Library·Brahmāṇḍa Purāṇa·1·1.13
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे अग्निनिचयो नाम द्वादशो ऽध्यायः सुत उवाच ब्रह्मणः सृजतः पुत्रान् पूर्वं स्वायंभुवेंऽतरे । गात्रेभ्यो जज्ञिरे तस्य मनुष्यासुरदेवताः
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde agninicayo nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ suta uvāca brahmaṇaḥ sṛjataḥ putrān pūrvaṃ svāyaṃbhuveṃ'tare / gātrebhyo jajñire tasya manuṣyāsuradevatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पितृवन्मन्यमानास्तं जज्ञिरे पितरो ऽपि च । तेषां निसर्गः प्रागुक्तः समासाच्छ्रुयतां पुनः
pitṛvanmanyamānāstaṃ jajñire pitaro 'pi ca / teṣāṃ nisargaḥ prāguktaḥ samāsācchruyatāṃ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवासुरमनुष्यांश्च सृष्ट्वा ब्रह्माभ्यमन्यत । पितृवन्मन्यमाना वै जज्ञिरे ऽस्योपपक्षतः
devāsuramanuṣyāṃśca sṛṣṭvā brahmābhyamanyata / pitṛvanmanyamānā vai jajñire 'syopapakṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मध्वादयः षडृतवः पितॄंस्तान्परिचक्षते । ऋतवः पितरो देवा इत्येषा वैदिकी श्रुतिः
madhvādayaḥ ṣaḍṛtavaḥ pitṝṃstānparicakṣate / ṛtavaḥ pitaro devā ityeṣā vaidikī śrutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्वन्तरेषु सर्वेषु ह्यतीतानागतेषु वै । एते स्वायंभुवे पूर्वमुत्पन्नाश्चान्तरे शुभे
manvantareṣu sarveṣu hyatītānāgateṣu vai / ete svāyaṃbhuve pūrvamutpannāścāntare śubhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निष्वात्ता स्मृता नाम्ना तथा बर्हिषदश्च वै । अयज्वानस्तथा तेषामासन्ये गृहमेधिनः
agniṣvāttā smṛtā nāmnā tathā barhiṣadaśca vai / ayajvānastathā teṣāmāsanye gṛhamedhinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निष्वात्ता स्मृतास्ते वै पितरो नाहिताग्नयः । यज्वानस्तेषु ये त्वासन्पितरः सोमपीथिनः
agniṣvāttā smṛtāste vai pitaro nāhitāgnayaḥ / yajvānasteṣu ye tvāsanpitaraḥ somapīthinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्मृता बर्हिषदस्ते वै पितर स्त्वग्निहोत्रिणः । ऋतवः पितरो देवाः शास्त्रे ऽस्मिन्निश्चयं गताः
smṛtā barhiṣadaste vai pitara stvagnihotriṇaḥ / ṛtavaḥ pitaro devāḥ śāstre 'sminniścayaṃ gatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुमाधवौ रसौ ज्ञेयौ शुचिशुक्रौ च शुष्मिणौ । नभाश्चैव नभस्यश्च जीवावेतापुदात्दृतौ
madhumādhavau rasau jñeyau śuciśukrau ca śuṣmiṇau / nabhāścaiva nabhasyaśca jīvāvetāpudātdṛtau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इषश्चैव तथोर्जश्च स्वधावन्तावृदात्दृतौ । सहश्चैव सहस्यश्च घोरावेतापुदात्दृतौ
iṣaścaiva tathorjaśca svadhāvantāvṛdātdṛtau / sahaścaiva sahasyaśca ghorāvetāpudātdṛtau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तपाश्चैव तपस्यश्च मन्युमन्तौ तु शैशिरौ । कालावस्थासु षट्स्वेते मासाख्या वै व्यवस्थिताः
tapāścaiva tapasyaśca manyumantau tu śaiśirau / kālāvasthāsu ṣaṭsvete māsākhyā vai vyavasthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इमे च ऋतवः प्रोक्ताश्चेतनाचेतनेषु वै । ऋतवो ब्रह्मणः पुत्रा विज्ञेयास्ते ऽभिमानिनः
ime ca ṛtavaḥ proktāścetanācetaneṣu vai / ṛtavo brahmaṇaḥ putrā vijñeyāste 'bhimāninaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मासार्द्धमासस्थानेषु स्थानिनौ ऋतवो मताः । स्थानानां व्यतिरेकेण ज्ञेयाः स्थानागिमानिनः
māsārddhamāsasthāneṣu sthāninau ṛtavo matāḥ / sthānānāṃ vyatirekeṇa jñeyāḥ sthānāgimāninaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहोरात्राणि मासाश्च ऋतवश्चायनानि च । संवत्सराश्च स्थानानि कामाख्या ह्यभिमानिनाम्
ahorātrāṇi māsāśca ṛtavaścāyanāni ca / saṃvatsarāśca sthānāni kāmākhyā hyabhimāninām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेषु स्थानिनो ये तु कालावस्था व्यवस्थिताः । तत्सतत्त्वास्तदात्मानस्तान्वक्ष्यामि निबोधत
eteṣu sthānino ye tu kālāvasthā vyavasthitāḥ / tatsatattvāstadātmānastānvakṣyāmi nibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पार्वण्यस्ति थयः संध्याः पक्षा मासार्द्धसंमिताः । निमेषाश्च कलाः कष्ठा मुहुर्त्ता दिवसाः क्षयाः
pārvaṇyasti thayaḥ saṃdhyāḥ pakṣā māsārddhasaṃmitāḥ / nimeṣāśca kalāḥ kaṣṭhā muhurttā divasāḥ kṣayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वावर्द्धमासौ मासस्तु द्वौ मासावृ तुरुच्यते । ऋतुत्रयं चाप्ययनं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे
dvāvarddhamāsau māsastu dvau māsāvṛ turucyate / ṛtutrayaṃ cāpyayanaṃ dve 'yane dakṣiṇottare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संवत्सरः समेतश्च स्थानान्येतानि स्थानिनाम् । ऋतवस्तु निमेः पुत्रा विज्ञेयास्ते तथैव षट्
saṃvatsaraḥ sametaśca sthānānyetāni sthāninām / ṛtavastu nimeḥ putrā vijñeyāste tathaiva ṣaṭ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋतुपुत्राः स्मृताः पञ्च प्रजाः स्वार्तवलक्षणाः । यस्माच्चैवार्त्तवेभ्यस्तु जायन्ते स्थाणु जङ्गमाः
ṛtuputrāḥ smṛtāḥ pañca prajāḥ svārtavalakṣaṇāḥ / yasmāccaivārttavebhyastu jāyante sthāṇu jaṅgamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आर्तवाः पितरस्तस्मादृतवश्च पितामहाः । समेतास्तु प्रसूयन्ते प्रजाश्चैव प्रजापतेः
ārtavāḥ pitarastasmādṛtavaśca pitāmahāḥ / sametāstu prasūyante prajāścaiva prajāpateḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात्स्मृतः प्रजानां वै वत्सरः प्रपितामहः । स्थानेषु स्थानिनो ह्येते स्थानात्मानः प्रकीर्त्तिताः
tasmātsmṛtaḥ prajānāṃ vai vatsaraḥ prapitāmahaḥ / sthāneṣu sthānino hyete sthānātmānaḥ prakīrttitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदाख्यास्तत्ससत्त्वाश्च तदात्मानश्च ते स्मृताः । प्रजापतिः स्मृतो यस्तु स तु संवत्सरो मतः
tadākhyāstatsasattvāśca tadātmānaśca te smṛtāḥ / prajāpatiḥ smṛto yastu sa tu saṃvatsaro mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संवत्सरसुतो ह्यग्नि ऋत इत्युच्यते बुधैः । ऋतात्तु ऋतवो यस्माज्जज्ञिरे ऋतवस्ततः
saṃvatsarasuto hyagni ṛta ityucyate budhaiḥ / ṛtāttu ṛtavo yasmājjajñire ṛtavastataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मासाः षडर्तवो ज्ञेयास्तेषां पञ्चर्तवाः स्मृताः । द्विपदां चतुष्पदां चैव पक्षिणां सर्वतामपि
māsāḥ ṣaḍartavo jñeyāsteṣāṃ pañcartavāḥ smṛtāḥ / dvipadāṃ catuṣpadāṃ caiva pakṣiṇāṃ sarvatāmapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थावराणां च पञ्चानां पुष्पं कालार्त्तवं स्मृतम् । ऋतुत्वमार्तवत्वं च पितृत्वं च प्रकीर्त्तितम्
sthāvarāṇāṃ ca pañcānāṃ puṣpaṃ kālārttavaṃ smṛtam / ṛtutvamārtavatvaṃ ca pitṛtvaṃ ca prakīrttitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्येते पितरो ज्ञेया ऋतवश्चार्तवाश्च ये । सर्वभूतानि तेभ्यो यदृतुकालाद्विजज्ञिरे
ityete pitaro jñeyā ṛtavaścārtavāśca ye / sarvabhūtāni tebhyo yadṛtukālādvijajñire
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मादेते हि पितर आर्तवा इति नः श्रुतम् । मन्वन्तरेष्विह त्वेते स्थिताः कालभिमानिनः
tasmādete hi pitara ārtavā iti naḥ śrutam / manvantareṣviha tvete sthitāḥ kālabhimāninaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्यकारणयुक्तास्तु ए श्वर्याद्व्याप्य संस्थिताः । स्थानाभिमानिनो ह्येते तिष्ठन्तीह प्रसंगमात्
kāryakāraṇayuktāstu e śvaryādvyāpya saṃsthitāḥ / sthānābhimānino hyete tiṣṭhantīha prasaṃgamāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो विविधाः पुनः । जज्ञे स्वधापितृभ्यस्तु द्वे कन्ये लोकविश्रुते
agniṣvāttā barhiṣadaḥ pitaro vividhāḥ punaḥ / jajñe svadhāpitṛbhyastu dve kanye lokaviśrute
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेना च धारणी चैव याभ्यां धतमिदं जगत् । ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ चैव ते उभे
menā ca dhāraṇī caiva yābhyāṃ dhatamidaṃ jagat / te ubhe brahmavādinyau yoginyau caiva te ubhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पितरस्ते निजे कन्ये धर्मार्थं प्रददुः शुभे । अग्निष्वात्तास्तु ये प्रोक्तास्तेषां मेना तु मानसी
pitaraste nije kanye dharmārthaṃ pradaduḥ śubhe / agniṣvāttāstu ye proktāsteṣāṃ menā tu mānasī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धारणी मानसी चैव कन्या बर्हिषदां स्मृता । मेरोस्तां धारणीं नाम पत्न्यर्थं वा सृजन् घुभाम्
dhāraṇī mānasī caiva kanyā barhiṣadāṃ smṛtā / merostāṃ dhāraṇīṃ nāma patnyarthaṃ vā sṛjan ghubhām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पितरस्ते बर्हिषदः स्मृता ये सोमपायिनः । अग्निष्वात्तास्तु तां मेना पत्नी हिमवते ददुः
pitaraste barhiṣadaḥ smṛtā ye somapāyinaḥ / agniṣvāttāstu tāṃ menā patnī himavate daduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपहूता स्मृता ये वै तद्दौहित्रान्निबोधत । मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं सा व्यजायत
upahūtā smṛtā ye vai taddauhitrānnibodhata / menā himavataḥ patnī mainākaṃ sā vyajāyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गङ्गां सरिद्वरां चैव पत्नी या लवणोदधेः । मैनाकस्या त्मजः क्रौचः क्रैञ्चद्वीपो यतः स्मृतः
gaṅgāṃ saridvarāṃ caiva patnī yā lavaṇodadheḥ / mainākasyā tmajaḥ kraucaḥ kraiñcadvīpo yataḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेरोस्तु धारणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम् । मन्दरं सुषुवे पुत्रं तिस्रः कन्याश्च विश्रुताः
merostu dhāraṇī patnī divyauṣadhisamanvitam / mandaraṃ suṣuve putraṃ tisraḥ kanyāśca viśrutāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेलां च नियतिं चैव तृतीयां चायतिं विदुः । धातुश्चैवायतिः पत्नी विधातुर्नियतिः स्मृता
velāṃ ca niyatiṃ caiva tṛtīyāṃ cāyatiṃ viduḥ / dhātuścaivāyatiḥ patnī vidhāturniyatiḥ smṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वायं भुवेंऽतरे पूर्वं ययोर्वै कीर्त्तिताः प्रजाः । सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिन्दिताम्
svāyaṃ bhuveṃ'tare pūrvaṃ yayorvai kīrttitāḥ prajāḥ / suṣuve sāgarādvelā kanyāmekāmaninditām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सवर्णां नाम सामुद्रीं पत्नीं प्राचीनबर्हिषः । सवर्णायां सुता जाता दश प्राचीनबर्हिषः
savarṇāṃ nāma sāmudrīṃ patnīṃ prācīnabarhiṣaḥ / savarṇāyāṃ sutā jātā daśa prācīnabarhiṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः । तेषां स्वायंभुवो दक्षः पुत्रत्वं जग्मि वान्प्रभुः
sarve pracetaso nāma dhanurvedasya pāragāḥ / teṣāṃ svāyaṃbhuvo dakṣaḥ putratvaṃ jagmi vānprabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रयंबकस्याभिशापेन चाक्षुषस्यातरे मनोः । एतच्छुत्वा ततः सूतमपृच्छच्छांशपायनिः
trayaṃbakasyābhiśāpena cākṣuṣasyātare manoḥ / etacchutvā tataḥ sūtamapṛcchacchāṃśapāyaniḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्पन्नः स कथं दक्षो ह्यभिशापाद्भवस्य तु । चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वं तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्
utpannaḥ sa kathaṃ dakṣo hyabhiśāpādbhavasya tu / cākṣuṣasyāntare pūrvaṃ tannaḥ prabrūhi pṛcchatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्युक्तः कथयामास सूतो दक्षाश्रयां कथाम् । शांशपायनिमामन्त्र्य त्र्यंबकाच्छापकारणम्
ityuktaḥ kathayāmāsa sūto dakṣāśrayāṃ kathām / śāṃśapāyanimāmantrya tryaṃbakācchāpakāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूत उवाच दक्षस्यासन्सुता ह्यष्टौ कन्या याः कीर्त्तिता मया । स्वेभ्यो गृहेभ्य आनाय्य ताः पिताभ्यर्चयद्गृहे
sūta uvāca dakṣasyāsansutā hyaṣṭau kanyā yāḥ kīrttitā mayā / svebhyo gṛhebhya ānāyya tāḥ pitābhyarcayadgṛhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस्त्वभ्यर्चिताः सर्वा न्यवसंस्ताः पितुर्गृहे । तासां ज्येष्ठा सती नाम पत्नी या त्र्यंबकस्य वै
tatastvabhyarcitāḥ sarvā nyavasaṃstāḥ piturgṛhe / tāsāṃ jyeṣṭhā satī nāma patnī yā tryaṃbakasya vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाजुहावात्मजां तां वै दक्षो रुद्रमभिद्विषन् । अकरोत्संनतिं दक्षे न कदाचिन्महेश्वरः
nājuhāvātmajāṃ tāṃ vai dakṣo rudramabhidviṣan / akarotsaṃnatiṃ dakṣe na kadācinmaheśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जामाता श्वशुरे तस्मिन्स्वभावात्तेजसि स्थितः । ततो ज्ञात्वा सती सर्वाः न्यवसंस्ताः पितुर्गृहे
jāmātā śvaśure tasminsvabhāvāttejasi sthitaḥ / tato jñātvā satī sarvāḥ nyavasaṃstāḥ piturgṛhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जगाम साप्यनाहूता सती तत्स्व पितुर्गृहम् । ताभ्यो हीनां पिता चक्रे सत्याः पूजामसंमताम्
jagāma sāpyanāhūtā satī tatsva piturgṛham / tābhyo hīnāṃ pitā cakre satyāḥ pūjāmasaṃmatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽब्रवीत्सा पितरं देवी क्रोधादमर्षिता । यवीयसीभ्यो प्यधमां पूजां कृत्वा मम प्रभो
tato 'bravītsā pitaraṃ devī krodhādamarṣitā / yavīyasībhyo pyadhamāṃ pūjāṃ kṛtvā mama prabho
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असत्कृत्य पितर्मां त्वं कृतवानसि गर्हितम् । अहं ज्येष्ठा वरिष्ठा च त्वं मां सत्कर्तुमर्ह सि
asatkṛtya pitarmāṃ tvaṃ kṛtavānasi garhitam / ahaṃ jyeṣṭhā variṣṭhā ca tvaṃ māṃ satkartumarha si
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमुक्तो ऽब्रवीदेनां दक्षः संरक्तलोचनः । त्वत्तः श्रेष्ठावरिष्ठाश्च पूज्या बालाः सुता मम
evamukto 'bravīdenāṃ dakṣaḥ saṃraktalocanaḥ / tvattaḥ śreṣṭhāvariṣṭhāśca pūjyā bālāḥ sutā mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तासां चैव तु भर्तार स्ते मे बहुमाताः सति । ब्रह्मिष्ठाः सुतपस्काश्च महायोगाः सुधार्मिकाः
tāsāṃ caiva tu bhartāra ste me bahumātāḥ sati / brahmiṣṭhāḥ sutapaskāśca mahāyogāḥ sudhārmikāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणैश्चैवाधिकाः श्लाघ्याः सर्वे ते त्र्यंबकात्सति । वसिष्ठो ऽत्रिः पुलस्त्यश्च ह्यङ्गिरा पुलहः क्रतुः
guṇaiścaivādhikāḥ ślāghyāḥ sarve te tryaṃbakātsati / vasiṣṭho 'triḥ pulastyaśca hyaṅgirā pulahaḥ kratuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भृगुर्मरीचिश्च तथा श्रैष्ठा जामातरो मम । यस्मान्मां स्पर्द्धते शर्वः सदा चैवावमन्यते
bhṛgurmarīciśca tathā śraiṣṭhā jāmātaro mama / yasmānmāṃ sparddhate śarvaḥ sadā caivāvamanyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन त्वां न विभूषोमि प्रतिकूलो हि मे भवः । इत्युक्तवांस्तदा दक्षः संप्रमूढेन चेतसा
tena tvāṃ na vibhūṣomi pratikūlo hi me bhavaḥ / ityuktavāṃstadā dakṣaḥ saṃpramūḍhena cetasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शापार्थमात्मनश्चैव ये चोक्ताः परमर्षयः । तथोक्ता पितरं सा वै क्रुद्धा देवीदम ब्रवीत्
śāpārthamātmanaścaiva ye coktāḥ paramarṣayaḥ / tathoktā pitaraṃ sā vai kruddhā devīdama bravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाङ्मनः कर्मभिर्यस्माददुष्टां मां विगर्हसे । तस्मात्त्यजाम्यहमिमं देहं तात तवात्मजम्
vāṅmanaḥ karmabhiryasmādaduṣṭāṃ māṃ vigarhase / tasmāttyajāmyahamimaṃ dehaṃ tāta tavātmajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस्तेनावमानेन सती दुःखादमर्षिता । अब्रवीद्वचनं देवी नमस्कृत्य स्वयंभुवे
tatastenāvamānena satī duḥkhādamarṣitā / abravīdvacanaṃ devī namaskṛtya svayaṃbhuve
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्राहमुपपद्ये च पुनर्देहेन भास्वता । तत्राप्यहमसंभूता संभूता धार्मिकादपि
yatrāhamupapadye ca punardehena bhāsvatā / tatrāpyahamasaṃbhūtā saṃbhūtā dhārmikādapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गच्छेयं धर्मपत्नीत्वं त्र्यंबकस्यैव धीमतः । तत्रैवाथ समासीना युक्तात्मानं समादधे
gaccheyaṃ dharmapatnītvaṃ tryaṃbakasyaiva dhīmataḥ / tatraivātha samāsīnā yuktātmānaṃ samādadhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धारयामास चाग्नेयीं धारणां मनसात्मनः । तत आत्मसमुत्थो ऽस्या वायुना समुदीरितः । सर्वागेभ्यो विनिःसृत्य वह्निस्तां भस्मसात्करोत्
dhārayāmāsa cāgneyīṃ dhāraṇāṃ manasātmanaḥ / tata ātmasamuttho 'syā vāyunā samudīritaḥ / sarvāgebhyo viniḥsṛtya vahnistāṃ bhasmasātkarot
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदुपश्रुत्य निधनं सत्या देवो ऽथ शूलभृत् । संवादं च तयोर्बुद्धा याथातथ्येन शङ्करः । दक्षस्य च ऋषीणां च चुकोप भगवान्प्रभुः
tadupaśrutya nidhanaṃ satyā devo 'tha śūlabhṛt / saṃvādaṃ ca tayorbuddhā yāthātathyena śaṅkaraḥ / dakṣasya ca ṛṣīṇāṃ ca cukopa bhagavānprabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुद्र उवाच सर्वेषामेव लोकानां भूर्लोकस्त्वादिरुच्यते । तं सदा धारयिष्यामि निदेशात्परमेष्ठिनः
rudra uvāca sarveṣāmeva lokānāṃ bhūrlokastvādirucyate / taṃ sadā dhārayiṣyāmi nideśātparameṣṭhinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्यां क्षितौ धृता लोकाः सर्वे तिष्ठन्ति भास्वराः । तानहं धारया मीह सततं च तदाज्ञया
asyāṃ kṣitau dhṛtā lokāḥ sarve tiṣṭhanti bhāsvarāḥ / tānahaṃ dhārayā mīha satataṃ ca tadājñayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चातुर्वर्ण्यं हि देवानां ते चाप्येकत्र भुञ्जते । नाहं तैः सह भोक्षये वै ततो दास्यन्ति ते पृथक्
cāturvarṇyaṃ hi devānāṃ te cāpyekatra bhuñjate / nāhaṃ taiḥ saha bhokṣaye vai tato dāsyanti te pṛthak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मादवमता दक्ष मत्कृते ऽनागसा सती । प्रशस्ताश्चेतराः सर्वाः स्वसुता भर्तृभिः सह
yasmādavamatā dakṣa matkṛte 'nāgasā satī / praśastāścetarāḥ sarvāḥ svasutā bhartṛbhiḥ saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मा द्वैवस्वते प्राप्ते पुनरेते महर्षयः । उत्पत्स्यन्ते द्वितीये वै मम यज्ञ ह्ययोनिचाः
tasmā dvaivasvate prāpte punarete maharṣayaḥ / utpatsyante dvitīye vai mama yajña hyayonicāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हुते वै ब्रह्मणा शुक्रे चाक्षुषस्यातरे मनोः । अभिव्याहृत्य सर्वांस्तान् दक्षं चैवाशपत्पुनः
hute vai brahmaṇā śukre cākṣuṣasyātare manoḥ / abhivyāhṛtya sarvāṃstān dakṣaṃ caivāśapatpunaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भविता मानुषो राजा चाक्षुषस्य त्वमन्वये । प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चैव प्रचे तसाम्
bhavitā mānuṣo rājā cākṣuṣasya tvamanvaye / prācīnabarhiṣaḥ pautraḥ putraścaiva prace tasām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दक्ष एवेह नाम्ना तु मारिषायां जनिष्यसि । कन्यायां शाखिनां त्वं वै प्राप्ते वैवस्वतेंऽतरे
dakṣa eveha nāmnā tu māriṣāyāṃ janiṣyasi / kanyāyāṃ śākhināṃ tvaṃ vai prāpte vaivasvateṃ'tare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विघ्नं तत्रा प्यहं तुभ्यमाचरिष्यामि दुर्मते । धर्म्मयुक्ते च ते कार्ये एकस्मिंस्तु दुरासदे
vighnaṃ tatrā pyahaṃ tubhyamācariṣyāmi durmate / dharmmayukte ca te kārye ekasmiṃstu durāsade
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुत उवाच तदुपश्रुत्य दक्षस्तु रुद्रं सो ऽभ्य शपत्पुनः । यस्मात्त्वं मत्कृते ऽनिष्टमृषीणां कृतवानसि । तस्मात्सार्द्धं सुरैर्यज्ञे न त्वां यक्ष्यन्ति वै द्विजाः
suta uvāca tadupaśrutya dakṣastu rudraṃ so 'bhya śapatpunaḥ / yasmāttvaṃ matkṛte 'niṣṭamṛṣīṇāṃ kṛtavānasi / tasmātsārddhaṃ surairyajñe na tvāṃ yakṣyanti vai dvijāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हुत्वाऽहुतिं तव क्रूर ह्यपः स्प्रक्ष्यन्ति कर्मसु । इहैव वत्स्यसि तथा दिवं हित्वा युगक्षयात्
hutvā'hutiṃ tava krūra hyapaḥ sprakṣyanti karmasu / ihaiva vatsyasi tathā divaṃ hitvā yugakṣayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो देवैःस तैः सार्द्धं नेज्यते पृथसिज्यते । ततो ऽभिव्याहृतो दक्षो रुद्रेणामिततेजसा
tato devaiḥsa taiḥ sārddhaṃ nejyate pṛthasijyate / tato 'bhivyāhṛto dakṣo rudreṇāmitatejasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वायंभुवीं तनुं त्यक्त्वा उत्पन्नो मानुषेष्विह
svāyaṃbhuvīṃ tanuṃ tyaktvā utpanno mānuṣeṣviha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञात्वा गृहपतिर्दक्षो यज्ञाना मीश्वरं प्रभुम् । समस्तेनेह यज्ञेन सो ऽयजद्दैवतैः सह
jñātvā gṛhapatirdakṣo yajñānā mīśvaraṃ prabhum / samasteneha yajñena so 'yajaddaivataiḥ saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ देवी सती या तु प्राप्ते वैवस्वतेंऽतरे । मेनायां तामुमां देवीं जनयामास शैलराट्
atha devī satī yā tu prāpte vaivasvateṃ'tare / menāyāṃ tāmumāṃ devīṃ janayāmāsa śailarāṭ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
या तु देवी सती पूर्वमासीत्पश्चादुमाभवत् । सदा पत्नी भवस्यैषा न तया मुच्यते भवः
yā tu devī satī pūrvamāsītpaścādumābhavat / sadā patnī bhavasyaiṣā na tayā mucyate bhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मरीचं कश्यपं देवी यथादितिरनुव्रता । यथा नारायणं श्रीश्च मघवतं शची यथा
marīcaṃ kaśyapaṃ devī yathāditiranuvratā / yathā nārāyaṇaṃ śrīśca maghavataṃ śacī yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विष्णुं कीर्ती रुषा मूर्यं वसिष्ठं चाप्यरुन्धती । नैतास्तु विजहत्येतान् भर्तॄन् देव्यः कदाचन
viṣṇuṃ kīrtī ruṣā mūryaṃ vasiṣṭhaṃ cāpyarundhatī / naitāstu vijahatyetān bhartṝn devyaḥ kadācana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आवर्तमानाः कल्पेषु जायन्ते तैः पुनः सह । एवं प्राचेतसो दक्षो जज्ञे वै चाक्षुषेंऽतरे
āvartamānāḥ kalpeṣu jāyante taiḥ punaḥ saha / evaṃ prācetaso dakṣo jajñe vai cākṣuṣeṃ'tare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां पुनर्नृपः । जज्ञे तदाभिशापेन द्वितीय इति नः श्रुतम्
daśabhyastu pracetobhyo māriṣāyāṃ punarnṛpaḥ / jajñe tadābhiśāpena dvitīya iti naḥ śrutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भृगवादयश्च ये सप्त जज्ञिरे च महर्षयः । आद्ये त्रेतायुगे पूर्वं मनोर्वैवस्वतस्य च
bhṛgavādayaśca ye sapta jajñire ca maharṣayaḥ / ādye tretāyuge pūrvaṃ manorvaivasvatasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम् । इत्येषो ऽनुशयो ह्यासीत्तयोर्जात्यन्तरानुगः
devasya mahato yajñe vāruṇīṃ bibhratastanum / ityeṣo 'nuśayo hyāsīttayorjātyantarānugaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजापतेश्च दक्षस्य त्र्यबकस्य च धीमतः । तस्मान्नानुशयः कार्यो वैरेष्विह कदाचन
prajāpateśca dakṣasya tryabakasya ca dhīmataḥ / tasmānnānuśayaḥ kāryo vaireṣviha kadācana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जात्यन्तरगतस्यापि भवितस्य शुभाशुभैः । ख्यातिं न मुञ्चते जन्तुस्तन्न कार्यं विपश्चिता
jātyantaragatasyāpi bhavitasya śubhāśubhaiḥ / khyātiṃ na muñcate jantustanna kāryaṃ vipaścitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्येषा समनुक्रान्ता कथा पापप्रमोचनी । या दक्षमधिकृत्येह त्वया पूर्वं प्रचौदिता
ityeṣā samanukrāntā kathā pāpapramocanī / yā dakṣamadhikṛtyeha tvayā pūrvaṃ pracauditā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पितृवंशप्रसंगेन कथा ह्येषा प्रकीर्त्तिता । पितॄणामानुपूर्व्येण देवान्वक्ष्याम्यतः परम्
pitṛvaṃśaprasaṃgena kathā hyeṣā prakīrttitā / pitṝṇāmānupūrvyeṇa devānvakṣyāmyataḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रेतायुगमुखे पूर्वमासन्स्वायंभुवेंऽतरे । देवायामा इति ख्याताः पूर्वं ये यज्ञसूनवः
tretāyugamukhe pūrvamāsansvāyaṃbhuveṃ'tare / devāyāmā iti khyātāḥ pūrvaṃ ye yajñasūnavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रथिता ब्रह्मणः पुत्रा अजत्वादजितास्तु ते । पुत्राः स्वायंभुवस्यैते शक्ता नाम तु मानसाः
prathitā brahmaṇaḥ putrā ajatvādajitāstu te / putrāḥ svāyaṃbhuvasyaite śaktā nāma tu mānasāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां यतो गणा ह्येते देवानां तु त्रयः स्मृताः । छन्दजास्तु त्रयस्त्रिंशत्सर्गे स्वायंभुवस्य ह
teṣāṃ yato gaṇā hyete devānāṃ tu trayaḥ smṛtāḥ / chandajāstu trayastriṃśatsarge svāyaṃbhuvasya ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदुर्ययातिर्देवौ द्वौ वीवधस्रासतो मतिः । विभासश्च क्रतुश्चैव प्रयातिर्विश्रुतो द्युतिः
yaduryayātirdevau dvau vīvadhasrāsato matiḥ / vibhāsaśca kratuścaiva prayātirviśruto dyutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वायव्यः संयमश्चैव यामा द्वादश कीर्त्तिताः । असमश्चोग्रदृष्टिश्च सुनयो ऽथ शुचिश्रवाः
vāyavyaḥ saṃyamaścaiva yāmā dvādaśa kīrttitāḥ / asamaścogradṛṣṭiśca sunayo 'tha śuciśravāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केवलो विश्वरूपश्च सुदक्षो मधुपस्तथा । तुरीय इद्रयुक्चैव युक्तो ग्रावजितस्तु वै
kevalo viśvarūpaśca sudakṣo madhupastathā / turīya idrayukcaiva yukto grāvajitastu vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चनिमा विश्वदेवा च जविष्ठो मितवानपि । जरो विभुर्विभावश्च स ऋचीको ऽथ दुर्दिहः
canimā viśvadevā ca javiṣṭho mitavānapi / jaro vibhurvibhāvaśca sa ṛcīko 'tha durdihaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुतिर्गृणानो ऽथ बृहच्छुक्रा द्वादश कीर्त्तिताः । आसन्स्वायंभुवस्यैते चान्तरे सोमपायिनः
śrutirgṛṇāno 'tha bṛhacchukrā dvādaśa kīrttitāḥ / āsansvāyaṃbhuvasyaite cāntare somapāyinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीप्तिमन्तो गणा ह्येते वीर्यवन्तो महाबलाः । तेषामिन्द्रस्तद्दा ह्यासीत्प्रथमे विश्वभुक्त प्रभुः
dīptimanto gaṇā hyete vīryavanto mahābalāḥ / teṣāmindrastaddā hyāsītprathame viśvabhukta prabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असुरा ये तदा तेषामासन् दायादबान्धवाः । सुपर्णयक्षगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः
asurā ye tadā teṣāmāsan dāyādabāndhavāḥ / suparṇayakṣagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टौ ताः पितृभिः सार्द्धमासन्या देवयोनयः । स्वायंभुवेन्तरे ऽतीताः प्रजास्तासां महस्रशः
aṣṭau tāḥ pitṛbhiḥ sārddhamāsanyā devayonayaḥ / svāyaṃbhuventare 'tītāḥ prajāstāsāṃ mahasraśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रभावरूपसंपन्ना आयुषा च बलेन च । विस्तरादिह नोच्यन्ते माप्रसंगो भवेदिह
prabhāvarūpasaṃpannā āyuṣā ca balena ca / vistarādiha nocyante māprasaṃgo bhavediha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वायंभुवो विसर्गस्तु विज्ञेयः सांप्रतेन ह । अतीतो वर्तमानेन दृष्टो वैवस्वते न सः
svāyaṃbhuvo visargastu vijñeyaḥ sāṃpratena ha / atīto vartamānena dṛṣṭo vaivasvate na saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजाभिर्देवाताभिश्च ऋषिभिः पितृभिः सह । तेषां सर्पर्षयः पूर्वमासन्ये तान्निबोधत
prajābhirdevātābhiśca ṛṣibhiḥ pitṛbhiḥ saha / teṣāṃ sarparṣayaḥ pūrvamāsanye tānnibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भृग्वं गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । अत्रिश्चैव वसिष्ठस्च सप्त स्वायंभुवे ऽतरे
bhṛgvaṃ girā marīciśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ / atriścaiva vasiṣṭhasca sapta svāyaṃbhuve 'tare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च मोधा मेधातिथिर् वसुः । ज्योतिष्मान् द्युतिमान्हव्यः सवनः सत्त्र एव च
āgnīdhraścāgnibāhuśca modhā medhātithir vasuḥ / jyotiṣmān dyutimānhavyaḥ savanaḥ sattra eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनोः स्वायंभुवस्यैते दश पुत्रा महौजसः । वायुवेगा महासत्त्वा राजानः प्रथमेंऽतरे
manoḥ svāyaṃbhuvasyaite daśa putrā mahaujasaḥ / vāyuvegā mahāsattvā rājānaḥ prathameṃ'tare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सासुरं तत्सुगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् । सपिशाचमनुष्यञ्च ससुपर्णाप्सरोगणम्
sāsuraṃ tatsugandharvaṃ sayakṣoragarākṣasam / sapiśācamanuṣyañca sasuparṇāpsarogaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नशक्यमानु पूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि । बहुत्वान्नामधेयानां संख्या तेषां कुतः कुले
naśakyamānu pūrvyeṇa vaktuṃ varṣaśatairapi / bahutvānnāmadheyānāṃ saṃkhyā teṣāṃ kutaḥ kule
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
या वै प्रजा युगाख्यास्तु आसन्स्वायंभुवेंऽतरे । कालेन महतातीता अयनाब्दयुगक्रमैः
yā vai prajā yugākhyāstu āsansvāyaṃbhuveṃ'tare / kālena mahatātītā ayanābdayugakramaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋषय ऊचुः क एष भगवान् कालः सर्वभूतापहारकः । कस्य योनिः किमादिश्च किं सतत्त्वः किमात्मकः
ṛṣaya ūcuḥ ka eṣa bhagavān kālaḥ sarvabhūtāpahārakaḥ / kasya yoniḥ kimādiśca kiṃ satattvaḥ kimātmakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किमस्य चक्षुः का मूर्तिः के वा अवयवाः स्मृताः । किं नामधेयं को ऽस्यात्मा एप्तत्त्वं ब्रूहि तत्त्वतः
kimasya cakṣuḥ kā mūrtiḥ ke vā avayavāḥ smṛtāḥ / kiṃ nāmadheyaṃ ko 'syātmā eptattvaṃ brūhi tattvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूत उवाच श्रूयता कालसद्भावः श्रुत्वा चैवावधार्यताम् । सूर्ययोनिर्निमेषादिः संख्याचक्षुः स उच्यते
sūta uvāca śrūyatā kālasadbhāvaḥ śrutvā caivāvadhāryatām / sūryayonirnimeṣādiḥ saṃkhyācakṣuḥ sa ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूर्तिरस्य त्वहो रात्रो निमेषावयवश्च सः । संवत्सरः सतत्त्वश्च नाम चास्य कलात्मकः
mūrtirasya tvaho rātro nimeṣāvayavaśca saḥ / saṃvatsaraḥ satattvaśca nāma cāsya kalātmakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साम्प्रतानागतातीतकालात्मा स प्रजापतिः । पञ्चधा प्रविभक्तां तु कालावस्थां निबोधत
sāmpratānāgatātītakālātmā sa prajāpatiḥ / pañcadhā pravibhaktāṃ tu kālāvasthāṃ nibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिवसार्द्धमासमासैश्च ऋतुभिस्त्वयनैस्तथा । संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः
divasārddhamāsamāsaiśca ṛtubhistvayanaistathā / saṃvatsarastu prathamo dvitīyaḥ parivatsaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इड्रवत्सरस्तृतीयश्च चतुर्थश्चानुवत्सरः । पञ्चमो वत्सरस्तेषां कालःस युगसज्ञितः
iḍravatsarastṛtīyaśca caturthaścānuvatsaraḥ / pañcamo vatsarasteṣāṃ kālaḥsa yugasajñitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां तत्त्वं प्रवक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोधत । क्रतुरग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः
teṣāṃ tattvaṃ pravakṣyāmi kīrtyamānaṃ nibodhata / kraturagnistu yaḥ proktaḥ sa tu saṃvatsaro mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदितेयस्त्वसौ सूर्यः कालाग्निः परिवत्सरः । शुक्लकृष्णगतिश्चापि अपां सारमयः खगः
āditeyastvasau sūryaḥ kālāgniḥ parivatsaraḥ / śuklakṛṣṇagatiścāpi apāṃ sāramayaḥ khagaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स इडावत्सरः सोमः पुराणे निश्चयं गतः । यश्चायं पवते लोकांस्तनुभिः सप्तसप्तभिः
sa iḍāvatsaraḥ somaḥ purāṇe niścayaṃ gataḥ / yaścāyaṃ pavate lokāṃstanubhiḥ saptasaptabhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुवाता च लोकस्य स वायुरनुवत्सरः । अहङ्कारादुदग्रुद्रः संभूतो ब्रह्मणास्तु यः
anuvātā ca lokasya sa vāyuranuvatsaraḥ / ahaṅkārādudagrudraḥ saṃbhūto brahmaṇāstu yaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स रुद्रो वत्सर स्तेषां विज्ञेयो नीललोहितः । सतत्त्वं तस्य वक्ष्यमि कीर्त्यमानं निबोधत
sa rudro vatsara steṣāṃ vijñeyo nīlalohitaḥ / satattvaṃ tasya vakṣyami kīrtyamānaṃ nibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.