Brahmāṇḍa Purāṇa 1.24

इति श्रीब्रह्माण्डे महादृवायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ध्रुवचर्याकीर्त्तनं नाम त्रयोविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा तु सुनयः पुनस्ते संशयान्विताः । पप्रच्छुरुत्तरं भूयस्तदा ते रोमहर्षणम्

iti śrībrahmāṇḍe mahādṛvāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde dhruvacaryākīrttanaṃ nāma trayoviṃśatitamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca etacchrutvā tu sunayaḥ punaste saṃśayānvitāḥ / papracchuruttaraṃ bhūyastadā te romaharṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदेतदुक्तं भवतागृहाणीत्येव विस्तृतम् । कथं देवगृहाणि स्युः कथं ज्योतींषिवर्णय

yadetaduktaṃ bhavatāgṛhāṇītyeva vistṛtam / kathaṃ devagṛhāṇi syuḥ kathaṃ jyotīṃṣivarṇaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत्सर्वं समाचक्ष्व ज्योतिषां चैव निर्णयम् । वायुरुवाच श्रुत्वा तु वचनं तेषां तदा सूतः समाहितः

etatsarvaṃ samācakṣva jyotiṣāṃ caiva nirṇayam / vāyuruvāca śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ tadā sūtaḥ samāhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उवाच परमं वाक्यं तेषां संशयनिर्णयम् । अस्मिन्नर्थे माहाप्राज्ञैर्यदुक्तं ज्ञानबुद्धिभिः

uvāca paramaṃ vākyaṃ teṣāṃ saṃśayanirṇayam / asminnarthe māhāprājñairyaduktaṃ jñānabuddhibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्भवम् । यथा देवगृहाणीह सूर्यचन्द्रग्रहाः स्मृताः

etadvo 'haṃ pravakṣyāmi sūryācandramasorbhavam / yathā devagṛhāṇīha sūryacandragrahāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः परं च त्रिविधस्याग्नेर्वक्ष्ये समुद्भवम् । दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेरब्योनेः पार्थि वस्य तु

tataḥ paraṃ ca trividhasyāgnervakṣye samudbhavam / divyasya bhautikasyāgnerabyoneḥ pārthi vasya tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्युष्टायां तु रजन्यां वै ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः । अव्याकृतमिदं त्वासीन्नैशेन तमसावृतम्

vyuṣṭāyāṃ tu rajanyāṃ vai brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ / avyākṛtamidaṃ tvāsīnnaiśena tamasāvṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वभूतावशिष्टे ऽस्मिंल्लोके नष्टविशेषणे । स्वयंभूर्भगवांस्तत्र लोकतन्त्रार्थसाधकः

sarvabhūtāvaśiṣṭe 'smiṃlloke naṣṭaviśeṣaṇe / svayaṃbhūrbhagavāṃstatra lokatantrārthasādhakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खद्योतवत्स व्यचरदाविर्भावचिकीर्षया । सो ऽग्निं दृष्ट्वाथ लोकादौ पृथिवीजलसंश्रितम्

khadyotavatsa vyacaradāvirbhāvacikīrṣayā / so 'gniṃ dṛṣṭvātha lokādau pṛthivījalasaṃśritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संवृत्य तं प्रकाशार्थं त्रिधा व्यमजदीश्वरः । पवनो यस्तु लोके ऽस्मिन्पार्थिवः सो ऽग्निरुच्यते

saṃvṛtya taṃ prakāśārthaṃ tridhā vyamajadīśvaraḥ / pavano yastu loke 'sminpārthivaḥ so 'gnirucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यश्चासौ तपते सूर्ये शुचिरग्निस्तु स स्मृतः । वैद्युतो ऽब्जस्तु विज्ञेयस्तेषां वक्ष्ये ऽथ लक्षमम्

yaścāsau tapate sūrye śuciragnistu sa smṛtaḥ / vaidyuto 'bjastu vijñeyasteṣāṃ vakṣye 'tha lakṣamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैद्युतो जाठरः सौरो ह्यपां गर्भास्त्रयो ऽग्रयः । तस्मादपः पिबन्सूर्यो गोभिर्दीप्यत्यसौ दिवि

vaidyuto jāṭharaḥ sauro hyapāṃ garbhāstrayo 'grayaḥ / tasmādapaḥ pibansūryo gobhirdīpyatyasau divi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैद्युतेन समाविष्टो वार्ष्यो नाद्भिः प्रशाम्यति । मानवा नां च कुक्षिस्थो नाद्भिः शास्यति पावकः

vaidyutena samāviṣṭo vārṣyo nādbhiḥ praśāmyati / mānavā nāṃ ca kukṣistho nādbhiḥ śāsyati pāvakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्सौरो वैद्युतश्च जाठरश्चप्यनिन्धनः । किञ्चिदप्सु मतं तेजः किञ्चिद्दृष्टमबिं धनम्

tasmātsauro vaidyutaśca jāṭharaścapyanindhanaḥ / kiñcidapsu mataṃ tejaḥ kiñciddṛṣṭamabiṃ dhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काष्ठेन्धनस्तु निर्मथ्यः सो ऽद्भिः शाम्यति पावकः । अर्चिष्मान्पवमानो ऽग्निर्निष्प्रभो जाठरः स्मृतः

kāṣṭhendhanastu nirmathyaḥ so 'dbhiḥ śāmyati pāvakaḥ / arciṣmānpavamāno 'gnirniṣprabho jāṭharaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यश्चायं मण्डले शुक्लो निरूष्मा संप्रकाशकः । प्रभा सौरी तु पादेन ह्यस्तं याति देवाकरे

yaścāyaṃ maṇḍale śuklo nirūṣmā saṃprakāśakaḥ / prabhā saurī tu pādena hyastaṃ yāti devākare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते । उद्यन्तं च पुनः सूर्यमौष्णमयमाग्नेयमाविशत्

agnimāviśate rātrau tasmāddūrātprakāśate / udyantaṃ ca punaḥ sūryamauṣṇamayamāgneyamāviśat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादेन पार्थिवस्याग्नेस्तस्मादग्निस्तपत्यसौ । प्राकाश्यं च तथौष्ण्यं च सौराग्नेये तु तेजसी

pādena pārthivasyāgnestasmādagnistapatyasau / prākāśyaṃ ca tathauṣṇyaṃ ca saurāgneye tu tejasī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परस्परानुप्रवेशादाप्यायेते परस्परम् । उत्तरे चैव भूम्यर्द्धे तथा ह्यग्निश्च दक्षिणे

parasparānupraveśādāpyāyete parasparam / uttare caiva bhūmyarddhe tathā hyagniśca dakṣiṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तिष्ठति पुनः सूर्ये रात्रिराविशते ह्यपः । तस्मात्तप्ता भवन्त्यापो दिवारत्रिप्रवेशनात्

uttiṣṭhati punaḥ sūrye rātrirāviśate hyapaḥ / tasmāttaptā bhavantyāpo divāratripraveśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तं याति पुन सूर्ये अहर्वै प्रविशत्यपः । तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला आपो ऽदृश्यन्त भास्वराः

astaṃ yāti puna sūrye aharvai praviśatyapaḥ / tasmānnaktaṃ punaḥ śuklā āpo 'dṛśyanta bhāsvarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्द्धे दक्षिणोत्तरे । उदयास्तमने नित्यमहोरात्रं विशत्यपः

etena kramayogena bhūmyarddhe dakṣiṇottare / udayāstamane nityamahorātraṃ viśatyapaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यश्चासौ तपते सूर्यः पिबन्नंभो गभस्तिभिः । पार्थिवाग्निविमिश्रो ऽसौ दिव्यः शुचिरिति स्मृतः

yaścāsau tapate sūryaḥ pibannaṃbho gabhastibhiḥ / pārthivāgnivimiśro 'sau divyaḥ śuciriti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहस्रपादसौ वह्निर्घृतकुंभनिभः शुचिः । आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः

sahasrapādasau vahnirghṛtakuṃbhanibhaḥ śuciḥ / ādatte sa tu nāḍīnāṃ sahasreṇa samantataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नादेयीश्चैव सामुद्रीः कौप्याश्चैव समन्ततः । स्थावरा जङ्गमाश्चैव याश्च कुल्यादिका अपः

nādeyīścaiva sāmudrīḥ kaupyāścaiva samantataḥ / sthāvarā jaṅgamāścaiva yāśca kulyādikā apaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य रश्मिसहस्रं तु शीतवर्षोष्णनिःस्तवम् । तासां चतुःशता नाड्यो वर्षन्ते चित्र मूर्त्तयः

tasya raśmisahasraṃ tu śītavarṣoṣṇaniḥstavam / tāsāṃ catuḥśatā nāḍyo varṣante citra mūrttayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्दनाश्चैव साध्यश्च कूतनाकूतनास्तथा । अमृता नामतः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः

candanāścaiva sādhyaśca kūtanākūtanāstathā / amṛtā nāmataḥ sarvā raśmayo vṛṣṭisarjanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिमोद्गताश्च ताभ्यो ऽन्या रश्मयस्त्रिशताः पुनः । दृश्या मेघाश्च याम्यश्च ह्रदिन्यो हिमसर्जनाः

himodgatāśca tābhyo 'nyā raśmayastriśatāḥ punaḥ / dṛśyā meghāśca yāmyaśca hradinyo himasarjanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्द्रास्ता नामतः प्रोक्ता मिताभास्तु गभस्तयः । शुक्लाश्च कुहकाश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा

candrāstā nāmataḥ proktā mitābhāstu gabhastayaḥ / śuklāśca kuhakāścaiva gāvo viśvabhṛtastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्लास्ता नामतः सर्वस्त्रिशता धर्मसर्जनाः । समं विभज्य नाडीस्तु मनुष्टपितृदेवताः

śuklāstā nāmataḥ sarvastriśatā dharmasarjanāḥ / samaṃ vibhajya nāḍīstu manuṣṭapitṛdevatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनुष्यानौषधेनेह स्वधया तु पितॄनपि । अमृतेन सुरान्सर्वांस्त्रींस्त्रिभिस्तर्पयत्यसौ

manuṣyānauṣadheneha svadhayā tu pitṝnapi / amṛtena surānsarvāṃstrīṃstribhistarpayatyasau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसंते चैव ग्रीष्मे च शतैः स तपति त्रिभिः । वर्षास्वथो शरदि वै चतुर्भिश्च प्रवर्षति

vasaṃte caiva grīṣme ca śataiḥ sa tapati tribhiḥ / varṣāsvatho śaradi vai caturbhiśca pravarṣati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेमन्ते शिशिरे चैव हिम मुत्सृजते त्रिभिः । इन्द्रो धाता भगः पूषा मित्रो ऽथ वरुणोर्ऽयमा

hemante śiśire caiva hima mutsṛjate tribhiḥ / indro dhātā bhagaḥ pūṣā mitro 'tha varuṇor'yamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अंशुर्विवस्वास्त्वष्टा च सविता विष्णुरेव च । माघमासे तु वरुणः पूषा चैव तु फलाल्गुने

aṃśurvivasvāstvaṣṭā ca savitā viṣṇureva ca / māghamāse tu varuṇaḥ pūṣā caiva tu phalālgune

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चैत्रे मासि तु देत्ॐशुर्धाता वैशाखतापनः । ज्येष्ठमासे भवेदिन्द्रश्चाषाढे सविता रविः

caitre māsi tu detoṃśurdhātā vaiśākhatāpanaḥ / jyeṣṭhamāse bhavedindraścāṣāḍhe savitā raviḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवस्वाञ्छ्रावणे मासि प्रोष्ठे मासे भागः स्मृतः । पर्जन्यो ऽश्वयुजे मासि त्वष्टा च कार्तिके रविः

vivasvāñchrāvaṇe māsi proṣṭhe māse bhāgaḥ smṛtaḥ / parjanyo 'śvayuje māsi tvaṣṭā ca kārtike raviḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मार्गशीर्षे भवेन्मित्रः पौषेविष्णुः सनातनः । पञ्चरश्मिसहस्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि

mārgaśīrṣe bhavenmitraḥ pauṣeviṣṇuḥ sanātanaḥ / pañcaraśmisahasrāṇi varuṇasyārkakarmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षड्भिः सहस्रैः पूषा तु देवो ऽशुसप्तभिस्तथा । धाताष्टभिः सहस्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः

ṣaḍbhiḥ sahasraiḥ pūṣā tu devo 'śusaptabhistathā / dhātāṣṭabhiḥ sahasraistu navabhistu śatakratuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सविता दशभिर्याति यात्येकादशभिर्भगः । सप्तभिस्तपते सित्रस्त्वष्टा चैवाष्टभिस्तपेत्

savitā daśabhiryāti yātyekādaśabhirbhagaḥ / saptabhistapate sitrastvaṣṭā caivāṣṭabhistapet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्यमा दशाभिर्याति पर्जन्यो नवभिस्तपेत् । षड्भी रश्मिसहस्रैस्तु विषणुस्तपति मेदिनीम्

aryamā daśābhiryāti parjanyo navabhistapet / ṣaḍbhī raśmisahasraistu viṣaṇustapati medinīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसंते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मेर्ऽकः कनकप्रभः । श्वेतवर्णस्तु वर्षासु पाण्डुः शरदि भास्करः

vasaṃte kapilaḥ sūryo grīṣmer'kaḥ kanakaprabhaḥ / śvetavarṇastu varṣāsu pāṇḍuḥ śaradi bhāskaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेमन्ते ताम्रवर्णस्तु शैशिरे लोहितो रविः । इति वर्णाः समा ख्याताः सूर्यस्यर्तुसमुद्भवाः

hemante tāmravarṇastu śaiśire lohito raviḥ / iti varṇāḥ samā khyātāḥ sūryasyartusamudbhavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औषधीषु बलं धत्ते स्वधया च पिदृष्वपि । सूर्यो ऽमरेष्वप्यमृतं त्रयं त्रिषु न यच्छति

auṣadhīṣu balaṃ dhatte svadhayā ca pidṛṣvapi / sūryo 'mareṣvapyamṛtaṃ trayaṃ triṣu na yacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं रश्मिसहस्रं तु सौरं लोकार्थसाधकम् । भिद्यते ऋतुमासाद्य जलशीतोष्णनिस्रवम्

evaṃ raśmisahasraṃ tu sauraṃ lokārthasādhakam / bhidyate ṛtumāsādya jalaśītoṣṇanisravam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येतन्मण्डलं शुक्लं भास्वरं सूर्य संज्ञितम् । नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठा योनिरेव च

ityetanmaṇḍalaṃ śuklaṃ bhāsvaraṃ sūrya saṃjñitam / nakṣatragrahasomānāṃ pratiṣṭhā yonireva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्द्रऋक्षग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसंभवाः । नक्षत्राधिपतिः सोमो ग्रह राजो दिवाकरः

candraṛkṣagrahāḥ sarve vijñeyāḥ sūryasaṃbhavāḥ / nakṣatrādhipatiḥ somo graha rājo divākaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शेषाः पञ्च ग्रहा ज्ञेया ईश्वराः कामचारिणः । पठ्यते चाग्निरादित्य उदकं चन्द्रमाः स्मृतः

śeṣāḥ pañca grahā jñeyā īśvarāḥ kāmacāriṇaḥ / paṭhyate cāgnirāditya udakaṃ candramāḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शेषाणा प्रकृतीः स्मयग्वर्ण्यमाना निबोधत । सुरसेनापतिः स्कन्दः पठ्यते ऽङ्गारको ग्रहः

śeṣāṇā prakṛtīḥ smayagvarṇyamānā nibodhata / surasenāpatiḥ skandaḥ paṭhyate 'ṅgārako grahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नारायणं बुधं प्राहुर्वेदज्ञानविदो बुधाः । रुद्रो वैवस्वतः साक्षाद्यमो लोकप्रभुः स्वयम्

nārāyaṇaṃ budhaṃ prāhurvedajñānavido budhāḥ / rudro vaivasvataḥ sākṣādyamo lokaprabhuḥ svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाग्रहो द्विजश्रेष्ठो मन्दगामी शनैश्वरः । देवासुरगुरू द्वौ तु भानुमन्तौ महा ग्रहौ

mahāgraho dvijaśreṣṭho mandagāmī śanaiśvaraḥ / devāsuragurū dvau tu bhānumantau mahā grahau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रजापतिसुतावेतावुभौ शुक्रबृहस्पती । आदित्यमूलमखिलं त्रैलोक्यं नात्र संशयः

prajāpatisutāvetāvubhau śukrabṛhaspatī / ādityamūlamakhilaṃ trailokyaṃ nātra saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवत्यस्माज्जगत्कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम् । रुद्रोपेन्द्रेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्रास्त्रिदिवौकसाम्

bhavatyasmājjagatkṛtsnaṃ sadevāsuramānuṣam / rudropendrendracandrāṇāṃ viprendrāstridivaukasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्नं यत्तेजः सार्वलौकिकम् । सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः

dyutirdyutimatāṃ kṛtsnaṃ yattejaḥ sārvalaukikam / sarvātmā sarvalokeśo mahādevaḥ prajāpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूर्य एव त्रिलोकस्य सूलं परमदैवतम् । ततः संजायते सर्वं तत्र चैव प्रलीयते

sūrya eva trilokasya sūlaṃ paramadaivatam / tataḥ saṃjāyate sarvaṃ tatra caiva pralīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावाभावौ हि लोकानामादित्यान्निःमृतौ पुरा । जगज्ज्ञेयो ग्रहो विप्रा दीप्तिमान्सुप्रभो रविः

bhāvābhāvau hi lokānāmādityānniḥmṛtau purā / jagajjñeyo graho viprā dīptimānsuprabho raviḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र गच्छन्ति निधनं जायन्ते च पुनः पुनः । क्षणा मुहूर्त्ता दिवसा निशाः पक्षाश्च कृत्स्नशः

atra gacchanti nidhanaṃ jāyante ca punaḥ punaḥ / kṣaṇā muhūrttā divasā niśāḥ pakṣāśca kṛtsnaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मासाः संवत्सराश्चैव ऋतवो ऽथ युगानि च । तदादित्यादृते ह्येषा कालंसख्या न विद्यते

māsāḥ saṃvatsarāścaiva ṛtavo 'tha yugāni ca / tadādityādṛte hyeṣā kālaṃsakhyā na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालादृते न निगमो न दीक्षा नाह्निकक्रमः । ऋतूनामविभागाच्च पुष्पमूलफलं कुतः

kālādṛte na nigamo na dīkṣā nāhnikakramaḥ / ṛtūnāmavibhāgācca puṣpamūlaphalaṃ kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुतः सस्यविनिष्पत्तिस्तृणौषधिगणो ऽपि वा । अभावो व्यवहाराणां जन्तूनां दिवि चैह च

kutaḥ sasyaviniṣpattistṛṇauṣadhigaṇo 'pi vā / abhāvo vyavahārāṇāṃ jantūnāṃ divi caiha ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगत्प्रतापनमृते भास्करं वारितस्करम् । स एष कालश्चाग्निश्च द्वादशात्मा प्रजापतिः

jagatpratāpanamṛte bhāskaraṃ vāritaskaram / sa eṣa kālaścāgniśca dvādaśātmā prajāpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तपत्येष द्विजश्रेष्ठास्त्रैलोक्यं सचराचरम् । स एष तेचसां राशिस्तमो घ्रन्सार्वलौकिकम्

tapatyeṣa dvijaśreṣṭhāstrailokyaṃ sacarācaram / sa eṣa tecasāṃ rāśistamo ghransārvalaukikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तमं मार्गमास्थाय वायोर्भाभिरिदं जगत् । पार्श्वमूर्ध्वमधश्चैव तापयत्येष सर्वशः

uttamaṃ mārgamāsthāya vāyorbhābhiridaṃ jagat / pārśvamūrdhvamadhaścaiva tāpayatyeṣa sarvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा प्रभाकरो दीपोगृहमध्ये ऽवलंबितः । पार्श्वमूर्ध्वमधश्चैव तमो नाशयते समम्

yathā prabhākaro dīpogṛhamadhye 'valaṃbitaḥ / pārśvamūrdhvamadhaścaiva tamo nāśayate samam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वत्सहस्रकिरणो ग्रहराजो जगत्पतिः । सूर्यो गोभिर्जगत्सर्वमादीपयति सर्वतः

tadvatsahasrakiraṇo graharājo jagatpatiḥ / sūryo gobhirjagatsarvamādīpayati sarvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रवे रश्मिसहस्रं यत्प्राङ्मया समुदात्दृतम् । तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयो नयः

rave raśmisahasraṃ yatprāṅmayā samudātdṛtam / teṣāṃ śreṣṭhāḥ punaḥ sapta raśmayo grahayo nayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुषुम्णो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च । विश्वश्रवाः पुनश्चान्यः संपद्वसुरतः परः

suṣumṇo harikeśaśca viśvakarmā tathaiva ca / viśvaśravāḥ punaścānyaḥ saṃpadvasurataḥ paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्वावसुः पुनश्चान्यः स्वराडन्यः प्रकीर्त्तितः । सुषुम्णः सूर्यरश्मिस्तु क्षीण शशिनमेधयेत्

arvāvasuḥ punaścānyaḥ svarāḍanyaḥ prakīrttitaḥ / suṣumṇaḥ sūryaraśmistu kṣīṇa śaśinamedhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिर्यगूर्ध्वप्रचारो ऽसौ सुषुम्णः परिकीर्त्तितः । हरि केशः पुरस्ताद्य ऋक्षयोनिः स कीत्यते

tiryagūrdhvapracāro 'sau suṣumṇaḥ parikīrttitaḥ / hari keśaḥ purastādya ṛkṣayoniḥ sa kītyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणे विश्वकर्मा तु रश्मिन्वर्द्धयते वुधम् । विश्वश्रवास्तु यः पश्चच्छुक्रयोनिः स्मृतो बुधैः

dakṣiṇe viśvakarmā tu raśminvarddhayate vudham / viśvaśravāstu yaḥ paścacchukrayoniḥ smṛto budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संपद्वसुस्तु यो रश्मिः स योनिर्लोहितस्य तु । षष्ठस्त्वर्व्वावसू रश्मिर्योनिस्तु स बृहस्पतेः

saṃpadvasustu yo raśmiḥ sa yonirlohitasya tu / ṣaṣṭhastvarvvāvasū raśmiryonistu sa bṛhaspateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शनैश्चरंपुन श्चापि रश्मिराप्यायते स्वराट् । एवं सूर्यप्रभावेण ग्रहनक्षत्रतारकाः

śanaiścaraṃpuna ścāpi raśmirāpyāyate svarāṭ / evaṃ sūryaprabhāveṇa grahanakṣatratārakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्त्न्ते दिवि ताः सर्वा विश्वं चैदं पुनर्जगत् । नक्षीयन्ते यतस्तानि तस्मान्नक्षत्रसंज्ञिताः

vartnte divi tāḥ sarvā viśvaṃ caidaṃ punarjagat / nakṣīyante yatastāni tasmānnakṣatrasaṃjñitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षेत्राण्येतानि वै पूर्वमापतन्ति गभस्तिभिः । तेषां क्षेत्राण्यथादत्ते सूर्यो नक्षत्रकारकाः

kṣetrāṇyetāni vai pūrvamāpatanti gabhastibhiḥ / teṣāṃ kṣetrāṇyathādatte sūryo nakṣatrakārakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीर्णानां सुकृतेनेह सुकृतान्ते ग्रहाश्रयात् । तारणात्तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव तारकाः

tīrṇānāṃ sukṛteneha sukṛtānte grahāśrayāt / tāraṇāttārakā hyetāḥ śuklatvāccaiva tārakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां चैव सर्वशः । आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसा तपसामपि

divyānāṃ pārthivānāṃ ca naiśānāṃ caiva sarvaśaḥ / ādānānnityamādityastejasā tapasāmapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वनं स्यन्दनार्थे चु धातुरेषु विभाव्यते । स्वनात्तेजसो ऽपां च तेनासौ सविता मतः

svanaṃ syandanārthe cu dhātureṣu vibhāvyate / svanāttejaso 'pāṃ ca tenāsau savitā mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बह्वर्थश्चदिरित्येष ह्लादने धातुरुच्यते । शुक्लत्वे चामृतत्वे च शीतत्वे च विभाव्यते

bahvarthaścadirityeṣa hlādane dhāturucyate / śuklatve cāmṛtatve ca śītatve ca vibhāvyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूर्याचन्द्रमसो र्दिव्ये मण्डले भास्वरे खगे । जलतेचौमये शुक्ले वृत्तकुंभनिभे शुभे

sūryācandramaso rdivye maṇḍale bhāsvare khage / jalatecaumaye śukle vṛttakuṃbhanibhe śubhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घनतोयात्मकं तत्र मण्डलं शशिनः स्मृतम् । घनतेजोमयं शुक्लं मण्डलं भास्करस्य तु

ghanatoyātmakaṃ tatra maṇḍalaṃ śaśinaḥ smṛtam / ghanatejomayaṃ śuklaṃ maṇḍalaṃ bhāskarasya tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशन्ति सर्वदेवास्तु स्थानान्येतानि सर्वशः । मन्वन्तरेषु सर्वेषु ऋक्षसूर्यग्रहाश्रयाः

viśanti sarvadevāstu sthānānyetāni sarvaśaḥ / manvantareṣu sarveṣu ṛkṣasūryagrahāśrayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तानि देवगृहाण्येव तदाख्यास्ते भवन्ति च । सौरं सूर्यो विशेत्स्थानं सौम्यं सोमस्तथैव च

tāni devagṛhāṇyeva tadākhyāste bhavanti ca / sauraṃ sūryo viśetsthānaṃ saumyaṃ somastathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शौक्रं शुक्रो विशेत्स्थानं षोड शार्चिः प्रभास्वरम् । जैवं बृहस्पतिश्चैव लौहितं चैव लोहितः

śaukraṃ śukro viśetsthānaṃ ṣoḍa śārciḥ prabhāsvaram / jaivaṃ bṛhaspatiścaiva lauhitaṃ caiva lohitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शनैश्चरो र्विशेत्स्थानं देवः शानैस्चरं तथा । बौधं बुधो ऽथ स्वर्भानुः स्वर्भानुस्थानमास्थितः

śanaiścaro rviśetsthānaṃ devaḥ śānaiscaraṃ tathā / baudhaṃ budho 'tha svarbhānuḥ svarbhānusthānamāsthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नक्षत्राणि च सर्वाणि नक्षत्राणि विशन्त्युत । गृहाण्येतानि सर्वाणि ज्योतींषि सुकृतात्म नाम्

nakṣatrāṇi ca sarvāṇi nakṣatrāṇi viśantyuta / gṛhāṇyetāni sarvāṇi jyotīṃṣi sukṛtātma nām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कल्पादौ संप्रवृत्तानि निर्मितानि स्वयंभुवा । स्थानान्येतानि तिष्ठन्ति यावदात्रूतसंप्लवम्

kalpādau saṃpravṛttāni nirmitāni svayaṃbhuvā / sthānānyetāni tiṣṭhanti yāvadātrūtasaṃplavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवस्थानानि तानि वै । अभिमानिनो ऽवतिष्ठन्ते देवस्थानानि वै पुनः

manvantareṣu sarveṣu devasthānāni tāni vai / abhimānino 'vatiṣṭhante devasthānāni vai punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतीतैस्तु सहातीता भाव्या भाव्यैः सुरैः सह । वर्त्तन्ते वर्त्तमानैश्च स्थानिभिस्तैः सुरैः सह । अस्मिन्मन्वन्तरे चैव ग्रहा वैतानिकाः स्मृताः

atītaistu sahātītā bhāvyā bhāvyaiḥ suraiḥ saha / varttante varttamānaiśca sthānibhistaiḥ suraiḥ saha / asminmanvantare caiva grahā vaitānikāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वैवस्वते ऽन्तरे । त्विषिनामा धर्मसुतः सोमो देवो वसुः स्मृतः

vivasvānaditeḥ putraḥ sūryo vaivasvate 'ntare / tviṣināmā dharmasutaḥ somo devo vasuḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्रो देवस्तु विज्ञेयो भार्गवो ऽसुरयाजकः । बृहत्तेजाः स्मृतो देवो देवाचार्यो ऽगि रस्सुतः

śukro devastu vijñeyo bhārgavo 'surayājakaḥ / bṛhattejāḥ smṛto devo devācāryo 'gi rassutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुधो मनोहरश्चैव त्विषिपुत्रस्तु स स्मृतः । शनैश्चरो विरूपस्तु संज्ञापुत्रो विवस्वतः

budho manoharaścaiva tviṣiputrastu sa smṛtaḥ / śanaiścaro virūpastu saṃjñāputro vivasvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्नेर्विकेश्यां जज्ञे तु युवासौ लोहिताधिपः । नक्षत्राण्यृक्षनामानो दाक्षायण्यस्तु ताः स्मृताः

agnervikeśyāṃ jajñe tu yuvāsau lohitādhipaḥ / nakṣatrāṇyṛkṣanāmāno dākṣāyaṇyastu tāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूतसंतापनो ऽसुरः । सोमर्क्षग्रहसूर्येषु कीर्त्तिता ह्यभिमानिनः

svarbhānuḥ siṃhikāputro bhūtasaṃtāpano 'suraḥ / somarkṣagrahasūryeṣu kīrttitā hyabhimāninaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थानान्येतानि चोक्तानि स्थानिनश्चाथ देवताः । शुक्लमग्निमयं स्थानं सहस्रांशोर्विवस्वतः

sthānānyetāni coktāni sthāninaścātha devatāḥ / śuklamagnimayaṃ sthānaṃ sahasrāṃśorvivasvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहस्रांशोस्त्विषेः स्थानमम्मयं शुक्लमेव च । आप्यं श्यामं मनोज्ञस्य पञ्चरश्मेर्गृहं स्मृतम्

sahasrāṃśostviṣeḥ sthānamammayaṃ śuklameva ca / āpyaṃ śyāmaṃ manojñasya pañcaraśmergṛhaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्रस्याप्यम्मयं शुक्लं पद्मं षौडःशरश्मिषु । नवरश्मेस्तु भौमस्य लौहितं स्थानमम्मयम्

śukrasyāpyammayaṃ śuklaṃ padmaṃ ṣauḍaḥśaraśmiṣu / navaraśmestu bhaumasya lauhitaṃ sthānamammayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरिदाप्यं बृहत्स्थानं द्वादशांशैर्बृहस्पतेः । अषृ रश्मिगृहं प्रोक्तं कृष्णं मन्दस्य चाम्मयम्

haridāpyaṃ bṛhatsthānaṃ dvādaśāṃśairbṛhaspateḥ / aṣṛ raśmigṛhaṃ proktaṃ kṛṣṇaṃ mandasya cāmmayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वर्भानोस्तामसं स्थानं भूतसंतापनालयम् । विज्ञेयास्तारकाः सर्वा अम्मयास्त्त्वे करश्मयः

svarbhānostāmasaṃ sthānaṃ bhūtasaṃtāpanālayam / vijñeyāstārakāḥ sarvā ammayāsttve karaśmayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आश्रयाः पुण्यकीर्तीनां सुशुक्लाश्चापि वर्णतः । घनतोयात्मिका ज्ञेयाः कल्पादावेव निर्मिताः

āśrayāḥ puṇyakīrtīnāṃ suśuklāścāpi varṇataḥ / ghanatoyātmikā jñeyāḥ kalpādāveva nirmitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदित्यरश्मिसंयोगात्संप्रकाशात्मिकाः स्मृताः । नवयोजनसाहस्रो विष्कंभः सवितुः स्मृतः

ādityaraśmisaṃyogātsaṃprakāśātmikāḥ smṛtāḥ / navayojanasāhasro viṣkaṃbhaḥ savituḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिगुणास्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः । द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शशिनः स्मृतः

triguṇāstasya vistāro maṇḍalasya pramāṇataḥ / dviguṇaḥ sūryavistārādvistāraḥ śaśinaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति । उद्धृत्य पृथिवीछायां निर्मितो मण्डलाकृतिः

tulyastayostu svarbhānurbhūtvādhastātprasarpati / uddhṛtya pṛthivīchāyāṃ nirmito maṇḍalākṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत्तमोमयम् । आदित्यात्तच्च निष्क्रम्य सोमं गच्छति पर्वसु

svarbhānostu bṛhatsthānaṃ tṛtīyaṃ yattamomayam / ādityāttacca niṣkramya somaṃ gacchati parvasu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु । स्वर्भासा नुदते यस्मात्तस्मात्स्वर्भानुरुच्यते

ādityameti somācca punaḥ saureṣu parvasu / svarbhāsā nudate yasmāttasmātsvarbhānurucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्तु विधीयते । विष्कंभान्मण्डलाच्चैव योजनाग्रात्प्रमाणतः

candrasya ṣoḍaśo bhāgo bhārgavastu vidhīyate / viṣkaṃbhānmaṇḍalāccaiva yojanāgrātpramāṇataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः । बृहस्पतेः पाद हीनौ भौमसौरावुभौ स्मृतौ

bhārgavātpādahīnastu vijñeyo vai bṛhaspatiḥ / bṛhaspateḥ pāda hīnau bhaumasaurāvubhau smṛtau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः । तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्ति च यानि वै

vistārānmaṇḍalāccaiva pādahīnastayorbudhaḥ / tārānakṣatrarūpāṇi vapuṣmanti ca yāni vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुधेन समरूपाणि विस्तारान्मण्डलाच्च वै । प्रायशश्चन्द्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित्

budhena samarūpāṇi vistārānmaṇḍalācca vai / prāyaśaścandrayogīni vidyādṛkṣāṇi tattvavit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परात् । शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने

tārānakṣatrarūpāṇi hīnāni tu parasparāt / śatāni pañca catvāri trīṇi dve caiva yojane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वापरनिकृष्टानि तारकामण्डलानि च । योजनाद्यर्द्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते

pūrvāparanikṛṣṭāni tārakāmaṇḍalāni ca / yojanādyarddhamātrāṇi tebhyo hrasvaṃ na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः । सौरोङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः

upariṣṭāttrayasteṣāṃ grahā ye dūrasarpiṇaḥ / sauroṅgirāśca vakraśca jñeyā mandavicāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेभ्यो ऽध स्तात्तु चत्वारः पुनरेव महाग्रहाः । सूर्यसोमौ बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः

tebhyo 'dha stāttu catvāraḥ punareva mahāgrahāḥ / sūryasomau budhaścaiva bhārgavaścaiva śīghragāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावत्यस्तारकाकोट्यो यावदृक्षाणि सर्वशः । विधिना नियमाच्चैषामृक्षचर्या व्यवस्थिता

tāvatyastārakākoṭyo yāvadṛkṣāṇi sarvaśaḥ / vidhinā niyamāccaiṣāmṛkṣacaryā vyavasthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गतिस्तासु च सूर्यस्य नीचौच्चे त्वयनक्रमात् । उत्तरायणमार्गस्थो यदा पर्वसु चन्द्रमाः

gatistāsu ca sūryasya nīcaucce tvayanakramāt / uttarāyaṇamārgastho yadā parvasu candramāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्चत्वाद्दृश्यते शीघ्रं नीतिव्यक्तैर्गभस्तिभिः । तदा दक्षिणमार्गस्यो नीयां विथीमुपाश्रितः

uccatvāddṛśyate śīghraṃ nītivyaktairgabhastibhiḥ / tadā dakṣiṇamārgasyo nīyāṃ vithīmupāśritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूमि लेखावृतः सूर्यः पूर्णामावास्ययोः सदा । न दृश्यते यथाकालं शीघ्रमस्तमुपैति च

bhūmi lekhāvṛtaḥ sūryaḥ pūrṇāmāvāsyayoḥ sadā / na dṛśyate yathākālaṃ śīghramastamupaiti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादुत्तरमार्गस्थो ह्यमावस्यां निशाकरः । दृश्यते दक्षिणे मार्गे नियमाद्दृश्यते न च

tasmāduttaramārgastho hyamāvasyāṃ niśākaraḥ / dṛśyate dakṣiṇe mārge niyamāddṛśyate na ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्योतिषां गतियोगेन सूर्याचन्द्रमसावृतः । समानकालास्तमयौ विषुवत्सु समोदयौ

jyotiṣāṃ gatiyogena sūryācandramasāvṛtaḥ / samānakālāstamayau viṣuvatsu samodayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरासु च वीथीषु व्यन्तरास्तमनोदयौ । पूर्णामवास्ययोर्ज्ञोयौ ज्योतिश्चक्रानुवर्तिनौ

uttarāsu ca vīthīṣu vyantarāstamanodayau / pūrṇāmavāsyayorjñoyau jyotiścakrānuvartinau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणायनमार्गस्थो यदा चरति रश्मिवान् । तदा सर्वग्रहाणां च सूर्यो ऽधस्तात्प्रसर्पति

dakṣiṇāyanamārgastho yadā carati raśmivān / tadā sarvagrahāṇāṃ ca sūryo 'dhastātprasarpati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विस्तीर्ण मण्डलं कृत्वा तस्योर्द्ध्व चरते शशी । नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्द्ध्व प्रसर्पति

vistīrṇa maṇḍalaṃ kṛtvā tasyorddhva carate śaśī / nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ somādūrddhva prasarpati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.