇḍalabhuvā caṇḍagāṇḍīvapreritaiḥ śaraiḥ / vidāriteṣvanīkeṣu vidhvastarathasādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.