इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये अनुषङ्गापादे कल्पमन्वन्तराख्यानवर्णनं नाम षष्ठो ऽध्यायः सूत उवाच तुल्यं युगसहस्रं वै नैशं कालमुपास्य सः । शर्वर्यंते प्रकुरुते ब्रह्मा तूत्सर्गकारणात्
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye anuṣaṅgāpāde kalpamanvantarākhyānavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ sūta uvāca tulyaṃ yugasahasraṃ vai naiśaṃ kālamupāsya saḥ / śarvaryaṃte prakurute brahmā tūtsargakāraṇāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मा तु सलिले तस्मिन् वायुर्भूत्वा तदाचरत् । अन्धकारार्णवे तस्मिन्नष्टे स्थावरजंगमे
brahmā tu salile tasmin vāyurbhūtvā tadācarat / andhakārārṇave tasminnaṣṭe sthāvarajaṃgame
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जलेन समनुप्लाव्य सर्वतः पृथिवीतले । प्रविभागेन भूतेषु सत्यमात्रे स्थितेषु वा
jalena samanuplāvya sarvataḥ pṛthivītale / pravibhāgena bhūteṣu satyamātre sthiteṣu vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निशयामिव खद्योतः प्रावृट् काले ततस्तदा । तदा कामेन तरसामन्यामानःस्वयं धिया
niśayāmiva khadyotaḥ prāvṛṭ kāle tatastadā / tadā kāmena tarasāmanyāmānaḥsvayaṃ dhiyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सोप्युपायं प्रतिष्ठायां मार्गमाणस्तदा भुवम् । ततस्तु सलिले तस्मिन् ज्ञात्वा त्वन्तर्गतो महीम्
sopyupāyaṃ pratiṣṭhāyāṃ mārgamāṇastadā bhuvam / tatastu salile tasmin jñātvā tvantargato mahīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्धमन्यतमं बुद्धा भूमेरुद्धरणक्षमः । चकार तं तु देवो ऽथ पूर्वकल्पादिषु स्मृतः
andhamanyatamaṃ buddhā bhūmeruddharaṇakṣamaḥ / cakāra taṃ tu devo 'tha pūrvakalpādiṣu smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्यं रूपं वराहस्य कृत्वाभो ऽनुप्रविश्य च । अद्भिः संछादितामिच्छन् पृथिवीं स प्रजापतिः
satyaṃ rūpaṃ varāhasya kṛtvābho 'nupraviśya ca / adbhiḥ saṃchāditāmicchan pṛthivīṃ sa prajāpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्धृत्योर्वीमथ न्यस्ता सापत्यांतामतिन्यसत् । सामुद्राश्च समुद्रेषु नादेयाश्च नदीषु च
uddhṛtyorvīmatha nyastā sāpatyāṃtāmatinyasat / sāmudrāśca samudreṣu nādeyāśca nadīṣu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृथक्तास्तु समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽचिनोद्गिरीन् । प्राक्सर्गे दह्यमाने तु पुरा संवर्त काग्निना
pṛthaktāstu samīkṛtya pṛthivyāṃ so 'cinodgirīn / prāksarge dahyamāne tu purā saṃvarta kāgninā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेनाग्निना विलीनास्ते पर्वता भुवि सर्वशः । शैल्यादेकार्णवे तस्मिन्वायुना ये तु संहिताः
tenāgninā vilīnāste parvatā bhuvi sarvaśaḥ / śailyādekārṇave tasminvāyunā ye tu saṃhitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निषिक्ता यत्र यत्रासंस्तत्रतत्राचलो ऽभवत् । स्कन्धाचलत्वादचलाः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः
niṣiktā yatra yatrāsaṃstatratatrācalo 'bhavat / skandhācalatvādacalāḥ parvabhiḥ parvatāḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गिरयो हि निगीर्णत्वादयनात्तु शिलोच्चयाः । तत स्तावासमुद्धृत्य क्षितिमंतर्जलात्प्रभुः
girayo hi nigīrṇatvādayanāttu śiloccayāḥ / tata stāvāsamuddhṛtya kṣitimaṃtarjalātprabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्तसप्त तु वर्षाणि तस्या द्वीपेषु सप्तसु । विषमाणि समीकृत्य शिलाभिरभितो गिरीन्
saptasapta tu varṣāṇi tasyā dvīpeṣu saptasu / viṣamāṇi samīkṛtya śilābhirabhito girīn
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वीपेषु तेषु वर्षाणि चत्वारिंशत्तथैव तु । तावंतः पर्वताश्चैव वर्षांते समवस्थिताः
dvīpeṣu teṣu varṣāṇi catvāriṃśattathaiva tu / tāvaṃtaḥ parvatāścaiva varṣāṃte samavasthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वर्गादौ कांतिविष्टास्ते स्वभावेनैव नान्यथा । सप्तद्वीपा समुद्राश्च अन्योन्यस्यानुमंडलम्
svargādau kāṃtiviṣṭāste svabhāvenaiva nānyathā / saptadvīpā samudrāśca anyonyasyānumaṃḍalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्निविष्टाः स्वभावेन समावृत्य परस्परम् । भूराद्याश्चतुरो लोकाश्चंद्रादित्यौ ग्रहैः सह
sanniviṣṭāḥ svabhāvena samāvṛtya parasparam / bhūrādyāścaturo lokāścaṃdrādityau grahaiḥ saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्ववन्निर्ममे ब्रह्मा स्थावराणीह सर्वशः । कल्पस्य चास्य ब्रह्मा चासृजद्यः स्थानिनः सुरान्
pūrvavannirmame brahmā sthāvarāṇīha sarvaśaḥ / kalpasya cāsya brahmā cāsṛjadyaḥ sthāninaḥ surān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आपोग्निं पृथिवीं वायुमंतरिक्षं दिवं तथा । स्वर्गं दिशः समुद्रांश्च नदीः सर्वांस्तु पर्वतान्
āpogniṃ pṛthivīṃ vāyumaṃtarikṣaṃ divaṃ tathā / svargaṃ diśaḥ samudrāṃśca nadīḥ sarvāṃstu parvatān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ओषधीनामात्मनश्च आत्मनो वृक्षवीरुधाम् । लवकाष्ठाः कलाश्चैव मुहुर्त्तान्संधिरात्र्यहान्
oṣadhīnāmātmanaśca ātmano vṛkṣavīrudhām / lavakāṣṭhāḥ kalāścaiva muhurttānsaṃdhirātryahān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्द्धमासांश्च मासांश्च अयनाब्दान् युगानि च । स्थानाभिमानिनश्चैव स्थानानिच पृथक्पृथक्
arddhamāsāṃśca māsāṃśca ayanābdān yugāni ca / sthānābhimāninaścaiva sthānānica pṛthakpṛthak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थानात्मनस्तु सृष्ट्वा च युगावस्था विनिर्ममे । कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं चैव तथा युगम्
sthānātmanastu sṛṣṭvā ca yugāvasthā vinirmame / kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca tiṣyaṃ caiva tathā yugam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कल्पस्यादौ कृतयुगे प्रथमं सो ऽसृजत्प्रजाः । प्रागुक्ताश्च मया तुभ्यं पूर्व्वे कल्पे प्रजास्तु ताः
kalpasyādau kṛtayuge prathamaṃ so 'sṛjatprajāḥ / prāguktāśca mayā tubhyaṃ pūrvve kalpe prajāstu tāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन्संवर्त माने तु कल्पे दग्धास्तदग्निना । अप्राप्तायास्तपोलोकं पृथिव्यां याः समासत
tasminsaṃvarta māne tu kalpe dagdhāstadagninā / aprāptāyāstapolokaṃ pṛthivyāṃ yāḥ samāsata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आवर्तन्ते पुनः सर्गे वीक्षार्थं ता भवन्ति हि । वीक्ष्यार्थं ताः स्थितास्तत्र पुनः सर्गस्य कारणात्
āvartante punaḥ sarge vīkṣārthaṃ tā bhavanti hi / vīkṣyārthaṃ tāḥ sthitāstatra punaḥ sargasya kāraṇāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस्ताः सृज्यमानास्तु सन्तानार्थं भवन्ति हि । धर्म्मार्थ काममोक्षाणामिह ताः साधिताः स्मृताः
tatastāḥ sṛjyamānāstu santānārthaṃ bhavanti hi / dharmmārtha kāmamokṣāṇāmiha tāḥ sādhitāḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवाश्च पितरश्चैव क्रमशो मानवास्तथा । ततस्ते तपसा युक्ताः स्थानान्यापूरयन्पुरा
devāśca pitaraścaiva kramaśo mānavāstathā / tataste tapasā yuktāḥ sthānānyāpūrayanpurā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मणो मनवस्ते वै सिद्धात्मानो भवन्ति हि । आसंगद्वेषयुक्तेन कर्मणा ते दिवं गताः
brāhmaṇo manavaste vai siddhātmāno bhavanti hi / āsaṃgadveṣayuktena karmaṇā te divaṃ gatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आवर्तमानास्ते देहे संभवन्ति युगे युगे । स्वकर्म्मफलशेषेण ख्याताश्चैव तदात्मकाः
āvartamānāste dehe saṃbhavanti yuge yuge / svakarmmaphalaśeṣeṇa khyātāścaiva tadātmakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संभवन्ति जने लोकाः कल्पागमनिबन्धनाः । अप्सु यः कारणं तेषां बोधयन्कर्म्मणा तु सः
saṃbhavanti jane lokāḥ kalpāgamanibandhanāḥ / apsu yaḥ kāraṇaṃ teṣāṃ bodhayankarmmaṇā tu saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्म्मभिस्तैस्तु जायन्ते जनलोकाच्छुभाशुभैः । गृह्णन्ति ते शरीराणि नानारूपाणि योनिषु
karmmabhistaistu jāyante janalokācchubhāśubhaiḥ / gṛhṇanti te śarīrāṇi nānārūpāṇi yoniṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवाद्याः स्थावरांतास्तु आपद्यन्ते परस्परम् । तेषां मेध्यानि कर्म्माणि प्रायशः प्रतिपेदिरे
devādyāḥ sthāvarāṃtāstu āpadyante parasparam / teṣāṃ medhyāni karmmāṇi prāyaśaḥ pratipedire
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद्यन्नांमरूपाणि तान्येव प्रतिपेदिरे । पुनः पुनस्ते कल्पेषु जायन्ते नामरूपेणः
tasmādyannāṃmarūpāṇi tānyeva pratipedire / punaḥ punaste kalpeṣu jāyante nāmarūpeṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः सर्गो ह्युपसृष्टिं सिसृक्षोर्ब्रह्मणस्तु वै । ताः प्रजा ध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा
tataḥ sargo hyupasṛṣṭiṃ sisṛkṣorbrahmaṇastu vai / tāḥ prajā dhyāyatastasya satyābhidhyāyinastadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मिथुनानां सहस्रं तु मुखात्समभवत्किल । जनास्ते ह्युपपद्यन्ते सत्त्वोद्रिक्ताः सुतेजसः
mithunānāṃ sahasraṃ tu mukhātsamabhavatkila / janāste hyupapadyante sattvodriktāḥ sutejasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चक्षुषो ऽन्यत्सहस्रं तु मिथुनानां ससर्ज्ज ह । ते सर्वे रजसोद्रिक्ताः शुष्मिणश्चाप्यमर्षिणः
cakṣuṣo 'nyatsahasraṃ tu mithunānāṃ sasarjja ha / te sarve rajasodriktāḥ śuṣmiṇaścāpyamarṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहस्रमन्यदसृजद् बाहूनामसतां पुनः । रजस्तमोभ्यासुद्धिक्ता गृहशीलास्ततः स्मृताः
sahasramanyadasṛjad bāhūnāmasatāṃ punaḥ / rajastamobhyāsuddhiktā gṛhaśīlāstataḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आयुष्ॐऽते प्रसूयंते मिथुनान्येव वासकृत् । कूटकाकूटकाश्चैव उत्पद्यंते मुमूर्षुणाम्
āyuṣoṃ'te prasūyaṃte mithunānyeva vāsakṛt / kūṭakākūṭakāścaiva utpadyaṃte mumūrṣuṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुतः कुलमथोत्पाद्य ताः शरीराणि तत्यजुः । ततः प्रभृति कल्पे ऽस्मिन्मैथुनानां च संभवः
kutaḥ kulamathotpādya tāḥ śarīrāṇi tatyajuḥ / tataḥ prabhṛti kalpe 'sminmaithunānāṃ ca saṃbhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ध्यानेन मनसा तासां प्रजानां जायते कृते । शब्दादिविषयः शुद्धः प्रत्येकं पञ्चलक्षणम्
dhyānena manasā tāsāṃ prajānāṃ jāyate kṛte / śabdādiviṣayaḥ śuddhaḥ pratyekaṃ pañcalakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्येवं मानसैर्भावैः प्रेष्ठं तिष्ठंति चाप्रजाः । तथान्वयास्तु संभूता यैरिदं पूरितं जगत्
ityevaṃ mānasairbhāvaiḥ preṣṭhaṃ tiṣṭhaṃti cāprajāḥ / tathānvayāstu saṃbhūtā yairidaṃ pūritaṃ jagat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सरित्सरःसमुद्रांश्च सेवंते पर्वतानपि । तदा ता ह्यल्पसंतोषायुद्धे तस्मिंश्चरंति वै
saritsaraḥsamudrāṃśca sevaṃte parvatānapi / tadā tā hyalpasaṃtoṣāyuddhe tasmiṃścaraṃti vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृथ्वी रसवती नाम आहारं व्याहरंति च । ताः प्रजाः कामचारिण्यो मानसीं सिद्धिमिच्छतः
pṛthvī rasavatī nāma āhāraṃ vyāharaṃti ca / tāḥ prajāḥ kāmacāriṇyo mānasīṃ siddhimicchataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुल्यमायुः सुखं रूपं तासामासीत्कृते युगे । धर्माधर्मौं तदा न स्तः कल्पादौ प्रथमे युगे
tulyamāyuḥ sukhaṃ rūpaṃ tāsāmāsītkṛte yuge / dharmādharmauṃ tadā na staḥ kalpādau prathame yuge
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वेनस्वेनाधि कारेण जज्ञिरे तु युगेयुगे । चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां दिव्यसंख्यया
svenasvenādhi kāreṇa jajñire tu yugeyuge / catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ divyasaṃkhyayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदौ कृतयुगं प्राहुः संध्यांशौ च चतुःशतौ । ततः सहस्रशस्तास्तु प्रजासु प्रथितास्विह
ādau kṛtayugaṃ prāhuḥ saṃdhyāṃśau ca catuḥśatau / tataḥ sahasraśastāstu prajāsu prathitāsviha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तासां प्रतिघातो ऽस्ति न द्वंद्वं नापि च क्रमः । पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनिकेताश्रयास्तु ताः
na tāsāṃ pratighāto 'sti na dvaṃdvaṃ nāpi ca kramaḥ / parvatodadhivāsinyo hyaniketāśrayāstu tāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशोकाः सत्त्वबहुला एकांतसुखिनः प्रजाः । ताश्शश्वत् कामचरिण्यो नित्यं मुदितमानसाः
viśokāḥ sattvabahulā ekāṃtasukhinaḥ prajāḥ / tāśśaśvat kāmacariṇyo nityaṃ muditamānasāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पशवः पक्षिणश्चैव न तदासन्सरीसृपाः । नोद्विजा नोत्कटाश्चैव धर्मस्य प्रक्रिया तु सा
paśavaḥ pakṣiṇaścaiva na tadāsansarīsṛpāḥ / nodvijā notkaṭāścaiva dharmasya prakriyā tu sā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समूल फलपुष्पाणि वर्त्तनाय त्वशेषतः । सर्वैकान्तसुखः कालो नात्यर्थं ह्युष्णशीतलः
samūla phalapuṣpāṇi varttanāya tvaśeṣataḥ / sarvaikāntasukhaḥ kālo nātyarthaṃ hyuṣṇaśītalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनो ऽभिलषितः काम स्तासां सर्वत्र सर्वदा । उत्तिष्ठंति पृथिव्यां वै तेषां ध्यानै रसातलात्
mano 'bhilaṣitaḥ kāma stāsāṃ sarvatra sarvadā / uttiṣṭhaṃti pṛthivyāṃ vai teṣāṃ dhyānai rasātalāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलवर्णकरी तेषां जरारोगप्रणाशिनी । असंस्कार्यैः शरीरैस्तु प्रजास्ताः स्थिरयौवनाः
balavarṇakarī teṣāṃ jarārogapraṇāśinī / asaṃskāryaiḥ śarīraistu prajāstāḥ sthirayauvanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तासां विना तु संकल्पाज्जायंते सिथुनात्प्रजाः । समं जन्म च रूपं च प्रीयंते चैव ताः समाः
tāsāṃ vinā tu saṃkalpājjāyaṃte sithunātprajāḥ / samaṃ janma ca rūpaṃ ca prīyaṃte caiva tāḥ samāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदा सत्यमलोभश्च संतुष्टिश्च च सुखं दमः । निर्विशेषाश्च ताः सर्वा रूपायुःशिल्पचेष्टितैः
tadā satyamalobhaśca saṃtuṣṭiśca ca sukhaṃ damaḥ / nirviśeṣāśca tāḥ sarvā rūpāyuḥśilpaceṣṭitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अबुद्धिपूर्विका पृत्तिः प्रजानां भवति स्वयम् । अप्रवृत्तिः कृतद्वारे कर्मणः शुभपापयोः
abuddhipūrvikā pṛttiḥ prajānāṃ bhavati svayam / apravṛttiḥ kṛtadvāre karmaṇaḥ śubhapāpayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्णाश्रमव्यवस्थाश्च न तदासन्न तत्कराः । अनिच्छाद्वेषयुक्तास्ता वर्त्तयन्ति परस्परम्
varṇāśramavyavasthāśca na tadāsanna tatkarāḥ / anicchādveṣayuktāstā varttayanti parasparam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुल्यरूपायुषः सर्वा अधमोत्तमवर्जिताः । सुखप्राया विशोकाश्च उत्पद्यंते कृते युगे
tulyarūpāyuṣaḥ sarvā adhamottamavarjitāḥ / sukhaprāyā viśokāśca utpadyaṃte kṛte yuge
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लाभालाभौ न वा स्यातां मित्रामित्रौ प्रियाप्रियौ । मनसा विषयस्तासां निरीहाणां प्रवर्तते
lābhālābhau na vā syātāṃ mitrāmitrau priyāpriyau / manasā viṣayastāsāṃ nirīhāṇāṃ pravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाति हिंसति वान्योन्यं नानुगृङ्णंति वै तदा
nāti hiṃsati vānyonyaṃ nānugṛṅṇaṃti vai tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानं परं कृतयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते । पवृत्तं द्वापरे युद्धं स्तेयमेव कलौ युगे
jñānaṃ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ yajña ucyate / pavṛttaṃ dvāpare yuddhaṃ steyameva kalau yuge
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं तु रजस्तमः । कलिस्तमस्तु विज्ञेयं गुणवृत्तं गुमेषु तत्
sattvaṃ kṛtaṃ rajastretā dvāparaṃ tu rajastamaḥ / kalistamastu vijñeyaṃ guṇavṛttaṃ gumeṣu tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालः कृतयुगे त्वेष तस्य सन्ध्यां निबोधत । चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम्
kālaḥ kṛtayuge tveṣa tasya sandhyāṃ nibodhata / catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatkṛtaṃ yugam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साध्यांशौ तस्य दिव्यानि शतान्यष्टौ तु संख्यया । चत्वार्यैव सहस्राणि वर्षाणां मोनुषाणि तु
sādhyāṃśau tasya divyāni śatānyaṣṭau tu saṃkhyayā / catvāryaiva sahasrāṇi varṣāṇāṃ monuṣāṇi tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदा तासु भवंत्याशु नोत्क्रोशाच्च विपर्ययाः । ततः कृत्युगे तस्मिन् ससंध्यांशे गते तदा
tadā tāsu bhavaṃtyāśu notkrośācca viparyayāḥ / tataḥ kṛtyuge tasmin sasaṃdhyāṃśe gate tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पादावशिष्टो भवति युगधर्मस्तु सर्वशः । सन्ध्यायास्तु व्यतीतायाः सांध्यः कालो युगस्य सः
pādāvaśiṣṭo bhavati yugadharmastu sarvaśaḥ / sandhyāyāstu vyatītāyāḥ sāṃdhyaḥ kālo yugasya saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पादमिश्रावशिष्टेन संध्याधर्मे पुनः पुनः । एवं कृतयुगे तस्मिन्निश्शेषेंतर्दधे तदा
pādamiśrāvaśiṣṭena saṃdhyādharme punaḥ punaḥ / evaṃ kṛtayuge tasminniśśeṣeṃtardadhe tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यां च सन्धौ नष्टायां मानसी चाभवत्प्रजा । सिद्धिरन्ययुगे तस्मिंस्त्रेताख्ये ऽनंतरे कृतात्
tasyāṃ ca sandhau naṣṭāyāṃ mānasī cābhavatprajā / siddhiranyayuge tasmiṃstretākhye 'naṃtare kṛtāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गादौ या मयाष्टौ तु मानस्यो वै प्रकीर्तिताः । अष्टौ ताः क्रमयोगेन सिद्धयो यांति संक्षयम्
sargādau yā mayāṣṭau tu mānasyo vai prakīrtitāḥ / aṣṭau tāḥ kramayogena siddhayo yāṃti saṃkṣayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कल्पादौ मानसी ह्येका सिद्धिर्भवति सा कृते । मन्वंतरेषु सर्वेषु चतुर्युगविभागशः
kalpādau mānasī hyekā siddhirbhavati sā kṛte / manvaṃtareṣu sarveṣu caturyugavibhāgaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्णाश्रमाचारकृतः कर्मसिद्ध्युद्भवः कृतः । संध्या कृतस्य पादेन संक्षेपेण वशात्ततः
varṇāśramācārakṛtaḥ karmasiddhyudbhavaḥ kṛtaḥ / saṃdhyā kṛtasya pādena saṃkṣepeṇa vaśāttataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृतसंध्यांशका ह्येते त्रीनादाय परस्परम् । हीयंते युगधर्मास्ते तपःश्रुतबलायुषः
kṛtasaṃdhyāṃśakā hyete trīnādāya parasparam / hīyaṃte yugadharmāste tapaḥśrutabalāyuṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृते कृताशे ऽतीते तु वभूव तदनन्तरम् । त्रेतायुगसमुत्पत्तिः सांशा च ऋषिसत्तमाः
kṛte kṛtāśe 'tīte tu vabhūva tadanantaram / tretāyugasamutpattiḥ sāṃśā ca ṛṣisattamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन् क्षीणे कृतांशे वै तासु शिष्टासु सप्तसु । कल्पादौ संप्रवृत्तायास्त्रेतायाः प्रसुखे तदा
tasmin kṣīṇe kṛtāṃśe vai tāsu śiṣṭāsu saptasu / kalpādau saṃpravṛttāyāstretāyāḥ prasukhe tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रणश्यति तदा सिद्धिः कालयोगेन नान्यथा । तस्यां सिद्धौ प्रनष्टायामन्या सिद्धिरजायत
praṇaśyati tadā siddhiḥ kālayogena nānyathā / tasyāṃ siddhau pranaṣṭāyāmanyā siddhirajāyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपांशौ तौ प्रतिगतौ तदा मेघात्माना तु वै । मेघेभ्यः स्तनयितृभ्यः प्रवृत्तं पृष्टिसर्जनम्
apāṃśau tau pratigatau tadā meghātmānā tu vai / meghebhyaḥ stanayitṛbhyaḥ pravṛttaṃ pṛṣṭisarjanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सकृदेव तया वृष्ट्या संसिद्धे पृषिवीतले । प्रजा आसंस्ततस्तासां वृक्षश्च गृह संज्ञिताः
sakṛdeva tayā vṛṣṭyā saṃsiddhe pṛṣivītale / prajā āsaṃstatastāsāṃ vṛkṣaśca gṛha saṃjñitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वः प्रत्युपभोगस्तु तासां तेभ्यो व्यजायत । वर्त्तयंतेस्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः
sarvaḥ pratyupabhogastu tāsāṃ tebhyo vyajāyata / varttayaṃtesma tebhyastāstretāyugamukhe prajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः कालेन महता तासामेव विपर्ययात् । संगलोलात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिको ऽभवत्
tataḥ kālena mahatā tāsāmeva viparyayāt / saṃgalolātmako bhāvastadā hyākasmiko 'bhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्तद्भवति नारीणां जीवितांते तदार्तवम् । तदा तद्वै न भवति पुनर्युगबलेन तु
yattadbhavati nārīṇāṃ jīvitāṃte tadārtavam / tadā tadvai na bhavati punaryugabalena tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तासां पुनः प्रवृत्तं तन्मासिमासि तदार्तवम् । ततस्तेनैव योगेन वर्त्तते मैथुनं तदा
tāsāṃ punaḥ pravṛttaṃ tanmāsimāsi tadārtavam / tatastenaiva yogena varttate maithunaṃ tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां तत्का लभावित्वान्मासिमास्युपगच्छताम् । अकाले चार्तवोत्पत्त्या गर्भोत्पत्तिस्तदाभवत्
teṣāṃ tatkā labhāvitvānmāsimāsyupagacchatām / akāle cārtavotpattyā garbhotpattistadābhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विपर्ययेण तेषां तु तेन तत्काल भाविता । प्रणश्यंति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः
viparyayeṇa teṣāṃ tu tena tatkāla bhāvitā / praṇaśyaṃti tataḥ sarve vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रांता व्याकुलेन्द्रियाः । अभिध्यायंति ताः सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा
tatasteṣu pranaṣṭeṣu vibhrāṃtā vyākulendriyāḥ / abhidhyāyaṃti tāḥ siddhiṃ satyābhidhyāyinastadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रादुर्बभूवुस्तेषां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः । वस्त्राणि च प्रसूयंते फलान्याभरणानि च
prādurbabhūvusteṣāṃ tu vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ / vastrāṇi ca prasūyaṃte phalānyābharaṇāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैव जायते तेषां गन्धर्वाणां रसान्वितम् । आन्वीक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु
tathaiva jāyate teṣāṃ gandharvāṇāṃ rasānvitam / ānvīkṣikaṃ mahāvīryaṃ puṭake puṭake madhu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन ता वर्त्तयन्ति स्ममुखे त्रेतायुगस्य वै । त्दृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या प्रजास्ता विगतज्वराः
tena tā varttayanti smamukhe tretāyugasya vai / tdṛṣṭapuṣṭāstayā siddhyā prajāstā vigatajvarāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः कालांतरेप्येवं पुनर्लोभावृताः प्रजाः । वृक्षांस्ताः पर्यगृह्णंत मधु वा माक्षिकं बलात्
tataḥ kālāṃtarepyevaṃ punarlobhāvṛtāḥ prajāḥ / vṛkṣāṃstāḥ paryagṛhṇaṃta madhu vā mākṣikaṃ balāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तासां तेनापचारेण पुनर्लोभकृतेन वै । प्रनष्टा प्रभुणा सार्द्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित्
tāsāṃ tenāpacāreṇa punarlobhakṛtena vai / pranaṣṭā prabhuṇā sārddhaṃ kalpavṛkṣāḥ kvacitkvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यामेवाल्पशिष्टायां सिद्ध्यां कालवशात्तदा । वर्त्तंते चानया तासां द्वंद्वान्यत्युत्थितानि तु
tasyāmevālpaśiṣṭāyāṃ siddhyāṃ kālavaśāttadā / varttaṃte cānayā tāsāṃ dvaṃdvānyatyutthitāni tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीतवातातपास्तीव्रास्ततस्ता दुःखिता भृशम् । द्वंद्वैस्तैः पीड्यमानास्तु चुक्रुशुरावृणानि वा
śītavātātapāstīvrāstatastā duḥkhitā bhṛśam / dvaṃdvaistaiḥ pīḍyamānāstu cukruśurāvṛṇāni vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृत्वा द्वन्द्वप्रतीयातं निकेतानि विचेतसः । पूर्व निकामचारास्ते ह्यनिकेता यथाभवन्
kṛtvā dvandvapratīyātaṃ niketāni vicetasaḥ / pūrva nikāmacārāste hyaniketā yathābhavan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथायोगं यथाप्रीति निकेतेष्ववसन्पुरा । मधुधुन्वत्सु निष्ठेषु पर्वतेषु नदीषु च
yathāyogaṃ yathāprīti niketeṣvavasanpurā / madhudhunvatsu niṣṭheṣu parvateṣu nadīṣu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संश्रयंति च दुर्गाणि धन्वपावर्तमौदकम् । यथाजोषं यथाकामं समेषु विषमेषु च
saṃśrayaṃti ca durgāṇi dhanvapāvartamaudakam / yathājoṣaṃ yathākāmaṃ sameṣu viṣameṣu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आरब्धास्तान्निकेतान्वै कर्तुं शीतोष्णवारणात् । ततस्तान्निर्मयामासुः खेटानि च पुराणि च
ārabdhāstānniketānvai kartuṃ śītoṣṇavāraṇāt / tatastānnirmayāmāsuḥ kheṭāni ca purāṇi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रामांश्चैव यथाभागं तथैव नगराणि च । तेषामायामविष्कंभाः सन्निवेशांतराणि च
grāmāṃścaiva yathābhāgaṃ tathaiva nagarāṇi ca / teṣāmāyāmaviṣkaṃbhāḥ sanniveśāṃtarāṇi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चक्रुस्तदा यथाज्ञानं मीत्वामीत्वात्मनोगुलैः । मानार्थानि प्रमाणानि तदा प्रभृति चक्रिरे
cakrustadā yathājñānaṃ mītvāmītvātmanogulaiḥ / mānārthāni pramāṇāni tadā prabhṛti cakrire
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ययांगुलप्रदेशांस्त्रीन्हस्तः किष्कुं धनूंषि च । दश त्वंगुलपर्वाणि प्रादेश इति संज्ञितः
yayāṃgulapradeśāṃstrīnhastaḥ kiṣkuṃ dhanūṃṣi ca / daśa tvaṃgulaparvāṇi prādeśa iti saṃjñitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अंगुष्ठस्य प्रदेशिन्या व्यासप्रादेश उच्यते । तालः स्मृतो मध्यमया गोकर्णश्चाप्यनामया
aṃguṣṭhasya pradeśinyā vyāsaprādeśa ucyate / tālaḥ smṛto madhyamayā gokarṇaścāpyanāmayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कनिष्ठया वितस्तिस्तु द्वादशांगुल उच्यते । रत्निरंगुलपर्वाणि संख्यया त्वेकविशतिः
kaniṣṭhayā vitastistu dvādaśāṃgula ucyate / ratniraṃgulaparvāṇi saṃkhyayā tvekaviśatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चत्वारि विंशतिश्चैव हस्तः स्यादंगुलानि तु । किष्कुः स्मृतो द्विरत्निस्तु द्विचत्वारिंशदंगुलः
catvāri viṃśatiścaiva hastaḥ syādaṃgulāni tu / kiṣkuḥ smṛto dviratnistu dvicatvāriṃśadaṃgulaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्हस्तो धनुर्द्दंडो नालिका युगमेव च । धनुःसहस्त्रे द्वे तत्र गव्यूतिस्तौः कृता तदा
caturhasto dhanurddaṃḍo nālikā yugameva ca / dhanuḥsahastre dve tatra gavyūtistauḥ kṛtā tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टौ धनुःसहस्राणि योजनं तैर्विभावितम् । एतेन योजनेनेह सन्निवेशास्ततः कृताः
aṣṭau dhanuḥsahasrāṇi yojanaṃ tairvibhāvitam / etena yojaneneha sanniveśāstataḥ kṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्णामथ दुर्गाणां स्वयमुत्थानि त्रीणि च । चतुर्थ कृतिमं दुग तस्य वक्ष्यामि निर्णयम्
caturṇāmatha durgāṇāṃ svayamutthāni trīṇi ca / caturtha kṛtimaṃ duga tasya vakṣyāmi nirṇayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सोत्सेधरंध्रप्राकारं सर्वतः खातकावृतम् । रुचकः प्रतिकद्वारं कुमारीपुरमेव च
sotsedharaṃdhraprākāraṃ sarvataḥ khātakāvṛtam / rucakaḥ pratikadvāraṃ kumārīpurameva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विहस्तः स्रोतसां श्रेष्ठं कुमारीपुरमञ्चतान् । हस्तस्रोतो दशश्रेष्ठो नवहस्तोष्ट एव च
dvihastaḥ srotasāṃ śreṣṭhaṃ kumārīpuramañcatān / hastasroto daśaśreṣṭho navahastoṣṭa eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खेटानां च पुराणां च ग्रामाणां चैव सर्वशः । त्रिविधानां च दुर्गाणां पर्वतोदकधन्विनाम्
kheṭānāṃ ca purāṇāṃ ca grāmāṇāṃ caiva sarvaśaḥ / trividhānāṃ ca durgāṇāṃ parvatodakadhanvinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृत्रिमाणां च दुर्गाणां विष्कम्भायाममेव च । योजनादर्द्धविष्कम्भमष्टभागाधिकायतम्
kṛtrimāṇāṃ ca durgāṇāṃ viṣkambhāyāmameva ca / yojanādarddhaviṣkambhamaṣṭabhāgādhikāyatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परमार्द्धार्द्धमायामं प्रागुदक्प्लवनं पुरम् । छिन्नकर्णविकर्णं च व्यजनाकृतिसंस्थितम्
paramārddhārddhamāyāmaṃ prāgudakplavanaṃ puram / chinnakarṇavikarṇaṃ ca vyajanākṛtisaṃsthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृत्तं वज्रं च दीर्घ च नगरं न प्रशस्यते । चतुरस्रयुतं दिव्यं प्रशस्तं तैः पुरं कृतम्
vṛttaṃ vajraṃ ca dīrgha ca nagaraṃ na praśasyate / caturasrayutaṃ divyaṃ praśastaṃ taiḥ puraṃ kṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्विंशत्परं ह्रस्वं वास्तु वाष्टशतं परम् । अत्र मध्यं प्रशंसंति ह्रस्वं काष्ठविवर्ज्जितम्
caturviṃśatparaṃ hrasvaṃ vāstu vāṣṭaśataṃ param / atra madhyaṃ praśaṃsaṃti hrasvaṃ kāṣṭhavivarjjitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ किष्कुशतान्यष्टौ प्राहुर्मुख्यं निवेशनम् । नगरादर्द्धविषकंभः खेटं पानं तदूर्द्धतः
atha kiṣkuśatānyaṣṭau prāhurmukhyaṃ niveśanam / nagarādarddhaviṣakaṃbhaḥ kheṭaṃ pānaṃ tadūrddhataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नगराद्योजनं खेटं खेटाद्गामोर्द्धयोजनम् । द्विक्रोशः परमा सीमा क्षेत्रसीमा चतुर्द्धनुः
nagarādyojanaṃ kheṭaṃ kheṭādgāmorddhayojanam / dvikrośaḥ paramā sīmā kṣetrasīmā caturddhanuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विंशद्धनूंषि विस्तीर्णो दिशां मार्गस्तु तैः कृतः । विंशद्धनुर्ग्राममार्गः सीमामार्गो दशैव तु
viṃśaddhanūṃṣi vistīrṇo diśāṃ mārgastu taiḥ kṛtaḥ / viṃśaddhanurgrāmamārgaḥ sīmāmārgo daśaiva tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धनूंषि दश विस्तीर्णः श्रीमान् राजपथः कृतः । नृवाजिरथनागानामसंबाधस्तु संचरः
dhanūṃṣi daśa vistīrṇaḥ śrīmān rājapathaḥ kṛtaḥ / nṛvājirathanāgānāmasaṃbādhastu saṃcaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धनूंषि चापि चत्वारि शाखारथ्याश्च तैर्मिताः । त्रिका रथ्योपरथ्याः स्युर्द्विका श्चाप्युपरत्यकाः
dhanūṃṣi cāpi catvāri śākhārathyāśca tairmitāḥ / trikā rathyoparathyāḥ syurdvikā ścāpyuparatyakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जंघापथश्चतुष्पादस्त्रिपदं च गृहांतरम् । धृतिमार्गस्तूर्द्धषष्ठं क्रमशः पदिकः स्मृतः
jaṃghāpathaścatuṣpādastripadaṃ ca gṛhāṃtaram / dhṛtimārgastūrddhaṣaṣṭhaṃ kramaśaḥ padikaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवस्कारपरीवारः पादमात्रं समंततः । कृतेषु तेषु स्थानेषु पुनर्गेहगृहाणि वै
avaskāraparīvāraḥ pādamātraṃ samaṃtataḥ / kṛteṣu teṣu sthāneṣu punargehagṛhāṇi vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा ते पूर्वमासंश्च वृक्षास्तु गृह संस्थिताः । तथा कर्तुं समारब्धाश्चिंतयित्वा पुनः पुनः
yathā te pūrvamāsaṃśca vṛkṣāstu gṛha saṃsthitāḥ / tathā kartuṃ samārabdhāściṃtayitvā punaḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृक्षस्यार्वाग्गताः शाखा इतश्चैवापरा गताः । अत ऊर्द्ध गताश्चान्या एवं तिर्यग्गताः परा
vṛkṣasyārvāggatāḥ śākhā itaścaivāparā gatāḥ / ata ūrddha gatāścānyā evaṃ tiryaggatāḥ parā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्ध्यान्विष्य यथान्यायं वृक्षशाखा गता यथा । यथा कृतास्तु तैः शाखास्त स्माच्छालास्तु ताः स्मृताः
buddhyānviṣya yathānyāyaṃ vṛkṣaśākhā gatā yathā / yathā kṛtāstu taiḥ śākhāsta smācchālāstu tāḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं प्रसिद्धाः शाखाभ्यः शालोश्चैव गृहाणि च । तस्मात्ताश्च स्मृताः शालाः शालात्वं तासु तत्स्मृतम्
evaṃ prasiddhāḥ śākhābhyaḥ śāloścaiva gṛhāṇi ca / tasmāttāśca smṛtāḥ śālāḥ śālātvaṃ tāsu tatsmṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.