Library·Brahmāṇḍa Purāṇa·1·1.21
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ऽधोलोकवर्णनं नाम विंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच सूर्या चन्द्रमसावेतौ भ्रमतो यावदेव तु । प्रकाशैस्तु प्रभाभिस्तौ मण्डलाभ्यां समुच्छ्रितौ
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde 'dholokavarṇanaṃ nāma viṃśatitamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca sūryā candramasāvetau bhramato yāvadeva tu / prakāśaistu prabhābhistau maṇḍalābhyāṃ samucchritau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्तानां तु समुद्राणां द्वीपानां सतु विस्तरः । विस्तरार्द्धे पृथिव्यास्तु भवेदन्यत्र बाह्यतः
saptānāṃ tu samudrāṇāṃ dvīpānāṃ satu vistaraḥ / vistarārddhe pṛthivyāstu bhavedanyatra bāhyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पर्यासपरिमाणं तु चन्द्रादित्यौ प्रकाशतः । पर्यास्तात्पारिमाण्येन भूमेस्तुल्यं दिवं स्मृतम्
paryāsaparimāṇaṃ tu candrādityau prakāśataḥ / paryāstātpārimāṇyena bhūmestulyaṃ divaṃ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवति त्रीनिमांल्लोकान् यस्मात्सूर्यः परिभ्रमन् । अविधातुः प्रकाशाख्यो ह्यवनात्स रविः स्मृतः
avati trīnimāṃllokān yasmātsūryaḥ paribhraman / avidhātuḥ prakāśākhyo hyavanātsa raviḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रमाणं चन्द्रसूर्ययोः । महित्तत्त्वान्महीशब्दो ऽह्यस्मिन्वर्षे निपाद्यते
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi pramāṇaṃ candrasūryayoḥ / mahittattvānmahīśabdo 'hyasminvarṣe nipādyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्य भारतवर्षस्य विष्कंभात्तुल्यविस्तृतम् । मण्डलं भास्करस्याथ योजनानि निबोधत
asya bhāratavarṣasya viṣkaṃbhāttulyavistṛtam / maṇḍalaṃ bhāskarasyātha yojanāni nibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नवयोजनसाहस्रो विस्तारो भास्करस्य तु । विस्तारात्र्रिगुणश्चास्य परिणाहस्तु मण्डले
navayojanasāhasro vistāro bhāskarasya tu / vistārātrriguṇaścāsya pariṇāhastu maṇḍale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विष्कंभमण्डलाच्चैव भास्कराद्द्विगुणः शशी । अथ पृथिव्या वक्ष्यामि प्रमाणं योजनैः सह
viṣkaṃbhamaṇḍalāccaiva bhāskarāddviguṇaḥ śaśī / atha pṛthivyā vakṣyāmi pramāṇaṃ yojanaiḥ saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्तद्वीपसमुद्राया विस्तारो मण्डलं च यत् । इत्येतदिह संख्यातं पुराणे परिमाणतः
saptadvīpasamudrāyā vistāro maṇḍalaṃ ca yat / ityetadiha saṃkhyātaṃ purāṇe parimāṇataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्वक्ष्यामि समाख्याय सांप्रतैरभिमानिभिः । अभिमानिनोव्यतीता ये तुल्यास्ते सांप्रतैस्त्विह
tadvakṣyāmi samākhyāya sāṃpratairabhimānibhiḥ / abhimāninovyatītā ye tulyāste sāṃprataistviha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवा ये वै व्यतीतास्तु रूपैर्नामभिरेव च । तस्मात्तु सांप्रतैर्देवैर्वक्ष्यामि वसुधातलम्
devā ye vai vyatītāstu rūpairnāmabhireva ca / tasmāttu sāṃpratairdevairvakṣyāmi vasudhātalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिवास्तु सन्निवेशं वै सांप्रतैरेव कृत्स्नशः । शतार्द्धकोटिविस्तारा पृथिवी कृत्स्नशः स्मृता
divāstu sanniveśaṃ vai sāṃprataireva kṛtsnaśaḥ / śatārddhakoṭivistārā pṛthivī kṛtsnaśaḥ smṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्या ऊर्द्ध्वप्रमाणेन मेरोर्यावत्तु संस्थितिः । पृथिव्या ह्यर्द्धविस्तारो योजनाग्रात्प्रकीर्त्तितः
tasyā ūrddhvapramāṇena meroryāvattu saṃsthitiḥ / pṛthivyā hyarddhavistāro yojanāgrātprakīrttitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेरोर्मध्यात्प्रतिदिशं कोटिरेका तु सा स्मृता । तथा शातसहस्राणामेकोन नवतिः पुनः
merormadhyātpratidiśaṃ koṭirekā tu sā smṛtā / tathā śātasahasrāṇāmekona navatiḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चाशत्तु सहस्राणि पृथिव्यर्द्धस्य मण्डलम् । गणितं योजनाग्रात्तु कोट्यस्त्वेकादश स्मृताः
pañcāśattu sahasrāṇi pṛthivyarddhasya maṇḍalam / gaṇitaṃ yojanāgrāttu koṭyastvekādaśa smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा शतसहस्राणि सप्तत्रिंशाधिकानि तु । इत्येतदिह संश्यातं पृथिव्यन्तस्य मण्डलम्
tathā śatasahasrāṇi saptatriṃśādhikāni tu / ityetadiha saṃśyātaṃ pṛthivyantasya maṇḍalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तारकासंनिवेशास्य दिवि याव च्च मण्डलम् । पर्याससन्निवेशश्च भूमेर्यावत्तु मण्डलम्
tārakāsaṃniveśāsya divi yāva cca maṇḍalam / paryāsasanniveśaśca bhūmeryāvattu maṇḍalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पर्यासपरिमाणेन भूमेस्तुल्यं दिवः स्मृतम् । सप्तानामपि द्वीपानामेत त्स्थानं प्रकीर्तितम्
paryāsaparimāṇena bhūmestulyaṃ divaḥ smṛtam / saptānāmapi dvīpānāmeta tsthānaṃ prakīrtitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पर्यायपरिमाणेन मण्डलानुगतेन च । उपर्युपरि लोकानां छत्रवत्परिमण्डलम्
paryāyaparimāṇena maṇḍalānugatena ca / uparyupari lokānāṃ chatravatparimaṇḍalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संस्थितिर्विहिता सर्वा येषु तिष्ठन्ति जन्तवः । एतदण्डकपालस्य प्रमाणं परिकीर्त्तितम्
saṃsthitirvihitā sarvā yeṣu tiṣṭhanti jantavaḥ / etadaṇḍakapālasya pramāṇaṃ parikīrttitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी । भूर्लोकश्च भुवर्ल्लोकस्तृतीयस्सृरिति स्स्वतः
aṇḍasyāntastvime lokāḥ saptadvīpā ca medinī / bhūrlokaśca bhuvarllokastṛtīyassṛriti ssvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महर्ल्लोको जनश्चैव तपः सत्यं च सप्तमम् । एते सप्त कृता लोकाश्छत्राकारा व्यवस्थिताः
maharlloko janaścaiva tapaḥ satyaṃ ca saptamam / ete sapta kṛtā lokāśchatrākārā vyavasthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वकैरावरणैः सूक्ष्मैर्धार्यमाणाः पृथक्पृथक् । दशभागाधिकाभिश्च ताभिः प्रकृतिभिर्बहिः
svakairāvaraṇaiḥ sūkṣmairdhāryamāṇāḥ pṛthakpṛthak / daśabhāgādhikābhiśca tābhiḥ prakṛtibhirbahiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्यमाणा विशेषैश्च समुत्पन्नैः परस्परात् । अस्याण्डस्य समन्ताच्च सन्निविष्टो घनोदधिः
pūryamāṇā viśeṣaiśca samutpannaiḥ parasparāt / asyāṇḍasya samantācca sanniviṣṭo ghanodadhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृथिव्या मण्डलं कृत्स्नं घनतोयेन धार्यते । घनोदधिः परेणाथ धार्य्यते घनतेजसा
pṛthivyā maṇḍalaṃ kṛtsnaṃ ghanatoyena dhāryate / ghanodadhiḥ pareṇātha dhāryyate ghanatejasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाह्यतो घनतेजस्च तिर्य्यगूर्द्ध्वं तु मण्डलम् । संमताद्धनवातेन धार्यमाणं प्रतिष्ठितम्
bāhyato ghanatejasca tiryyagūrddhvaṃ tu maṇḍalam / saṃmatāddhanavātena dhāryamāṇaṃ pratiṣṭhitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घनवातं तथाकाशमाकाशं च महात्मना । भूतादिना वृतं सर्वं भूतादिर्महता वृतः
ghanavātaṃ tathākāśamākāśaṃ ca mahātmanā / bhūtādinā vṛtaṃ sarvaṃ bhūtādirmahatā vṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृतो महाननन्तेन प्रधानेनाव्य यात्मना । पुराणि लोकपालानां प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम्
vṛto mahānanantena pradhānenāvya yātmanā / purāṇi lokapālānāṃ pravakṣyāmi yathākramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्योतिर्गुणप्रचारस्य प्रमाणपरिसिद्धये । मेरोः प्राच्यां दिशि तथा मानसस्यैव मूर्द्धनि
jyotirguṇapracārasya pramāṇaparisiddhaye / meroḥ prācyāṃ diśi tathā mānasasyaiva mūrddhani
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वस्वौकसारा माहेन्द्री पुरी हेमपरिष्कृता । दक्षिणेन पुनर्मेरोर्मानसस्यैव मूर्द्धनि
vasvaukasārā māhendrī purī hemapariṣkṛtā / dakṣiṇena punarmerormānasasyaiva mūrddhani
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैवस्वतो निव सति यमः संयमने पुरे । प्रतीच्यां तु पुनर्मेरोर्मानसस्यैव मूर्द्धनि
vaivasvato niva sati yamaḥ saṃyamane pure / pratīcyāṃ tu punarmerormānasasyaiva mūrddhani
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखा नाम पुरी रम्या वरुणस्यापि धीमतः । वरुणो यादसां नाथस्सुखाख्ये वसते पुरे
sukhā nāma purī ramyā varuṇasyāpi dhīmataḥ / varuṇo yādasāṃ nāthassukhākhye vasate pure
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिश्युत्तरस्यां मेरोस्तु मानसस्यैव मूर्द्धनि । तुल्या महेन्द्रपुर्य्यास्तु सोमस्यापि विभावरी
diśyuttarasyāṃ merostu mānasasyaiva mūrddhani / tulyā mahendrapuryyāstu somasyāpi vibhāvarī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मानसोत्तरवृष्टे तु लोकपालाश्चतुर्दिशम् । स्थिता धर्मव्यवस्थार्थ लोकमंरक्षणाय च
mānasottaravṛṣṭe tu lokapālāścaturdiśam / sthitā dharmavyavasthārtha lokamaṃrakṣaṇāya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोकपालोपरिष्टात्तु सर्वतो दक्षिणायने । काष्ठागतस्य सूर्यस्य गतिया तां निबोधत
lokapālopariṣṭāttu sarvato dakṣiṇāyane / kāṣṭhāgatasya sūryasya gatiyā tāṃ nibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दक्षिणो ऽपक्रमे सूर्य्यः क्षिप्तेषुरिव सर्पति । ज्योतिषां चक्रमादाय सततं परिगच्छति
dakṣiṇo 'pakrame sūryyaḥ kṣipteṣuriva sarpati / jyotiṣāṃ cakramādāya satataṃ parigacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मध्यगश्चामरावत्यां यदा भवति भास्करः । वैवस्वते संयमते उदयस्तत्र दृश्यते
madhyagaścāmarāvatyāṃ yadā bhavati bhāskaraḥ / vaivasvate saṃyamate udayastatra dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखायामर्द्धरात्रं स्याद्विभायामस्तमेति च । वैवस्वते संयमने मध्यगः स्याद्रविर्यदा । सुखायामथ वारुण्यामुत्तिष्ठन्स तु दृश्यते
sukhāyāmarddharātraṃ syādvibhāyāmastameti ca / vaivasvate saṃyamane madhyagaḥ syādraviryadā / sukhāyāmatha vāruṇyāmuttiṣṭhansa tu dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विभाया मर्द्धरात्रं स्यान्माहेन्द्यामस्तमेति च । यदा दक्षिणपुर्वेषामपराह्णो विधीयते
vibhāyā marddharātraṃ syānmāhendyāmastameti ca / yadā dakṣiṇapurveṣāmaparāhṇo vidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दक्षिणापरदेश्यानां पूर्वह्णः परिकी र्त्तितः । तेषामपररात्रश्च ये जना उत्तराः परे
dakṣiṇāparadeśyānāṃ pūrvahṇaḥ parikī rttitaḥ / teṣāmapararātraśca ye janā uttarāḥ pare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशा उत्तरपूर्वा ये पूवरात्रस्तु तान्प्रति । एवमेवोत्तरेष्वर् के भुवनेषु विराजते
deśā uttarapūrvā ye pūvarātrastu tānprati / evamevottareṣvar ke bhuvaneṣu virājate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखायासथ वारुण्यां मध्याह्ने चार्यमा यदा । विभायां सोमपुर्यां वा उत्तिष्ठति विभावसुः
sukhāyāsatha vāruṇyāṃ madhyāhne cāryamā yadā / vibhāyāṃ somapuryāṃ vā uttiṣṭhati vibhāvasuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रात्र्यर्द्ध चामरावत्यामस्तमेति यमस्य च । सोमपुर्या विभायां तु मध्याह्ने स्याद्दिवाकरः
rātryarddha cāmarāvatyāmastameti yamasya ca / somapuryā vibhāyāṃ tu madhyāhne syāddivākaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महेद्रस्यामरावत्यां सूर्य उत्तिष्ठते तदा । अर्द्धरात्रं संयमने वारुण्यामस्तमेति च
mahedrasyāmarāvatyāṃ sūrya uttiṣṭhate tadā / arddharātraṃ saṃyamane vāruṇyāmastameti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स शीघ्रमेव पर्येति भास्करो ऽलातच त्रवत् । भ्रमन्वै भ्रममार्णानि ऋक्षाणि चरते रविः
sa śīghrameva paryeti bhāskaro 'lātaca travat / bhramanvai bhramamārṇāni ṛkṣāṇi carate raviḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं चतुर्षु पार्श्वेषु दक्षिणां तेन सर्पति । उदयास्तमने चासावृत्ति ष्ठति पुनः पुनः
evaṃ caturṣu pārśveṣu dakṣiṇāṃ tena sarpati / udayāstamane cāsāvṛtti ṣṭhati punaḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूवाह्णे चापराह्णे च द्वौ द्वौ देवालयौ तु सः । तपत्यर्कश्च मध्याह्ने तैरेव च स्वरश्मिभिः
pūvāhṇe cāparāhṇe ca dvau dvau devālayau tu saḥ / tapatyarkaśca madhyāhne taireva ca svaraśmibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदितो वर्द्धमानाभिरामध्याह्नं तपन्रविः । अतः परं ह्रसंतीभिर्गोभिरस्तं निगच्छति
udito varddhamānābhirāmadhyāhnaṃ tapanraviḥ / ataḥ paraṃ hrasaṃtībhirgobhirastaṃ nigacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदयास्तमयाभ्यां च स्मृते पूर्वापरे दिशौ । यावत्पुरस्तात्तपति तापत्पृष्ठे ऽथ पार्श्वयोः
udayāstamayābhyāṃ ca smṛte pūrvāpare diśau / yāvatpurastāttapati tāpatpṛṣṭhe 'tha pārśvayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्रोद्यन्दृश्यते सूर्यस्तेषां स उदयः समृतः । प्रणाशं गच्छते यत्र तेषामस्तः स उच्यते
yatrodyandṛśyate sūryasteṣāṃ sa udayaḥ samṛtaḥ / praṇāśaṃ gacchate yatra teṣāmastaḥ sa ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वेषामुत्तरे मेरुलोङ्कालोकश्च दक्षिणे । विदूरभावादर्कस्य भूमिलेखावृतस्य च
sarveṣāmuttare meruloṅkālokaśca dakṣiṇe / vidūrabhāvādarkasya bhūmilekhāvṛtasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लीयन्ते रश्मयो यस्मात्तेन रात्रौ न दृश्यते । ग्रहनक्षत्रसोमानां दर्शनं भास्करस्य च
līyante raśmayo yasmāttena rātrau na dṛśyate / grahanakṣatrasomānāṃ darśanaṃ bhāskarasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उच्ध्रयस्य प्रमाणेन ज्ञेयमस्तमथोदयम् । शुक्लच्छायो ऽग्निरा पश्च कृष्णच्छाया च मेदिनी
ucdhrayasya pramāṇena jñeyamastamathodayam / śuklacchāyo 'gnirā paśca kṛṣṇacchāyā ca medinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदूरभावादर्कस्य ह्युद्यते ऽपि विरशिमता । रक्तभावो विरश्मत्वाद्रक्तत्वाच्जाप्यनुष्णता
vidūrabhāvādarkasya hyudyate 'pi viraśimatā / raktabhāvo viraśmatvādraktatvācjāpyanuṣṇatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लेखायामास्थितः सूर्यो यत्र यत्र च दृश्यते । ऊर्द्ध्व शातसहस्र तु योजनानां स दृश्यते
lekhāyāmāsthitaḥ sūryo yatra yatra ca dṛśyate / ūrddhva śātasahasra tu yojanānāṃ sa dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रभा हि सौरी पादेन ह्यस्तं गच्छति भास्करे । अग्निमाविशते राद्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते
prabhā hi saurī pādena hyastaṃ gacchati bhāskare / agnimāviśate rādrau tasmāddūrātprakāśate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदिते हि पुनः सूर्ये ह्यौष्ण्यमाग्नेयमाविशेत् । संयुक्तो वह्निना सूर्यस्तपते तु ततो दिवा
udite hi punaḥ sūrye hyauṣṇyamāgneyamāviśet / saṃyukto vahninā sūryastapate tu tato divā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राकाश्यं च तथौष्ण्यं च सौराग्नेये च तेजसी । परस्परानुप्रवेशाद्दीप्येते तु दिवानिशम्
prākāśyaṃ ca tathauṣṇyaṃ ca saurāgneye ca tejasī / parasparānupraveśāddīpyete tu divāniśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तरे चैव भूम्यर्द्धे तथा तस्मिंश्च दक्षिणे । उत्तिष्ठति तथा सूर्ये रात्रिराविशतत्वपः
uttare caiva bhūmyarddhe tathā tasmiṃśca dakṣiṇe / uttiṣṭhati tathā sūrye rātrirāviśatatvapaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माच्छीता भक्त्यांपो दिवारात्रिप्रवेशनात् । अस्तं याति पुनः सूर्ये दिनमाविशते त्वषः
tasmācchītā bhaktyāṃpo divārātripraveśanāt / astaṃ yāti punaḥ sūrye dinamāviśate tvaṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मादुष्णा भवत्यापो नक्तमह्नः प्रवेशनात् । एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्द्धे दक्षिणोत्तरे
tasmāduṣṇā bhavatyāpo naktamahnaḥ praveśanāt / etena kramayogena bhūmyarddhe dakṣiṇottare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदयास्तमनेर्ऽकस्य अहोरात्रं विशत्यपः । देनं सूर्यप्रकाशाख्यं तामसी रात्रिरूच्यते
udayāstamaner'kasya ahorātraṃ viśatyapaḥ / denaṃ sūryaprakāśākhyaṃ tāmasī rātrirūcyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद्व्यवस्थिता रात्रिः सूर्यापेक्षमहः स्मृतम् । एवं पुष्करमध्येन यदा सर्पति भास्करः
tasmādvyavasthitā rātriḥ sūryāpekṣamahaḥ smṛtam / evaṃ puṣkaramadhyena yadā sarpati bhāskaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अंशांशकं तु मेदिन्यां मुहूर्त्तेनैव गच्छति । योजनाग्रान्मुहूर्त्तस्य इह संख्यां निबोधत
aṃśāṃśakaṃ tu medinyāṃ muhūrttenaiva gacchati / yojanāgrānmuhūrttasya iha saṃkhyāṃ nibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्णे शतसहस्राणामेकत्रिंशाधिकं स्मृतम् । पञ्चाशत्तु तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि च
pūrṇe śatasahasrāṇāmekatriṃśādhikaṃ smṛtam / pañcāśattu tathānyāni sahasrāṇyadhikāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मौहूर्त्ति की गतिर्ह्येषा सूर्यस्य तु विधीयते । एतेन गतियोगेन यदा काष्ठां तु दक्षिणाम्
mauhūrtti kī gatirhyeṣā sūryasya tu vidhīyate / etena gatiyogena yadā kāṣṭhāṃ tu dakṣiṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पर्यागच्छेत्पतङ्गो ऽसौ मध्ये काष्ठान्तमेव हि । मध्येन पुष्करस्याथ भ्रमते दक्षिणायने
paryāgacchetpataṅgo 'sau madhye kāṣṭhāntameva hi / madhyena puṣkarasyātha bhramate dakṣiṇāyane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मानसोत्तरशैले तु अन्तरे विषुवं च तत् । सर्पते दक्षिणायां तु काष्ठायां वै निबोधत
mānasottaraśaile tu antare viṣuvaṃ ca tat / sarpate dakṣiṇāyāṃ tu kāṣṭhāyāṃ vai nibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नवकोट्यः प्रसंख्याता योजनैः परिमण्डलम् । तथा शतसहस्राणि चत्वारिंशच्च पञ्च च
navakoṭyaḥ prasaṃkhyātā yojanaiḥ parimaṇḍalam / tathā śatasahasrāṇi catvāriṃśacca pañca ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहोरात्रात्पतङ्गस्य गतिरेषा विधीयते । दक्षिणाद्विनिवृत्तो ऽसौ विषुवस्थो यदा रविः
ahorātrātpataṅgasya gatireṣā vidhīyate / dakṣiṇādvinivṛtto 'sau viṣuvastho yadā raviḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षीरोदस्य समुद्रस्योत्तरतश्चाद्रितश्चरन् । मण्डलं विषुवत्तस्य योजनैस्तन्निबोधत
kṣīrodasya samudrasyottarataścādritaścaran / maṇḍalaṃ viṣuvattasya yojanaistannibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिस्रः कोट्यस्तु संख्याता विषुवस्यापि मण्डलम् । तथा शतसहस्राणामशीत्येकाधिका पुनः
tisraḥ koṭyastu saṃkhyātā viṣuvasyāpi maṇḍalam / tathā śatasahasrāṇāmaśītyekādhikā punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रवणे चोत्तरषाढे चित्रभानुर्यदा भवेत् । शाकद्वीपस्य षष्ठस्य उत्तरातो दिशश्चरन्
śravaṇe cottaraṣāḍhe citrabhānuryadā bhavet / śākadvīpasya ṣaṣṭhasya uttarāto diśaścaran
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उतरायाः प्रमाणं च काष्ठाया मण्डलस्य च । योजनाग्रात्प्रसंख्याता कोटिरेका तु स द्विजाः
utarāyāḥ pramāṇaṃ ca kāṣṭhāyā maṇḍalasya ca / yojanāgrātprasaṃkhyātā koṭirekā tu sa dvijāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशीतिर्नियुतानीह योजनानां तथैव च । अष्टपञ्चाशतं चव योजनान्यधिकानि तु
aśītirniyutānīha yojanānāṃ tathaiva ca / aṣṭapañcāśataṃ cava yojanānyadhikāni tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नागवीथ्युत्तरावीथी ह्यज वीथी च दक्षिणा । मूलं चैव तथाषाढे त्वजवीथ्युदयास्त्रयः
nāgavīthyuttarāvīthī hyaja vīthī ca dakṣiṇā / mūlaṃ caiva tathāṣāḍhe tvajavīthyudayāstrayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अश्विनी कृत्तिका याम्यं नागवीथ्युदयास्त्रयः । काष्ठयोरन्तरं यच्च तद्वक्ष्येयजनैः पुनः
aśvinī kṛttikā yāmyaṃ nāgavīthyudayāstrayaḥ / kāṣṭhayorantaraṃ yacca tadvakṣyeyajanaiḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतच्छतसहस्राणामष्टाभिश्चोत्तरं शतम् । त्रयः शताधिकाश्चन्ये त्रयस्त्रिंशच्च योजनैः
etacchatasahasrāṇāmaṣṭābhiścottaraṃ śatam / trayaḥ śatādhikāścanye trayastriṃśacca yojanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काष्ठयोरन्तरं ह्येतद्योजनाग्रात्प्रकीर्तितम् । काष्ठयोर्लेखयोश्चैव ह्यन्तरं दक्षिणोत्तरे
kāṣṭhayorantaraṃ hyetadyojanāgrātprakīrtitam / kāṣṭhayorlekhayoścaiva hyantaraṃ dakṣiṇottare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन्ववक्ष्ये प्रसंख्याय चोजनैस्तन्निबोधत । एकैकमन्तरं तस्य वियुतान्येकसप्ततिः
tenvavakṣye prasaṃkhyāya cojanaistannibodhata / ekaikamantaraṃ tasya viyutānyekasaptatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहस्राण्यतिरिक्ताश्च ततो ऽन्या पञ्चसप्ततिः । लेखयोः काष्ठयोश्चैव बाह्याभ्यन्तरयोः स्मृतम्
sahasrāṇyatiriktāśca tato 'nyā pañcasaptatiḥ / lekhayoḥ kāṣṭhayoścaiva bāhyābhyantarayoḥ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभ्यन्तरं तु पर्येति मण्डलान्युत्तरायणे । बाह्यतो दक्षिणे चैव सततं तु यथाक्रमम्
abhyantaraṃ tu paryeti maṇḍalānyuttarāyaṇe / bāhyato dakṣiṇe caiva satataṃ tu yathākramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मण्डलानां शतं पूर्मं त्र्यशीत्यधिकमुत्तरम् । चरते दक्षिणे चापि तावदेव विभावसुः
maṇḍalānāṃ śataṃ pūrmaṃ tryaśītyadhikamuttaram / carate dakṣiṇe cāpi tāvadeva vibhāvasuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रमाणं मण्डलस्याथ योजनाग्रं निबोधत । योजनानां सहस्राणि सप्तादश समासतः
pramāṇaṃ maṇḍalasyātha yojanāgraṃ nibodhata / yojanānāṃ sahasrāṇi saptādaśa samāsataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शते द्वे पुनरप्यन्ये योजनामां प्रकीर्त्तिते । एकविंशतिभिश्चैव योजनैरधिकैर्हि ते
śate dve punarapyanye yojanāmāṃ prakīrttite / ekaviṃśatibhiścaiva yojanairadhikairhi te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत्प्रमाणमाख्यातं योजनैर्मण्डलस्य च । विष्कंभो मण्डलस्याथ तिर्यक् स तु विधीयते
etatpramāṇamākhyātaṃ yojanairmaṇḍalasya ca / viṣkaṃbho maṇḍalasyātha tiryak sa tu vidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यहं चरते तानि सूर्या वै मण्डलक्रमात् । कुलालचक्रपर्यन्तो यथा शीघ्रं निवर्त्तते
pratyahaṃ carate tāni sūryā vai maṇḍalakramāt / kulālacakraparyanto yathā śīghraṃ nivarttate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दक्षिणप्रक्रमे सूर्यस्तथा शीघ्रं प्रवर्त्तते । तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं तु कालेनाल्पेन गच्छति
dakṣiṇaprakrame sūryastathā śīghraṃ pravarttate / tasmātprakṛṣṭāṃ bhūmiṃ tu kālenālpena gacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूर्यो द्वादशभिः शैर्घ्यान्मुहूर्तैर्दक्षिणायने । त्रयोदशार्द्धमृक्षाणामह्ना तु चरते रविः
sūryo dvādaśabhiḥ śairghyānmuhūrtairdakṣiṇāyane / trayodaśārddhamṛkṣāṇāmahnā tu carate raviḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुहूर्तै स्तावदृक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन् । कुलालचक्रमध्ये तु यथा मन्दं प्रसर्पति
muhūrtai stāvadṛkṣāṇi naktamaṣṭādaśaiścaran / kulālacakramadhye tu yathā mandaṃ prasarpati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथोदगयने सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः । तस्मा द्दीर्घेन कालेन भूमिं स्वल्पानि गच्छति
tathodagayane sūryaḥ sarpate mandavikramaḥ / tasmā ddīrghena kālena bhūmiṃ svalpāni gacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टादश मुहूर्त तु उत्तरायणपश्चिमम् । अहो भवति तच्चापि चरते मन्दविक्रमः
aṣṭādaśa muhūrta tu uttarāyaṇapaścimam / aho bhavati taccāpi carate mandavikramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रयोदशार्द्धं माद्येन त्वृक्षाणां चरते रविः । मुहूर्तैस्तावदृक्षाणि नक्तं द्वादशभिश्चरन्
trayodaśārddhaṃ mādyena tvṛkṣāṇāṃ carate raviḥ / muhūrtaistāvadṛkṣāṇi naktaṃ dvādaśabhiścaran
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो मन्दतरं नाभ्यां चक्रं भ्रमति वै यथा । मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो ध्रुवो भ्रमति वै तथा
tato mandataraṃ nābhyāṃ cakraṃ bhramati vai yathā / mṛtpiṇḍa iva madhyastho dhruvo bhramati vai tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिंशन्मुहूर्तानेवाहुरहोरात्रं ध्रुवो भ्रमन् । उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमते मण्डलानि तु
triṃśanmuhūrtānevāhurahorātraṃ dhruvo bhraman / ubhayoḥ kāṣṭhayormadhye bhramate maṇḍalāni tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुलालचक्रनाभिश्च यथा तत्रैव वर्त्तते । ध्रुवस्तथा हि विज्ञेयस्तत्रैव परीवर्त्तते
kulālacakranābhiśca yathā tatraiva varttate / dhruvastathā hi vijñeyastatraiva parīvarttate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमते मण्डलानि सः । दिवानक्तं च सूर्यस्य मन्दा शीघ्रा च वै गातिः
ubhayoḥ kāṣṭhayormadhye bhramate maṇḍalāni saḥ / divānaktaṃ ca sūryasya mandā śīghrā ca vai gātiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तरप्रक्रमे चापि दिवा मन्दा गतिस्तथा । तथैव च पुनर्नक्तं शीघ्रा सूर्यस्य वै गातिः
uttaraprakrame cāpi divā mandā gatistathā / tathaiva ca punarnaktaṃ śīghrā sūryasya vai gātiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दक्षिणप्रक्रमेणैव दिवा शीघ्रं विधीयते । गतिः सूर्यस्य नक्तं च मन्दा चैव गतिस्तथा
dakṣiṇaprakrameṇaiva divā śīghraṃ vidhīyate / gatiḥ sūryasya naktaṃ ca mandā caiva gatistathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं गतिविशेषेण विभजन् रात्र्यहानि तु । तजापि संचरन्मार्गं समेन विषमेण च
evaṃ gativiśeṣeṇa vibhajan rātryahāni tu / tajāpi saṃcaranmārgaṃ samena viṣameṇa ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोकालोकस्थिता ह्येते लोकपालाश्चतुर्दिशम् । अगस्त्यश्चरते तेषामुपरिष्टाज्जवेन तु
lokālokasthitā hyete lokapālāścaturdiśam / agastyaścarate teṣāmupariṣṭājjavena tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भुञ्जन्नसापहोरा त्रमेवं गतिविशेषणम् । दक्षिणे नागवीथ्यास्तु लोकालोकस्य चोत्तरे
bhuñjannasāpahorā tramevaṃ gativiśeṣaṇam / dakṣiṇe nāgavīthyāstu lokālokasya cottare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोकसन्तानको ह्येष वैश्वानरपथाद्वहिः । पृष्टे यावत्प्रभा सौरी पुरस्तात्संप्रकाशते
lokasantānako hyeṣa vaiśvānarapathādvahiḥ / pṛṣṭe yāvatprabhā saurī purastātsaṃprakāśate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पार्श्वतः पृष्ठतश्चैव लोकालोकस्य वर्त्तते । योजनानां सहस्राणि दशकं तुच्छ्रितो गिरिः
pārśvataḥ pṛṣṭhataścaiva lokālokasya varttate / yojanānāṃ sahasrāṇi daśakaṃ tucchrito giriḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकाशश्चाप्रकाशश्च सर्वतः परिमण्डलः । नक्षत्रचन्द्रसूर्यश्च ग्रहैस्तारागणैः सह
prakāśaścāprakāśaśca sarvataḥ parimaṇḍalaḥ / nakṣatracandrasūryaśca grahaistārāgaṇaiḥ saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभ्यन्तरं प्रकाशन्ते लोकालोकस्य वै गिरेः । एतावानेव लोकस्तु निरालोकस्ततः परम्
abhyantaraṃ prakāśante lokālokasya vai gireḥ / etāvāneva lokastu nirālokastataḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोकेनालोकवानेष निरालोकस्त्वलोकतः । लोकालोकं तु संधत्ते यस्मात्सुर्यपरिग्रहम्
lokenālokavāneṣa nirālokastvalokataḥ / lokālokaṃ tu saṃdhatte yasmātsuryaparigraham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात्सन्ध्येति तामाहुरुषाव्युष्ट्योर्यदन्तरम् । उषा रात्रिः स्मृता विप्रैर्व्युष्टिश्चापि त्वहः स्मृतम्
tasmātsandhyeti tāmāhuruṣāvyuṣṭyoryadantaram / uṣā rātriḥ smṛtā viprairvyuṣṭiścāpi tvahaḥ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूर्याग्निग्रसमानानां संध्याकाले हि रक्षसाम् । प्रजापतिनियोगेन शापस्त्वेषां दुरात्मनाम्
sūryāgnigrasamānānāṃ saṃdhyākāle hi rakṣasām / prajāpatiniyogena śāpastveṣāṃ durātmanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अक्षयत्वं तु देहस्य प्रापिताम्रणं तथा । तिस्रः कोट्यस्तु विख्याता मन्देहा नाम राक्षसाः
akṣayatvaṃ tu dehasya prāpitāmraṇaṃ tathā / tisraḥ koṭyastu vikhyātā mandehā nāma rākṣasāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रार्थयन्ति सहस्रांशुभुदयन्तं दिनेदिने । तापयन्तं दुरात्मानः सूर्यमिच्छन्ति खादितुम्
prārthayanti sahasrāṃśubhudayantaṃ dinedine / tāpayantaṃ durātmānaḥ sūryamicchanti khāditum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ सूर्यस्य तेषां च युद्धमासीत्सुदारुणम् । ततो ब्रह्मा च देवाश्च ब्राह्ममाश्चैव सत्तमाः
atha sūryasya teṣāṃ ca yuddhamāsītsudāruṇam / tato brahmā ca devāśca brāhmamāścaiva sattamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संध्यां तु समुपासीनाः प्रक्षिपन्ति जलं सदा । ओङ्कारब्रह्मसंयुक्तं गायत्र्या चाभिमन्त्रितम्
saṃdhyāṃ tu samupāsīnāḥ prakṣipanti jalaṃ sadā / oṅkārabrahmasaṃyuktaṃ gāyatryā cābhimantritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्फूर्जज्ज्योतिश्च चण्डांशुस्तथा दीप्यति भास्करः । ततः पुनर्महातेजा महाबलपराक्रमः
sphūrjajjyotiśca caṇḍāṃśustathā dīpyati bhāskaraḥ / tataḥ punarmahātejā mahābalaparākramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योजनानां सहस्राणि ऊर्द्ध्वमुत्तिष्ठते शतम् । प्रयाति भगवानाशु ब्राह्मणैरभिरक्षितः । वालखिल्यैश्च मुनिभिर्धृतार्चिः समरीचिभिः
yojanānāṃ sahasrāṇi ūrddhvamuttiṣṭhate śatam / prayāti bhagavānāśu brāhmaṇairabhirakṣitaḥ / vālakhilyaiśca munibhirdhṛtārciḥ samarīcibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच्च काष्ठा गणयेत्कलां तु । त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहूर्त्तस्तैस्त्रिंशता रात्र्यहनी समेते
kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triṃśacca kāṣṭhā gaṇayetkalāṃ tu / triṃśatkalāścāpi bhavenmuhūrttastaistriṃśatā rātryahanī samete
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ह्रासवृद्धी त्वहर्भागैर्दिवसानां यथाक्रमात्
hrāsavṛddhī tvaharbhāgairdivasānāṃ yathākramāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संध्या मुहूर्त्तमात्रा तु ह्रासवृद्धिस्तु सा स्मृता । लेखाप्रभृत्यथादित्ये त्रिमुहूर्त्तगते तु वै
saṃdhyā muhūrttamātrā tu hrāsavṛddhistu sā smṛtā / lekhāprabhṛtyathāditye trimuhūrttagate tu vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रातस्ततः स्मृतः कालो भागश्चाह्नः स पञ्चमः । तस्मात्प्रातस्तनात्कालात्र्रिमुहूर्त्तस्तु संगवः
prātastataḥ smṛtaḥ kālo bhāgaścāhnaḥ sa pañcamaḥ / tasmātprātastanātkālātrrimuhūrttastu saṃgavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मध्याह्नस्त्रिमुहूर्त्तस्तु तस्मात्कालश्च संगवात् । तस्मान्मध्यन्दिनात्कालादपराह्ण इति स्मृतः
madhyāhnastrimuhūrttastu tasmātkālaśca saṃgavāt / tasmānmadhyandinātkālādaparāhṇa iti smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.