Brahmāṇḍa Purāṇa 1.5

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापदे लोककल्पनं नाम चतुर्थो ऽध्यायः श्रीसूत उवाच आपो ऽग्रे सर्वगा आसन्नेनसिमन्पृथिवीतले । शान्तवातैः प्रलीने ऽस्मिन्न प्राज्ञायत किञ्चन

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge prathame prakriyāpade lokakalpanaṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ śrīsūta uvāca āpo 'gre sarvagā āsannenasimanpṛthivītale / śāntavātaiḥ pralīne 'sminna prājñāyata kiñcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकार्णवे तदा तस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्गमे । विभुर्भवति स ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

ekārṇave tadā tasminnaṣṭe sthāvarajaṅgame / vibhurbhavati sa brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णो ह्यतीन्द्रियः । ब्रह्म नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

sahasraśīrṣā puruṣo rukmavarṇo hyatīndriyaḥ / brahma nārāyaṇākhyastu suṣvāpa salile tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वोद्रेकान्निषिद्धस्तु शून्यं लोकमवैक्षत । इमं चोदाहरन्त्यत्रर् श्लोकं नारायणं प्रति

sattvodrekānniṣiddhastu śūnyaṃ lokamavaikṣata / imaṃ codāharantyatrar ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयन तस्य ताःप्रोक्तास्तेन नारायणः स्मृतः

āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ / ayana tasya tāḥproktāstena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुल्य युगसहस्रस्य वसन्कालमुपास्यतः । स्वर्णपत्रेप्रकुरुते ब्रह्मत्वादर्शकारणात्

tulya yugasahasrasya vasankālamupāsyataḥ / svarṇapatreprakurute brahmatvādarśakāraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्म तु सलिले तस्मिन्नवाग् भूत्वा तदा चरन् । निशायामिव खद्योतः प्रापृट्काले ततस्ततः

brahma tu salile tasminnavāg bhūtvā tadā caran / niśāyāmiva khadyotaḥ prāpṛṭkāle tatastataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्तु सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गते महत् । अनुमानादसंमूढो भूमेरद्धरणं प्रति

tatastu salile tasmin vijñāyāntargate mahat / anumānādasaṃmūḍho bhūmeraddharaṇaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओङ्काराषृतनुं त्वन्यां कल्पादिषु यथा पुरा । ततो महात्मा मनसा दिव्यरूपम चिन्तयत्

oṅkārāṣṛtanuṃ tvanyāṃ kalpādiṣu yathā purā / tato mahātmā manasā divyarūpama cintayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सलिले ऽवप्लुतां भूमिं दृष्ट्वा स समचिन्तयत् । किं तु रूपमहं कृत्वा सलिलादुद्धरे महीम्

salile 'vaplutāṃ bhūmiṃ dṛṣṭvā sa samacintayat / kiṃ tu rūpamahaṃ kṛtvā salilāduddhare mahīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जलक्रीडासमुचितं वाराहं रूपमस्मरत् । उदृश्यं सर्वभूतानां वाङ्मयं ब्रह्मसंज्ञितम्

jalakrīḍāsamucitaṃ vārāhaṃ rūpamasmarat / udṛśyaṃ sarvabhūtānāṃ vāṅmayaṃ brahmasaṃjñitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशयोजनविस्तीर्णमायतंशतयोजनम् । नीलमेघप्रतीकाशं मेघस्तनितनिःस्वनम्

daśayojanavistīrṇamāyataṃśatayojanam / nīlameghapratīkāśaṃ meghastanitaniḥsvanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महापर्वतवर्ष्माणं श्वेततीक्ष्णोग्रदंष्ट्रिणाम् । विद्युदग्निप्रतिकाशमादित्यसमतेजसम्

mahāparvatavarṣmāṇaṃ śvetatīkṣṇogradaṃṣṭriṇām / vidyudagnipratikāśamādityasamatejasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीनवृत्तायतस्कन्धं विष्णुविक्रमगामि च । पीनोन्नतकटीदेशं वृषलक्षणपूजितम्

pīnavṛttāyataskandhaṃ viṣṇuvikramagāmi ca / pīnonnatakaṭīdeśaṃ vṛṣalakṣaṇapūjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आस्थाय रूपमतुलं वाराहममितं हरिः । पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्

āsthāya rūpamatulaṃ vārāhamamitaṃ hariḥ / pṛthivyuddharaṇārthāya praviveśa rasātalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीक्षासमाप्तीष्टिदंष्ट्रःक्रतुदन्तो जुहूसुखः । अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः

dīkṣāsamāptīṣṭidaṃṣṭraḥkratudanto juhūsukhaḥ / agnijihvo darbharomā brahmaśīrṣo mahātapāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदस्कन्धो हविर्गन्धिर्हव्यकव्यादिवेगवान् । प्राग्वंशकायो द्युतिमान् नानादीक्षाभिरन्वितः

vedaskandho havirgandhirhavyakavyādivegavān / prāgvaṃśakāyo dyutimān nānādīkṣābhiranvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणा त्दृदयो योगी श्रद्धासत्त्वमयो विभुः । उपाकर्मरुचिश्चैव प्रवर्ग्यावर्तभूषणः

dakṣiṇā tdṛdayo yogī śraddhāsattvamayo vibhuḥ / upākarmaruciścaiva pravargyāvartabhūṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाछन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः । मायापत्नीसहायो वै गिरिशृङ्गमिवोच्छ्रयः

nānāchandogatipatho guhyopaniṣadāsanaḥ / māyāpatnīsahāyo vai giriśṛṅgamivocchrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहोरात्रेक्षणाधरो वेदाङ्गश्रुतिभूषणः । आज्यगन्धः स्रुवस्तुण्डः सामघोषस्वनो महान्

ahorātrekṣaṇādharo vedāṅgaśrutibhūṣaṇaḥ / ājyagandhaḥ sruvastuṇḍaḥ sāmaghoṣasvano mahān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यधर्ममयः श्रीमान् कर्मविक्रमसत्कृतः । प्रायश्चित्तनखो घोरः पशुजानुर्महामखः

satyadharmamayaḥ śrīmān karmavikramasatkṛtaḥ / prāyaścittanakho ghoraḥ paśujānurmahāmakhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्गातात्रो होमलिङ्गः फलबीजमहोषधीः । वाद्यन्तरात्मसत्रस्य नास्मिकासो मशोणितः

udgātātro homaliṅgaḥ phalabījamahoṣadhīḥ / vādyantarātmasatrasya nāsmikāso maśoṇitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भक्ता यज्ञवराहान्ताश्चापः संप्राविशत्पुनः । अग्निसंछादितां भूमिं समामिच्छन्प्रजापतिम्

bhaktā yajñavarāhāntāścāpaḥ saṃprāviśatpunaḥ / agnisaṃchāditāṃ bhūmiṃ samāmicchanprajāpatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपगम्या जुहावैता मद्यश्चाद्यसमन्यसत् । मामुद्राश्च समुद्रेषु नादेयाश्च नदीषु च । पृथक् तास्तु समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽचिनोद्गिरीन्

upagamyā juhāvaitā madyaścādyasamanyasat / māmudrāśca samudreṣu nādeyāśca nadīṣu ca / pṛthak tāstu samīkṛtya pṛthivyāṃ so 'cinodgirīn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राक्सर्गे दह्यमानास्तु तदा संवर्तकाग्निना । देनाग्निना विलीनास्ते पर्वता भुवि सर्वशः

prāksarge dahyamānāstu tadā saṃvartakāgninā / denāgninā vilīnāste parvatā bhuvi sarvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यादेकार्णवे तस्मिन् वायुना यत्तु संहिताः । निषिक्ता यत्रयत्रासंस्तत्रतत्राचलो ऽभवत्

satyādekārṇave tasmin vāyunā yattu saṃhitāḥ / niṣiktā yatrayatrāsaṃstatratatrācalo 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्तेषु प्रकीर्णेषु लोकोदधिगिरींस्तथा । विश्वकर्मा विभजते कल्पादिषु पुनः पुनः

tatasteṣu prakīrṇeṣu lokodadhigirīṃstathā / viśvakarmā vibhajate kalpādiṣu punaḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ससमुद्रामिमां पृथ्वीं सप्तद्वीपां सपर्वताम् । भूराद्यांश्चतुरो लोकान्पुनःपुनरकल्पयत्

sasamudrāmimāṃ pṛthvīṃ saptadvīpāṃ saparvatām / bhūrādyāṃścaturo lokānpunaḥpunarakalpayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लाकान्प्रकल्पयित्वा च प्रजासर्ग ससर्ज ह । ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवाम् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः

lākānprakalpayitvā ca prajāsarga sasarja ha / brahmā svayaṃbhūrbhagavām sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ससर्ज सृष्टं तद्रूपं कल्पादिषु यथा पुरा । तस्याभिध्यायतः सर्गं तदा वै बुद्धिपूर्वकम्

sasarja sṛṣṭaṃ tadrūpaṃ kalpādiṣu yathā purā / tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ tadā vai buddhipūrvakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रधानसमकाले च प्रादुर्भूतस्तमो मयः । तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञितः

pradhānasamakāle ca prādurbhūtastamo mayaḥ / tamo moho mahāmohastāmisro hyandhasaṃjñitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः । पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायत साभिमानिनः

avidyā pañcaparvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ / pañcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyata sābhimāninaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वतस्तमसा चैव बीजकुंभलतावृताः । बहिरन्तश्चाप्रकाशस्तथानिःसंज्ञ एव च

sarvatastamasā caiva bījakuṃbhalatāvṛtāḥ / bahirantaścāprakāśastathāniḥsaṃjña eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मात्तेषां कृता बुद्धिर् दुःखानि करणानि च । तस्माच्च संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः

yasmātteṣāṃ kṛtā buddhir duḥkhāni karaṇāni ca / tasmācca saṃvṛtātmāno nagā mukhyāḥ prakīrtitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुख्यसर्गे तदोद्भूतं दृष्ट्वा ब्रह्मात्मसंभवः । अप्रती तमनाः सोथ तदोत्पत्तिममन्यत

mukhyasarge tadodbhūtaṃ dṛṣṭvā brahmātmasaṃbhavaḥ / apratī tamanāḥ sotha tadotpattimamanyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याभिध्यायतश्चान्यस्तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत । यस्मात्तिर्यग्विवर्त्तेत तिर्यकस्रोतस्ततः स्मृतः

tasyābhidhyāyataścānyastiryaksroto 'bhyavartata / yasmāttiryagvivartteta tiryakasrotastataḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमोबहुत्वात्ते सर्वे ह्यज्ञानबहुलाः स्मृताः । उत्पाद्यग्राहिमश्चैव ते ऽज्ञाने ज्ञानमानिनः

tamobahutvātte sarve hyajñānabahulāḥ smṛtāḥ / utpādyagrāhimaścaiva te 'jñāne jñānamāninaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहङ्कृता अहंमाना अष्टाविंशद्द्विधात्मिकाः । एकादशन्द्रियविधा नवधात्मादयस्तथा

ahaṅkṛtā ahaṃmānā aṣṭāviṃśaddvidhātmikāḥ / ekādaśandriyavidhā navadhātmādayastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टौ तु तारकाद्याश्च तेषां शक्तिवधाः स्मृताः । अन्तः प्रकाशास्ते सर्वे आवृताश्च बहिः पुनः

aṣṭau tu tārakādyāśca teṣāṃ śaktivadhāḥ smṛtāḥ / antaḥ prakāśāste sarve āvṛtāśca bahiḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिर्यक् स्रोतस उच्यन्ते वश्यात्मानस्त्रिसंज्ञकाः

tiryak srotasa ucyante vaśyātmānastrisaṃjñakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिर्यक् स्रोतस्तु सृष्ट्वा वै द्वितीयं विश्वमीश्वरः । अभिप्रायमथोद्भूतं दृष्ट्वा सर्गं तथाविधम्

tiryak srotastu sṛṣṭvā vai dvitīyaṃ viśvamīśvaraḥ / abhiprāyamathodbhūtaṃ dṛṣṭvā sargaṃ tathāvidham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याभिध्यायतो योन्त्यः सात्त्विकः समजायत । ऊर्द्धस्रोतस्तृतीयस्तु तद्वै चोर्द्धं व्यवस्थितम्

tasyābhidhyāyato yontyaḥ sāttvikaḥ samajāyata / ūrddhasrotastṛtīyastu tadvai corddhaṃ vyavasthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मादूर्द्धं न्यवर्तन्त तदूर्द्धस्रोतसंज्ञकम् । ताः सुखं प्रीतिबहुला बहिरन्तश्च वावृताः

yasmādūrddhaṃ nyavartanta tadūrddhasrotasaṃjñakam / tāḥ sukhaṃ prītibahulā bahirantaśca vāvṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकाशा बहिरन्तश्च ऊर्द्धस्रोतःप्रजाः स्मृताः । नवधातादयस्ते वै तुष्टात्मानो बुधाः स्मृताः

prakāśā bahirantaśca ūrddhasrotaḥprajāḥ smṛtāḥ / navadhātādayaste vai tuṣṭātmāno budhāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्द्धस्रोत स्तुतीयो यः स्मृतः सर्वः सदैविकः । ऊर्द्धस्रोतःसु सृष्टेषु देवेषु स तदा प्रभुः

ūrddhasrota stutīyo yaḥ smṛtaḥ sarvaḥ sadaivikaḥ / ūrddhasrotaḥsu sṛṣṭeṣu deveṣu sa tadā prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रीतिमानभवद्ब्रह्मा ततो ऽन्यं नाभिमन्यत । सर्गमन्यं सिमृक्षुस्तं साधकं पुनरीश्वरः

prītimānabhavadbrahmā tato 'nyaṃ nābhimanyata / sargamanyaṃ simṛkṣustaṃ sādhakaṃ punarīśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याभिध्यायतः सर्गं सत्याभिध्यायिनस्तदा । प्रादुर्बभौ भौतसर्गः सोर्वाक् स्रोतस्तु साधकः

tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ satyābhidhyāyinastadā / prādurbabhau bhautasargaḥ sorvāk srotastu sādhakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मात्तेर्वाक्प्रवर्तन्ते ततोर्वाकूस्रोतसस्तु ते । ते च प्रकाशबहुलास्तमस्पृष्टरजोधिकाः

yasmāttervākpravartante tatorvākūsrotasastu te / te ca prakāśabahulāstamaspṛṣṭarajodhikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिमः । प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकाश्च ते

tasmātte duḥkhabahulā bhūyobhūyaśca kārimaḥ / prakāśā bahirantaśca manuṣyāḥ sādhakāśca te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्षणैर्नारकाद्यैस्तैरष्टधा च व्यवस्थिताः । सिद्धात्मानो मनुष्यास्ते गन्धर्वैः सह धर्मिणः

lakṣaṇairnārakādyaistairaṣṭadhā ca vyavasthitāḥ / siddhātmāno manuṣyāste gandharvaiḥ saha dharmiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चमो ऽनुग्रहः सर्गश्चतुर्द्धा स व्यवस्थितः । विपर्ययेण शक्त्या च सिद्ध मुख्यास्तथैव च

pañcamo 'nugrahaḥ sargaścaturddhā sa vyavasthitaḥ / viparyayeṇa śaktyā ca siddha mukhyāstathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवृत्ता वर्तमानाश्च प्रजायन्ते पुनःपुनः । भूतादिकानां सत्त्वानां षष्ठः सर्गः स उच्यते

nivṛttā vartamānāśca prajāyante punaḥpunaḥ / bhūtādikānāṃ sattvānāṃ ṣaṣṭhaḥ sargaḥ sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वादनाश्चाप्यशीलाश्च ज्ञेया भूतादिकाश्च ते । प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः

svādanāścāpyaśīlāśca jñeyā bhūtādikāśca te / prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇastu saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूत सर्गः स उच्यते । वैकारिकस्तृतीयस्तु चैद्रियः सर्ग उच्यते

tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūta sargaḥ sa ucyate / vaikārikastṛtīyastu caidriyaḥ sarga ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येत प्राकृताः सर्गा उत्पन्ना बुद्धिपूर्वकाः । मुख्यसर्गश्च तुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः

ityeta prākṛtāḥ sargā utpannā buddhipūrvakāḥ / mukhyasargaśca turthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिर्यक्स्रोतःससर्गस्तु तैर्यग्योन्यस्तु पञ्चमः । तथोर्द्धस्रोतसां सर्गः षष्ठो देवत उच्यते

tiryaksrotaḥsasargastu tairyagyonyastu pañcamaḥ / tathorddhasrotasāṃ sargaḥ ṣaṣṭho devata ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रोर्द्धस्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः । अष्टमोनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः

tatrorddhasrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ / aṣṭamonugrahaḥ sargaḥ sāttvikastāmasaśca saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृताद्यास्त्रयः स्मृताः । प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः

pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtādyāstrayaḥ smṛtāḥ / prākṛto vaikṛtaścaiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृता बुद्धिपूर्वास्तु त्रयः सर्गास्तु वैकृताः । दुद्धिबुर्वाः प्रवर्तेयुस्तद्वर्गा ब्राह्मणास्तु वै

prakṛtā buddhipūrvāstu trayaḥ sargāstu vaikṛtāḥ / duddhiburvāḥ pravarteyustadvargā brāhmaṇāstu vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विस्तराच्च यथा सर्वे कीर्त्यमानं निबोधत । चतुर्द्धा च स्थितस्सो ऽपि सर्वभूतेषु कृत्स्नशः

vistarācca yathā sarve kīrtyamānaṃ nibodhata / caturddhā ca sthitasso 'pi sarvabhūteṣu kṛtsnaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपर्ययोण शत्त्या च बुद्ध्या सिद्ध्या तथैव च । स्थावरेषु विपर्यासस्तिर्यग्योनिषु शक्तितः

viparyayoṇa śattyā ca buddhyā siddhyā tathaiva ca / sthāvareṣu viparyāsastiryagyoniṣu śaktitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धात्मानो मनुष्यास्तु पुष्टिर्देवेषु कृत्स्नशः । अथो ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान्

siddhātmāno manuṣyāstu puṣṭirdeveṣu kṛtsnaśaḥ / atho sasarja vai brahmā mānasānātmanaḥ samān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैवर्त्येन तु ज्ञानेन निवृत्तास्ते महौ जसः । संबुद्ध्य चैव नामाथो अपवृत्तास्त्रयस्तु ते

vaivartyena tu jñānena nivṛttāste mahau jasaḥ / saṃbuddhya caiva nāmātho apavṛttāstrayastu te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असृष्ट्वैव प्रजासर्गंप्रतिसर्गं ततस्ततः । ब्रह्मा तेषु व्यरक्तेषु ततो ऽन्यान्सा धकान्सृजन्

asṛṣṭvaiva prajāsargaṃpratisargaṃ tatastataḥ / brahmā teṣu vyarakteṣu tato 'nyānsā dhakānsṛjan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थानाभिमानिनो देवाः पुनर्ब्रह्मानुशासनम् । अभूतसृष्ट्यवस्था चे स्थानिनस्तान्निबोध मे

sthānābhimānino devāḥ punarbrahmānuśāsanam / abhūtasṛṣṭyavasthā ce sthāninastānnibodha me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपो ऽग्निः पृथिवी वायुरन्तरिक्षो दिवं तथा । स्वर्गो दिशः समुद्राश्च नद्यश्चैव वनस्पतीन्

āpo 'gniḥ pṛthivī vāyurantarikṣo divaṃ tathā / svargo diśaḥ samudrāśca nadyaścaiva vanaspatīn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औषधीनां तथात्मानो ह्यात्मनो वृक्षवीरुधाम् । लताः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ताः संधिरात्र्यहाः

auṣadhīnāṃ tathātmāno hyātmano vṛkṣavīrudhām / latāḥ kāṣṭhāḥ kalāścaiva muhūrtāḥ saṃdhirātryahāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्द्धमासाश्च मासाश्च अयनाब्दयुगानि च । स्थाने स्रोतःस्वभीमानाः स्थानाख्याश्चैव ते स्मृताः

arddhamāsāśca māsāśca ayanābdayugāni ca / sthāne srotaḥsvabhīmānāḥ sthānākhyāścaiva te smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थानात्मनः स सृष्ट्वा तु ततो ऽन्यान्स तदासृजत् । देवांश्चैव पितॄंश्चैव यौरिमा वर्द्धिताः प्रजाः

sthānātmanaḥ sa sṛṣṭvā tu tato 'nyānsa tadāsṛjat / devāṃścaiva pitṝṃścaiva yaurimā varddhitāḥ prajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भृग्वङ्गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । दक्षो ऽत्रिश्च वसिष्ठश्च सासृजन्नव मानसान्

bhṛgvaṅgirā marīciśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ / dakṣo 'triśca vasiṣṭhaśca sāsṛjannava mānasān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः । ब्रह्मा यथात्मकानां तु सर्वेषां ब्रह्मयोगिनाम्

nava brahmāṇa ityete purāṇe niścayaṃ gatāḥ / brahmā yathātmakānāṃ tu sarveṣāṃ brahmayoginām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽसृजत्पुनर्ब्रह्मा रुद्रं रोषत्मसंभवम् । संकल्पं चैव धर्म च सर्वेषामेव पर्वतौ

tato 'sṛjatpunarbrahmā rudraṃ roṣatmasaṃbhavam / saṃkalpaṃ caiva dharma ca sarveṣāmeva parvatau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽसृजद्व्यवसायं तु ब्रह्मा भूतं सुखात्मकम् । संकल्पाच्चैव संकल्पो जज्ञे सो ऽव्यक्तयोनिनः

so 'sṛjadvyavasāyaṃ tu brahmā bhūtaṃ sukhātmakam / saṃkalpāccaiva saṃkalpo jajñe so 'vyaktayoninaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणाद्दक्षो ऽसृजद्वाचं चक्षुर्भ्यां च मरीचिनम् । भृगुश्च हृदयाज्जज्ञे ऋषिः सलिलयोनिनः

prāṇāddakṣo 'sṛjadvācaṃ cakṣurbhyāṃ ca marīcinam / bhṛguśca hṛdayājjajñe ṛṣiḥ salilayoninaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरसश्चाङ्गिराश्चैव श्रोत्रादत्रिस्तथैव च । पुलस्त्यश्च तथोदानाद्व्यानात्तु पुलहस्तथा

śirasaścāṅgirāścaiva śrotrādatristathaiva ca / pulastyaśca tathodānādvyānāttu pulahastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समानतो वसिष्ठश्च ह्यपानान्निर्ममे क्रतुम् । इत्येते ब्रह्मणः श्रेष्ठाः पुत्रा वै द्वादश स्मृताः

samānato vasiṣṭhaśca hyapānānnirmame kratum / ityete brahmaṇaḥ śreṣṭhāḥ putrā vai dvādaśa smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मादयः प्रथमजा विज्ञेया ब्रह्ममः स्मृताः । भृग्वादयस्तु ये सृष्टा न च ते ब्रह्मवादिनः

dharmādayaḥ prathamajā vijñeyā brahmamaḥ smṛtāḥ / bhṛgvādayastu ye sṛṣṭā na ca te brahmavādinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहमेधिपुराणास्ते विज्ञेया ब्रह्मणः सुताः । द्वादशैते प्रसूयन्ते सह रूद्रेण च द्विजाः

gṛhamedhipurāṇāste vijñeyā brahmaṇaḥ sutāḥ / dvādaśaite prasūyante saha rūdreṇa ca dvijāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रतुः सनत्कुमारश्च द्वावेतावूर्द्धरेतसौ । पूर्वोत्पत्तौ पुरा ह्येतौ सर्वेषामपि पूर्वजौ

kratuḥ sanatkumāraśca dvāvetāvūrddharetasau / pūrvotpattau purā hyetau sarveṣāmapi pūrvajau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यतीतौ सप्तमे कल्पे पुराणौ लोकसाधकौ । विरजेते ऽत्र वै लोके तेजसाक्षिप्य चात्मनः

vyatītau saptame kalpe purāṇau lokasādhakau / virajete 'tra vai loke tejasākṣipya cātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तापुभौ योगधर्माणावारोप्यात्मानमात्मना । प्रजाधर्मं च कामं च वर्तयेते महौजसौ

tāpubhau yogadharmāṇāvāropyātmānamātmanā / prajādharmaṃ ca kāmaṃ ca vartayete mahaujasau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोत्पन्नस्तथैवेह कुमार इति चोच्यते । ततः सनत्कुमारेति नाम तस्य प्रतिष्ठितम्

yathotpannastathaiveha kumāra iti cocyate / tataḥ sanatkumāreti nāma tasya pratiṣṭhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां द्वादश ते वंशा दिव्या देवगाणान्विताः । क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलङ्कृताः

teṣāṃ dvādaśa te vaṃśā divyā devagāṇānvitāḥ / kriyāvantaḥ prajāvanto maharṣibhiralaṅkṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणजांस्तु स दृष्ट्वा वै ब्रह्मा द्वादश सात्त्विकान् । ततो ऽसुरान्पितॄन्देवान्मनुष्यांश्चासृजत्प्रभुः

prāṇajāṃstu sa dṛṣṭvā vai brahmā dvādaśa sāttvikān / tato 'surānpitṝndevānmanuṣyāṃścāsṛjatprabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखाद्देवानजनयत् पितॄंश्चैवाथ वक्षसः । प्रजननान्मनुष्यान्वै जघनान्निर्ममे ऽसुरान्

mukhāddevānajanayat pitṝṃścaivātha vakṣasaḥ / prajananānmanuṣyānvai jaghanānnirmame 'surān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नक्तं सृजन्पुनर्ब्रह्मा ज्योत्स्नाया मानुषात्मनः । सुधायाश्च पितॄंश्चैव देवदेवः ससर्जह

naktaṃ sṛjanpunarbrahmā jyotsnāyā mānuṣātmanaḥ / sudhāyāśca pitṝṃścaiva devadevaḥ sasarjaha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुख्यामुख्यान् मृजन्देवानसुरांश्च ततः पुनः । सनसश्च मनुष्यांश्च पितृवन्महतः पितॄन्

mukhyāmukhyān mṛjandevānasurāṃśca tataḥ punaḥ / sanasaśca manuṣyāṃśca pitṛvanmahataḥ pitṝn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्युतो ऽशनिमेघांश्च लोहितेन्द्रधनूंषि च । ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये

vidyuto 'śanimeghāṃśca lohitendradhanūṃṣi ca / ṛco yajūṃṣi sāmāni nirmame yajñasiddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्चावचानि भूतानि महसस्तस्य जज्ञिरे । ब्रह्मणस्तु प्रजासर्गं देवार्षिपितृमानवम्

uccāvacāni bhūtāni mahasastasya jajñire / brahmaṇastu prajāsargaṃ devārṣipitṛmānavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः सृजति भूतानि चराणि स्थावराणि च । यक्षान्पिशाचान् गन्धर्वान्सर्वशो ऽप्सरसस्तथा

punaḥ sṛjati bhūtāni carāṇi sthāvarāṇi ca / yakṣānpiśācān gandharvānsarvaśo 'psarasastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान् । अव्ययं वा व्ययञ्चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्

narakinnararakṣāṃsi vayaḥ paśumṛgoragān / avyayaṃ vā vyayañcaiva dvayaṃ sthāvarajaṅgamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां ते यान्ति कर्माणि प्राक् सृष्टानि स्वयंभुवा । तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः

teṣāṃ te yānti karmāṇi prāk sṛṣṭāni svayaṃbhuvā / tānyeva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मौं कृताकृते । तेषामेव पृथक् सूतमविभक्तं त्रयं विदुः

hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharmauṃ kṛtākṛte / teṣāmeva pṛthak sūtamavibhaktaṃ trayaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदेवं च नैवं च न चोभे नानुभे तथा । कर्म स्वविषयं प्राहुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः

etadevaṃ ca naivaṃ ca na cobhe nānubhe tathā / karma svaviṣayaṃ prāhuḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नामात्मपञ्चभूतानां कृतानां च प्रपञ्चताम् । दिवशब्देन पञ्चैते निर्ममे समहेश्वरः

nāmātmapañcabhūtānāṃ kṛtānāṃ ca prapañcatām / divaśabdena pañcaite nirmame samaheśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्षाणि चैव नामानि याश्च देवेषु सृष्टयः । शर्वर्यां न प्रसूयन्ते पुनस्तेभ्योदधत्प्रभुः

ārṣāṇi caiva nāmāni yāśca deveṣu sṛṣṭayaḥ / śarvaryāṃ na prasūyante punastebhyodadhatprabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येवं कारणाद्भूतो लोकसर्गः स्वयंभुवः । महदाद्या विशेषान्ता विकाराः प्राकृताः स्वयम्

ityevaṃ kāraṇādbhūto lokasargaḥ svayaṃbhuvaḥ / mahadādyā viśeṣāntā vikārāḥ prākṛtāḥ svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्द्रसूर्यप्रभो लोको ग्रहनक्षत्रमण्डितः । नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च सहस्रशः

candrasūryaprabho loko grahanakṣatramaṇḍitaḥ / nadībhiśca samudraiśca parvataiśca sahasraśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरैश्च विविधै रम्यैः स्फीतैर्जनपदैस्तथा । अस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित्

puraiśca vividhai ramyaiḥ sphītairjanapadaistathā / asmin brahmavane 'vyakto brahmā carati sarvavit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यक्तबीजप्रभवस्तस्यैवानुग्रहे स्थितः । बुद्धिस्कन्धमयश्चैव इन्द्रियान्तरकोटरः

avyaktabījaprabhavastasyaivānugrahe sthitaḥ / buddhiskandhamayaścaiva indriyāntarakoṭaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाभूतप्रकाशश्च विशेषैः पत्रवांस्तु सः । धर्माधर्मसुपुष्पस्तु सुखदुःखफलोदयः

mahābhūtaprakāśaśca viśeṣaiḥ patravāṃstu saḥ / dharmādharmasupuṣpastu sukhaduḥkhaphalodayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आजीवः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः । एतद्ब्रह्मवनं चैव ब्रह्मवृक्षस्य तस्य तत्

ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ brahmavṛkṣaḥ sanātanaḥ / etadbrahmavanaṃ caiva brahmavṛkṣasya tasya tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यक्तं कारणं यत्र नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानं प्रकृतिंमायां चैवाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

avyaktaṃ kāraṇaṃ yatra nityaṃ sadasadātmakam / pradhānaṃ prakṛtiṃmāyāṃ caivāhustattvacintakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येषो ऽनुग्रहःमर्गो ब्रह्मनैमित्तिकः स्मृतः । अबुद्धिपूर्वकाः सर्गा ब्रह्मणः प्राकृतास्त्रयः

ityeṣo 'nugrahaḥmargo brahmanaimittikaḥ smṛtaḥ / abuddhipūrvakāḥ sargā brahmaṇaḥ prākṛtāstrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुख्यादयस्तु षट् सर्गा वैकृता बुद्धिपूर्वकाः । वैकल्पात्संप्रवर्तन्ते ब्रह्मणस्तेभिमन्यवः

sukhyādayastu ṣaṭ sargā vaikṛtā buddhipūrvakāḥ / vaikalpātsaṃpravartante brahmaṇastebhimanyavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येते प्राकृताश्चैव वैकृताश्च नव स्मृताः । सर्गाः परस्परोत्पन्नाः कारणं तु बुधैः स्मृतम्

ityete prākṛtāścaiva vaikṛtāśca nava smṛtāḥ / sargāḥ parasparotpannāḥ kāraṇaṃ tu budhaiḥ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्द्धानं वै यस्य वेदा वदन्ति वियन्नाभिश्चन्द्रसूर्यौं च नेत्रे । दिशः श्रोत्रे विद्धि पादौ क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता

mūrddhānaṃ vai yasya vedā vadanti viyannābhiścandrasūryauṃ ca netre / diśaḥ śrotre viddhi pādau kṣitiṃ ca so 'cintyātmā sarvabhūtapraṇetā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्त्राद्यस्य ब्राह्मणाः संप्रसूता वक्षसश्चैव क्षत्रियाः पूर्वभागे । वैश्या ऊरुभ्यां यस्य पद्भ्यां च शूद्राःसर्वेवर्णा गात्रतः संप्रसूताः

vaktrādyasya brāhmaṇāḥ saṃprasūtā vakṣasaścaiva kṣatriyāḥ pūrvabhāge / vaiśyā ūrubhyāṃ yasya padbhyāṃ ca śūdrāḥsarvevarṇā gātrataḥ saṃprasūtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नारायणात्परोव्यक्तादण्डमव्यक्तसंज्ञितम् । अण्डजस्तु स्वयं ब्रह्मा लोकास्तेन कृताः स्वयम्

nārāyaṇātparovyaktādaṇḍamavyaktasaṃjñitam / aṇḍajastu svayaṃ brahmā lokāstena kṛtāḥ svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र कल्पान् दशस्थित्वा सत्यं गच्छन्ति ते पुनः । ते लोका ब्रह्मलोकं वै अपरावर्तिनीं गतिम्

tatra kalpān daśasthitvā satyaṃ gacchanti te punaḥ / te lokā brahmalokaṃ vai aparāvartinīṃ gatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आधिपत्यं विना ते वै ऐश्वर्येण तु तत्समाः । भवन्ति ब्रह्मणा तुल्या रूपेण विषयेण च

ādhipatyaṃ vinā te vai aiśvaryeṇa tu tatsamāḥ / bhavanti brahmaṇā tulyā rūpeṇa viṣayeṇa ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र ते ह्यवतिष्ठन्ते प्रीतियुक्ताः स्वसंयुताः । अवश्यंभाविनार्थेन प्राकृतं तनुते स्वयम्

tatra te hyavatiṣṭhante prītiyuktāḥ svasaṃyutāḥ / avaśyaṃbhāvinārthena prākṛtaṃ tanute svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानात्वनाभिसंबध्यास्तदा तत्कालभाविताः । स्वपतो ऽबुद्धिपूर्व हि बोधो भवति वै यथा

nānātvanābhisaṃbadhyāstadā tatkālabhāvitāḥ / svapato 'buddhipūrva hi bodho bhavati vai yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्कालभाविते तेषां तथा ज्ञानं प्रवर्त्तते । प्रत्याहारैस्तु भेदानां तेषां हि न तु शुष्मिणाम्

tatkālabhāvite teṣāṃ tathā jñānaṃ pravarttate / pratyāhāraistu bhedānāṃ teṣāṃ hi na tu śuṣmiṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैश्व सार्धं प्रवर्तन्ते कार्याणि कारणानि च । नानात्वदर्शिनां तेषां ब्रह्मलोकनिवासिनाम्

taiśva sārdhaṃ pravartante kāryāṇi kāraṇāni ca / nānātvadarśināṃ teṣāṃ brahmalokanivāsinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनिवृत्तविकाराणां स्वेन धर्मेण तिष्ठताम् । तुल्यलक्षण सिद्धास्तु शुभात्मानो निरञ्जनाः

vinivṛttavikārāṇāṃ svena dharmeṇa tiṣṭhatām / tulyalakṣaṇa siddhāstu śubhātmāno nirañjanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राकृते करणोपेताः स्वात्मन्येव व्यवस्थिताः । प्रस्थापयित्वा चात्मानं प्रकृतिस्त्वेष तत्तवतः

prākṛte karaṇopetāḥ svātmanyeva vyavasthitāḥ / prasthāpayitvā cātmānaṃ prakṛtistveṣa tattavataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषान्यबहुत्वेन प्रतीता न प्रवर्तते । प्रवर्तते पुनः सर्गस्तेषां साकारणात्मनाम्

puruṣānyabahutvena pratītā na pravartate / pravartate punaḥ sargasteṣāṃ sākāraṇātmanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संयोगः प्रकृतिर्ज्ञेया यक्तानां तत्त्वदर्शिनाम् । तत्रोपवर्गिणी तेषामपुनर्भारगामिनाम्

saṃyogaḥ prakṛtirjñeyā yaktānāṃ tattvadarśinām / tatropavargiṇī teṣāmapunarbhāragāminām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभावतः पुनः सत्यं शान्तानामर्चिषामिव । ततरतेषु गतेषूर्द्धं त्रैलोक्यात्तु मुदात्मसु

abhāvataḥ punaḥ satyaṃ śāntānāmarciṣāmiva / tatarateṣu gateṣūrddhaṃ trailokyāttu mudātmasu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.