Brahma-Purana 237

अजं पुराणम् अजरं सनातनं ब्र्प् २३६।६९अ यम् इन्द्रियातिगम् अगोचरं द्विजाः ब्र्प् २३६।६९ब् अवेक्ष्य चेमां परमेष्ठिसाम्यतां ब्र्प् २३६।६९च् प्रयान्त्य् अनावृत्तिगतिं मनीषिणः ब्र्प् २३६।६९द् मुनय ऊचुः: यद्य् एवं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च । कां दिशं विद्यया यान्ति कां च गच्छन्ति कर्मणा

ajaṃ purāṇam ajaraṃ sanātanaṃ BrP 236.69a yam indriyātigam agocaraṃ dvijāḥ BrP 236.69b avekṣya cemāṃ parameṣṭhisāmyatāṃ BrP 236.69c prayānty anāvṛttigatiṃ manīṣiṇaḥ BrP 236.69d munaya ūcuḥ: yady evaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca / kāṃ diśaṃ vidyayā yānti kāṃ ca gacchanti karmaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् वै श्रोतुम् इच्छामस् तद् भवान् प्रब्रवीतु नः । एतद् अन्योन्यवैरूप्यं वर्तते प्रतिकूलतः

etad vai śrotum icchāmas tad bhavān prabravītu naḥ / etad anyonyavairūpyaṃ vartate pratikūlataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यास उवाच: शृणुध्वं मुनिशार्दूला यत् पृच्छध्वं समासतः । कर्मविद्यामयौ चोभौ व्याख्यास्यामि क्षराक्षरौ

vyāsa uvāca: śṛṇudhvaṃ muniśārdūlā yat pṛcchadhvaṃ samāsataḥ / karmavidyāmayau cobhau vyākhyāsyāmi kṣarākṣarau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यां दिशं विद्यया यान्ति यां गच्छन्ति च कर्मणा । शृणुध्वं सांप्रतं विप्रा गहनं ह्य् एतद् उत्तरम्

yāṃ diśaṃ vidyayā yānti yāṃ gacchanti ca karmaṇā / śṛṇudhvaṃ sāṃprataṃ viprā gahanaṃ hy etad uttaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्ति धर्म इति युक्तं नास्ति तत्रैव यो वदेत् । यक्षस्य सादृश्यम् इदं यक्षस्येदं भवेद् अथ

asti dharma iti yuktaṃ nāsti tatraiva yo vadet / yakṣasya sādṛśyam idaṃ yakṣasyedaṃ bhaved atha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वाव् इमाव् अथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः । प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तो वा विभाषितः

dvāv imāv atha panthānau yatra vedāḥ pratiṣṭhitāḥ / pravṛttilakṣaṇo dharmo nivṛtto vā vibhāṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मणा बध्यते जन्तुर् विद्यया च विमुच्यते । तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः

karmaṇā badhyate jantur vidyayā ca vimucyate / tasmāt karma na kurvanti yatayaḥ pāradarśinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मणा जायते प्रेत्य मूर्तिमान् षोडशात्मकः । विद्यया जायते नित्यम् अव्यक्तं ह्य् अक्षरात्मकम्

karmaṇā jāyate pretya mūrtimān ṣoḍaśātmakaḥ / vidyayā jāyate nityam avyaktaṃ hy akṣarātmakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्म त्व् एके प्रशंसन्ति स्वल्पबुद्धिरता नराः । तेन ते देहजालेन रमयन्त उपासते

karma tv eke praśaṃsanti svalpabuddhiratā narāḥ / tena te dehajālena ramayanta upāsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये तु बुद्धिं परां प्राप्ता धर्मनैपुण्यदर्शिनः । न ते कर्म प्रशंसन्ति कूपं नद्यां पिबन्न् इव

ye tu buddhiṃ parāṃ prāptā dharmanaipuṇyadarśinaḥ / na te karma praśaṃsanti kūpaṃ nadyāṃ pibann iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मणां फलम् आप्नोति सुखदुःखे भवाभवौ । विद्यया तद् अवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति

karmaṇāṃ phalam āpnoti sukhaduḥkhe bhavābhavau / vidyayā tad avāpnoti yatra gatvā na śocati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न म्रियते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न जायते । न जीर्यते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते

na mriyate yatra gatvā yatra gatvā na jāyate / na jīryate yatra gatvā yatra gatvā na vardhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र तद् ब्रह्म परमम् अव्यक्तम् अचलं ध्रुवम् । अव्याकृतम् अनायामम् अमृतं चाधियोगवित्

yatra tad brahma paramam avyaktam acalaṃ dhruvam / avyākṛtam anāyāmam amṛtaṃ cādhiyogavit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वंद्वैर् न यत्र बाध्यन्ते मानसेन च कर्मणा । समाः सर्वत्र मैत्राश् च सर्वभूतहिते रताः

dvaṃdvair na yatra bādhyante mānasena ca karmaṇā / samāḥ sarvatra maitrāś ca sarvabhūtahite ratāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्यामयो ऽन्यः पुरुषो द्विजाः कर्ममयो ऽपरः । विप्राश् चन्द्रसमस्पर्शः सूक्ष्मया कलया स्थितः

vidyāmayo 'nyaḥ puruṣo dvijāḥ karmamayo 'paraḥ / viprāś candrasamasparśaḥ sūkṣmayā kalayā sthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एतद् ऋषिणा प्रोक्तं विस्तरेणानुगीयते । न वक्तुं शक्यते द्रष्टुं चक्रतन्तुम् इवाम्बरे

tad etad ṛṣiṇā proktaṃ vistareṇānugīyate / na vaktuṃ śakyate draṣṭuṃ cakratantum ivāmbare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः । मूर्तिमान् इति तं विद्याद् विप्राः कर्मगुणात्मकम्

ekādaśavikārātmā kalāsaṃbhārasaṃbhṛtaḥ / mūrtimān iti taṃ vidyād viprāḥ karmaguṇātmakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवो यः संश्रितस् तस्मिन् बुद्धीन्दुर् इव पुष्करे । क्षेत्रज्ञं तं विजानीयान् नित्यं योगजितात्मकम्

devo yaḥ saṃśritas tasmin buddhīndur iva puṣkare / kṣetrajñaṃ taṃ vijānīyān nityaṃ yogajitātmakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमो रजश् च सत्त्वं च ज्ञेयं जीवगुणात्मकम् । जीवम् आत्मगुणं विद्याद् आत्मानं परमात्मनः

tamo rajaś ca sattvaṃ ca jñeyaṃ jīvaguṇātmakam / jīvam ātmaguṇaṃ vidyād ātmānaṃ paramātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सचेतनं जीवगुणं वदन्ति ब्र्प् २३७।२०अ स चेष्टते जीवगुणं च सर्वम् ब्र्प् २३७।२०ब् ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति ब्र्प् २३७।२०च् प्रकल्पयन्तो भुवनानि सप्त ब्र्प् २३७।२०द् व्यास उवाच: प्रकृत्यास् तु विकारा ये क्षेत्रज्ञास् ते परिश्रुताः । ते चैनं न प्रजानन्ति न जानाति स तान् अपि

sacetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti BrP 237.20a sa ceṣṭate jīvaguṇaṃ ca sarvam BrP 237.20b tataḥ paraṃ kṣetravido vadanti BrP 237.20c prakalpayanto bhuvanāni sapta BrP 237.20d vyāsa uvāca: prakṛtyās tu vikārā ye kṣetrajñās te pariśrutāḥ / te cainaṃ na prajānanti na jānāti sa tān api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैश् चैव कुरुते कार्यं मनःषष्ठैर् इहेन्द्रियैः । सुदान्तैर् इव संयन्ता दृढः परमवाजिभिः

taiś caiva kurute kāryaṃ manaḥṣaṣṭhair ihendriyaiḥ / sudāntair iva saṃyantā dṛḍhaḥ paramavājibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यः परमं मनः । मनसस् तु परा बुद्धिर् बुद्धेर् आत्मा महान् परः

indriyebhyaḥ parā hy arthā arthebhyaḥ paramaṃ manaḥ / manasas tu parā buddhir buddher ātmā mahān paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महतः परम् अव्यक्तम् अव्यक्तात् परतो ऽमृतम् । अमृतान् न परं किंचित् सा काष्ठा परमा गतिः

mahataḥ param avyaktam avyaktāt parato 'mṛtam / amṛtān na paraṃ kiṃcit sā kāṣṭhā paramā gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं सर्वेषु भूतेषु गूढात्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्व् अग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः

evaṃ sarveṣu bhūteṣu gūḍhātmā na prakāśate / dṛśyate tv agryayā buddhyā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तरात्मनि संलीय मनःषष्ठानि मेधया । इन्द्रियैर् इन्द्रियार्थांश् च बहुचित्तम् अचिन्तयन्

antarātmani saṃlīya manaḥṣaṣṭhāni medhayā / indriyair indriyārthāṃś ca bahucittam acintayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्याने ऽपि परमं कृत्वा विद्यासंपादितं मनः । अनीश्वरः प्रशान्तात्मा ततो गच्छेत् परं पदम्

dhyāne 'pi paramaṃ kṛtvā vidyāsaṃpāditaṃ manaḥ / anīśvaraḥ praśāntātmā tato gacchet paraṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाणां तु सर्वेषां वश्यात्मा चलितस्मृतिः । आत्मनः संप्रदानेन मर्त्यो मृत्युम् उपाश्नुते

indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ vaśyātmā calitasmṛtiḥ / ātmanaḥ saṃpradānena martyo mṛtyum upāśnute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विहत्य सर्वसंकल्पान् सत्त्वे चित्तं निवेशयेत् । सत्त्वे चित्तं समावेश्य ततः कालञ्जरो भवेत्

vihatya sarvasaṃkalpān sattve cittaṃ niveśayet / sattve cittaṃ samāveśya tataḥ kālañjaro bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तप्रसादेन यतिर् जहातीह शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखम् अत्यन्तम् अश्नुते

cittaprasādena yatir jahātīha śubhāśubham / prasannātmātmani sthitvā sukham atyantam aśnute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्षणं तु प्रसादस्य यथा स्वप्ने सुखं भवेत् । निर्वाते वा यथा दीपो दीप्यमानो न कम्पते

lakṣaṇaṃ tu prasādasya yathā svapne sukhaṃ bhavet / nirvāte vā yathā dīpo dīpyamāno na kampate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं पूर्वापरे रात्रे युञ्जन्न् आत्मानम् आत्मना । लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि

evaṃ pūrvāpare rātre yuñjann ātmānam ātmanā / laghvāhāro viśuddhātmā paśyaty ātmānam ātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रहस्यं सर्ववेदानाम् अनैतिह्यम् अनागमम् । आत्मप्रत्यायकं शास्त्रम् इदं पुत्रानुशासनम्

rahasyaṃ sarvavedānām anaitihyam anāgamam / ātmapratyāyakaṃ śāstram idaṃ putrānuśāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्माख्यानेषु सर्वेषु सत्याख्यानेषु यद् वसु । दशवर्षसहस्राणि निर्मथ्यामृतम् उद्धृतम्

dharmākhyāneṣu sarveṣu satyākhyāneṣu yad vasu / daśavarṣasahasrāṇi nirmathyāmṛtam uddhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नवनीतं यथा दध्नः काष्ठाद् अग्निर् यथैव च । तथैव विदुषां ज्ञानं मुक्तिहेतोः समुद्धृतम्

navanītaṃ yathā dadhnaḥ kāṣṭhād agnir yathaiva ca / tathaiva viduṣāṃ jñānaṃ muktihetoḥ samuddhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नातकानाम् इदं शास्त्रं वाच्यं पुत्रानुशासनम् । तद् इदं नाप्रशान्ताय नादान्ताय तपस्विने

snātakānām idaṃ śāstraṃ vācyaṃ putrānuśāsanam / tad idaṃ nāpraśāntāya nādāntāya tapasvine

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नावेदविदुषे वाच्यं तथा नानुगताय च । नासूयकायानृजवे न चानिर्दिष्टकारिणे

nāvedaviduṣe vācyaṃ tathā nānugatāya ca / nāsūyakāyānṛjave na cānirdiṣṭakāriṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तर्कशास्त्रदग्धाय तथैव पिशुनाय च । श्लाघिने श्लाघनीयाय प्रशान्ताय तपस्विने

na tarkaśāstradagdhāya tathaiva piśunāya ca / ślāghine ślāghanīyāya praśāntāya tapasvine

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं प्रियाय पुत्राय शिष्यायानुगताय तु । रहस्यधर्मं वक्तव्यं नान्यस्मै तु कथंचन

idaṃ priyāya putrāya śiṣyāyānugatāya tu / rahasyadharmaṃ vaktavyaṃ nānyasmai tu kathaṃcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् अप्य् अस्य महीं दद्याद् रत्नपूर्णाम् इमां नरः । इदम् एव ततः श्रेय इति मन्येत तत्त्ववित्

yad apy asya mahīṃ dadyād ratnapūrṇām imāṃ naraḥ / idam eva tataḥ śreya iti manyeta tattvavit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो गुह्यतरार्थं तद् अध्यात्मम् अतिमानुषम् । यत् तन् महर्षिभिर् दृष्टं वेदान्तेषु च गीयते

ato guhyatarārthaṃ tad adhyātmam atimānuṣam / yat tan maharṣibhir dṛṣṭaṃ vedānteṣu ca gīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् युष्मभ्यं प्रयच्छामि यन् मां पृच्छत सत्तमाः । यन् मे मनसि वर्तेत यस् तु वो हृदि संशयः । श्रुतं भवद्भिस् तत् सर्वं किम् अन्यत् कथयामि वः

tad yuṣmabhyaṃ prayacchāmi yan māṃ pṛcchata sattamāḥ / yan me manasi varteta yas tu vo hṛdi saṃśayaḥ / śrutaṃ bhavadbhis tat sarvaṃ kim anyat kathayāmi vaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुनय ऊचुः: अध्यात्मं विस्तरेणेह पुनर् एव वदस्व नः । यद् अध्यात्मं यथा विद्मो भगवन्न् ऋषिसत्तम

munaya ūcuḥ: adhyātmaṃ vistareṇeha punar eva vadasva naḥ / yad adhyātmaṃ yathā vidmo bhagavann ṛṣisattama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यास उवाच: अध्यात्मं यद् इदं विप्राः पुरुषस्येह पठ्यते । युष्मभ्यं कथयिष्यामि तस्य व्याख्यावधार्यताम्

vyāsa uvāca: adhyātmaṃ yad idaṃ viprāḥ puruṣasyeha paṭhyate / yuṣmabhyaṃ kathayiṣyāmi tasya vyākhyāvadhāryatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूमिर् आपस् तथा ज्योतिर् वायुर् आकाशम् एव च । महाभूतानि यश् चैव सर्वभूतेषु भूतकृत्

bhūmir āpas tathā jyotir vāyur ākāśam eva ca / mahābhūtāni yaś caiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुनय ऊचुः: आकारं तु भवेद् यस्य यस्मिन् देहं न पश्यति । आकाशाद्यं शरीरेषु कथं तद् उपवर्णयेत् । इन्द्रियाणां गुणाः केचित् कथं तान् उपलक्षयेत्

munaya ūcuḥ: ākāraṃ tu bhaved yasya yasmin dehaṃ na paśyati / ākāśādyaṃ śarīreṣu kathaṃ tad upavarṇayet / indriyāṇāṃ guṇāḥ kecit kathaṃ tān upalakṣayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यास उवाच: एतद् वो वर्णयिष्यामि यथावद् अनुदर्शनम् । शृणुध्वं तद् इहैकाग्र्या यथातत्त्वं यथा च तत्

vyāsa uvāca: etad vo varṇayiṣyāmi yathāvad anudarśanam / śṛṇudhvaṃ tad ihaikāgryā yathātattvaṃ yathā ca tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयम् आकाशलक्षणम् । प्राणश् चेष्टा तथा स्पर्श एते वायुगुणास् त्रयः

śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayam ākāśalakṣaṇam / prāṇaś ceṣṭā tathā sparśa ete vāyuguṇās trayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपं चक्षुर् विपाकश् च त्रिधा ज्योतिर् विधीयते । रसो ऽथ रसनं स्वेदो गुणास् त्व् एते त्रयो ऽम्भसाम्

rūpaṃ cakṣur vipākaś ca tridhā jyotir vidhīyate / raso 'tha rasanaṃ svedo guṇās tv ete trayo 'mbhasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घ्रेयं घ्राणं शरीरं च भूमेर् एते गुणास् त्रयः । एतावान् इन्द्रियग्रामो व्याख्यातः पाञ्चभौतिकः

ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca bhūmer ete guṇās trayaḥ / etāvān indriyagrāmo vyākhyātaḥ pāñcabhautikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायोः स्पर्शो रसो ऽद्भ्यश् च ज्योतिषो रूपम् उच्यते । आकाशप्रभवः शब्दो गन्धो भूमिगुणः स्मृतः

vāyoḥ sparśo raso 'dbhyaś ca jyotiṣo rūpam ucyate / ākāśaprabhavaḥ śabdo gandho bhūmiguṇaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनो बुद्धिः स्वभावश् च गुणा एते स्वयोनिजाः । ते गुणान् अतिवर्तन्ते गुणेभ्यः परमा मताः

mano buddhiḥ svabhāvaś ca guṇā ete svayonijāḥ / te guṇān ativartante guṇebhyaḥ paramā matāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा कूर्म इवाङ्गानि प्रसार्य संनियच्छति । एवम् एवेन्द्रियग्रामं बुद्धिश्रेष्ठो नियच्छति

yathā kūrma ivāṅgāni prasārya saṃniyacchati / evam evendriyagrāmaṃ buddhiśreṣṭho niyacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् ऊर्ध्वं पादतलयोर् अवार्कोर्ध्वं च पश्यति । एतस्मिन्न् एव कृत्ये सा वर्तते बुद्धिर् उत्तमा

yad ūrdhvaṃ pādatalayor avārkordhvaṃ ca paśyati / etasminn eva kṛtye sā vartate buddhir uttamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणैस् तु नीयते बुद्धिर् बुद्धिर् एवेन्द्रियाण्य् अपि । मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्या भावात् कुतो गुणाः

guṇais tu nīyate buddhir buddhir evendriyāṇy api / manaḥṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhyā bhāvāt kuto guṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाणि नरैः पञ्च षष्ठं तन् मन उच्यते । सप्तमीं बुद्धिम् एवाहुः क्षेत्रज्ञं विद्धि चाष्टमम्

indriyāṇi naraiḥ pañca ṣaṣṭhaṃ tan mana ucyate / saptamīṃ buddhim evāhuḥ kṣetrajñaṃ viddhi cāṣṭamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चक्षुर् आलोकनायैव संशयं कुरुते मनः । बुद्धिर् अध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते

cakṣur ālokanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ / buddhir adhyavasānāya sākṣī kṣetrajña ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजस् तमश् च सत्त्वं च त्रय एते स्वयोनिजाः । समाः सर्वेषु भूतेषु तान् गुणान् उपलक्षयेत्

rajas tamaś ca sattvaṃ ca traya ete svayonijāḥ / samāḥ sarveṣu bhūteṣu tān guṇān upalakṣayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र यत् प्रीतिसंयुक्तं किंचिद् आत्मनि लक्षयेत् । प्रशान्तम् इव संयुक्तं सत्त्वं तद् उपधारयेत्

tatra yat prītisaṃyuktaṃ kiṃcid ātmani lakṣayet / praśāntam iva saṃyuktaṃ sattvaṃ tad upadhārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् । प्रवृत्तं रज इत्य् एवं तत्र चाप्य् उपलक्षयेत्

yat tu saṃtāpasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet / pravṛttaṃ raja ity evaṃ tatra cāpy upalakṣayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् तु संमोहसंयुक्तम् अव्यक्तं विषमं भवेत् । अप्रतर्क्यम् अविज्ञेयं तमस् तद् उपधारयेत्

yat tu saṃmohasaṃyuktam avyaktaṃ viṣamaṃ bhavet / apratarkyam avijñeyaṃ tamas tad upadhārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रहर्षः प्रीतिर् आनन्दं स्वाम्यं स्वस्थात्मचित्तता । अकस्माद् यदि वा कस्माद् वदन्ति सात्त्विकान् गुणान्

praharṣaḥ prītir ānandaṃ svāmyaṃ svasthātmacittatā / akasmād yadi vā kasmād vadanti sāttvikān guṇān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिमानो मृषावादो लोभो मोहस् तथाक्षमा । लिङ्गानि रजसस् तानि वर्तन्ते हेतुतत्त्वतः

abhimāno mṛṣāvādo lobho mohas tathākṣamā / liṅgāni rajasas tāni vartante hetutattvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा मोहः प्रमादश् च तन्द्री निद्राप्रबोधिता । कथंचिद् अभिवर्तन्ते विज्ञेयास् तामसा गुणाः

tathā mohaḥ pramādaś ca tandrī nidrāprabodhitā / kathaṃcid abhivartante vijñeyās tāmasā guṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनः प्रसृजते भावं बुद्धिर् अध्यवसायिनी । हृदयं प्रियम् एवेह त्रिविधा कर्मचोदना

manaḥ prasṛjate bhāvaṃ buddhir adhyavasāyinī / hṛdayaṃ priyam eveha trividhā karmacodanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यश् च परं मनः । मनसस् तु परा बुद्धिर् बुद्धेर् आत्मा परः स्मृतः

indriyebhyaḥ parā hy arthā arthebhyaś ca paraṃ manaḥ / manasas tu parā buddhir buddher ātmā paraḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धिर् आत्मा मनुष्यस्य बुद्धिर् एवात्मनायिका । यदा विकुरुते भावं तदा भवति सा मनः

buddhir ātmā manuṣyasya buddhir evātmanāyikā / yadā vikurute bhāvaṃ tadā bhavati sā manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाणां पृथग्भावाद् बुद्धिर् विकुरुते ह्य् अनु । शृण्वती भवति श्रोत्रं स्पृशती स्पर्श उच्यते

indriyāṇāṃ pṛthagbhāvād buddhir vikurute hy anu / śṛṇvatī bhavati śrotraṃ spṛśatī sparśa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्यन्ती च भवेद् दृष्टी रसन्ती रसना भवेत् । जिघ्रन्ती भवति घ्राणं बुद्धिर् विकुरुते पृथक्

paśyantī ca bhaved dṛṣṭī rasantī rasanā bhavet / jighrantī bhavati ghrāṇaṃ buddhir vikurute pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाणि तु तान्य् आहुस् तेषां वृत्त्या वितिष्ठति । तिष्ठति पुरुषे बुद्धिर् बुद्धिभावव्यवस्थिता

indriyāṇi tu tāny āhus teṣāṃ vṛttyā vitiṣṭhati / tiṣṭhati puruṣe buddhir buddhibhāvavyavasthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदाचिल् लभते प्रीतिं कदाचिद् अपि शोचति । न सुखेन च दुःखेन कदाचिद् इह मुह्यते

kadācil labhate prītiṃ kadācid api śocati / na sukhena ca duḥkhena kadācid iha muhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयं भावात्मिका भावांस् त्रीन् एतान् अतिवर्तते । सरितां सागरो भर्ता महावेलाम् इवोर्मिमान्

svayaṃ bhāvātmikā bhāvāṃs trīn etān ativartate / saritāṃ sāgaro bhartā mahāvelām ivormimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा प्रार्थयते किंचित् तदा भवति सा मनः । अधिष्ठाने च वै बुद्ध्या पृथग् एतानि संस्मरेत्

yadā prārthayate kiṃcit tadā bhavati sā manaḥ / adhiṣṭhāne ca vai buddhyā pṛthag etāni saṃsmaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाणि च मेध्यानि विचेतव्यानि कृत्स्नशः । सर्वाण्य् एवानुपूर्वेण यद् यदा च विधीयते

indriyāṇi ca medhyāni vicetavyāni kṛtsnaśaḥ / sarvāṇy evānupūrveṇa yad yadā ca vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविभागमना बुद्धिर् भावो मनसि वर्तते । प्रवर्तमानस् तु रजः सत्त्वम् अप्य् अतिवर्तते

avibhāgamanā buddhir bhāvo manasi vartate / pravartamānas tu rajaḥ sattvam apy ativartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये वै भावेन वर्तन्ते सर्वेष्व् एतेषु ते त्रिषु । अन्व् अर्थान् संप्रवर्तन्ते रथनेमिम् अरा इव

ye vai bhāvena vartante sarveṣv eteṣu te triṣu / anv arthān saṃpravartante rathanemim arā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रदीपार्थं मनः कुर्याद् इन्द्रियैर् बुद्धिसत्तमैः । निश्चरद्भिर् यथायोगम् उदासीनैर् यदृच्छया

pradīpārthaṃ manaḥ kuryād indriyair buddhisattamaiḥ / niścaradbhir yathāyogam udāsīnair yadṛcchayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवंस्वभावम् एवेदम् इति बुद्ध्वा न मुह्यति । अशोचन् संप्रहृष्यंश् च नित्यं विगतमत्सरः

evaṃsvabhāvam evedam iti buddhvā na muhyati / aśocan saṃprahṛṣyaṃś ca nityaṃ vigatamatsaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ह्य् आत्मा शक्यते द्रष्टुम् इन्द्रियैः कामगोचरैः । प्रवर्तमानैर् अनेकैर् दुर्धरैर् अकृतात्मभिः

na hy ātmā śakyate draṣṭum indriyaiḥ kāmagocaraiḥ / pravartamānair anekair durdharair akṛtātmabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां तु मनसा रश्मीन् यदा सम्यङ् नियच्छति । तदा प्रकाशते श्यात्मा दीपदीप्ता यथाकृतिः

teṣāṃ tu manasā raśmīn yadā samyaṅ niyacchati / tadā prakāśate śyātmā dīpadīptā yathākṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषाम् एव भूतानां तमस्य् उपगते यथा । प्रकाशं भवते सर्वं तथैवम् उपधार्यताम्

sarveṣām eva bhūtānāṃ tamasy upagate yathā / prakāśaṃ bhavate sarvaṃ tathaivam upadhāryatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वारिचरः पक्षी न लिप्यति जले चरन् । विमुक्तात्मा तथा योगी गुणदोषैर् न लिप्यते

yathā vāricaraḥ pakṣī na lipyati jale caran / vimuktātmā tathā yogī guṇadoṣair na lipyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् एव कृतप्रज्ञो न दोषैर् विषयांश् चरन् । असज्जमानः सर्वेषु न कथंचित् प्रलिप्यते

evam eva kṛtaprajño na doṣair viṣayāṃś caran / asajjamānaḥ sarveṣu na kathaṃcit pralipyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर् यस्य सदात्मनि । सर्वभूतात्मभूतस्य गुणसङ्गेन सज्जतः

tyaktvā pūrvakṛtaṃ karma ratir yasya sadātmani / sarvabhūtātmabhūtasya guṇasaṅgena sajjataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयम् आत्मा प्रसवति गुणेष्व् अपि कदाचन । न गुणा विदुर् आत्मानं गुणान् वेद स सर्वदा

svayam ātmā prasavati guṇeṣv api kadācana / na guṇā vidur ātmānaṃ guṇān veda sa sarvadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिदध्याद् गुणानां स द्रष्टा चैव यथातथम् । सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर् एवम् अन्तरं लक्षयेन् नरः

paridadhyād guṇānāṃ sa draṣṭā caiva yathātatham / sattvakṣetrajñayor evam antaraṃ lakṣayen naraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सृजते तु गुणान् एक एको न सृजते गुणान् । पृथग्भूतौ प्रकृत्यैतौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा

sṛjate tu guṇān eka eko na sṛjate guṇān / pṛthagbhūtau prakṛtyaitau saṃprayuktau ca sarvadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाश्मना हिरण्यस्य संप्रयुक्तौ तथैव तौ । मशकोदुम्बरौ वापि संप्रयुक्तौ यथा सह

yathāśmanā hiraṇyasya saṃprayuktau tathaiva tau / maśakodumbarau vāpi saṃprayuktau yathā saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इषिका वा यथा मुञ्जे पृथक् च सह चैव ह । तथैव सहिताव् एतौ अन्योन्यस्मिन् प्रतिष्ठितौ

iṣikā vā yathā muñje pṛthak ca saha caiva ha / tathaiva sahitāv etau anyonyasmin pratiṣṭhitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.