ये वसन्ति ममाधिष्ण्ये मृता यान्ति ममालयम् ॥ अत्र या गोप-कन्याश् च निवसन्ति ममालये । योगिन्यस् ता मया नित्यं मम सेवा-परायणाः ॥ पञ्च-योजनम् एवास्ति वनं मे देह-रूपकम् । कालिन्दीयं सुषुम्नाख्या परमामृत-वाहिनी ॥ अत्र देवाश् च भूतानि वर्तन्ते सूक्ष्म-रूपतः । सर्व-देव-मयश् चाहं न त्यजामि वनं क्वचित् ॥ आविर्भावस् तिरोभावो भवेन् मे ऽत्र युगे युगे । तेजो-मयम् इदं रम्यम् अदृश्यं चर्म-चक्षुषा ॥ इति एतद्-रूपम् एवाश्रित्य वाराहादौ ते नित्य-कदम्बादयो वर्णिताः । तस्माद् अदृश्यमानस्यैव वृन्दावनस्य अस्मद्-अदृश्य तादृश-प्रकाश-विशेष एव गोलोक इति लब्धम् । यदा चास्मद्-दृश्यमाने प्रकाशे स-परिकरः श्री-कृष्ण आविर्भवति तदैव तस्यावतार उच्यते । तदैव च रस-विशेष-पोषाय संयोग-विरहः, पुनः संयोगादिमय-विचित्र-लीला-पारदार्यादि-व्यवहारश् च गम्यते । यदा तु यथात्र यथा वान्यत्र तन्त्र-यामल-संहिता-पञ्चरात्रादिषु तथा दिग्-दर्शनेन विशेषा ज्ञेयाः । तथा च दशमे जयति जननिवासो देवकी जन्म-वादः [भ्प् १०।९०।४८] इत्य् आदि । तथा च पाद्मे निर्वाण-खण्डे श्री-भगवद्-व्यास-वाक्ये - पश्य त्वं दर्शयिष्यामि स्वरूपं वेद-गोपितम् । ततोऽपश्यम् अहं भूप बालं कालाम्बुद-प्रभम् ॥ गोप-कन्यावृतं गोपं हसन्तं गोप-बालकैः ॥ इति । अनेन अत्र या गोप-कन्याश् चेति पूर्वोक्तेन च अनालब्ध-स्त्री-धर्म-वयस्कतादि-बोधकेन कन्या-पदेन तासाम् अन्यादृशत्वं निराक्रियते । तथा च गौतमीये चतुर्थाध्याये - अथ वृन्दावनं ध्यायेत् इत्य् आरभ्य तद्-ध्यानं - स्वर्गाद् इव परिभ्रष्ट कन्यका-शत-मण्डितम् । गोप-वत्स-गणाकीर्णं वृक्ष-षण्डैश् च मण्डितम् ॥ गोप-कन्या-सहस्रैस् तु पद्म-पत्रायतेक्षणैः । अर्चितं भाव-कुसुमैस् त्रैलोक्यैक-गुरुं परम् ॥ इत्य् आदि । तद्-दर्शनादिकारी च दर्शितस् तत्रैव सद्-आचार-प्रसङ्गे - अहर्-निशं जपेन् मन्त्रं मन्त्री नियत-मानसः । स पश्यति न सन्देहो गोप-वेश-धरं हरिम् ॥ इति । अतैव तापन्यां ब्रह्म-वाक्यम् - तद् उ होवाच ब्रह्मणोऽसाव् अनवरतं मे ध्यातः स्तुतः । परार्धान्ते सोऽबुध्यत । गोपवेशो मे पुरुषः पुरस्ताद् आविर्बभूव ॥ इति तस्मात् क्षीरोद-शाय्य् आद्य्-अवतारतया तस्य यत् कथनं तत् तु तद्-अंशानां तत्र प्रवेशापेक्षया अलम् अतिविस्तरेण श्री-कृष्ण-सन्दर्भे दर्शित-चरेण ॥ ४३ ॥ सृष्टि-स्थिति-प्रलय-साधन-शक्तिर् एका छायेव यस्य भुवनानि बिभर्ति दुर्गा । इच्छानुरूपम् अपि यस्य च चेष्टते सा गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥४४॥
ye vasanti mamādhiṣṇye mṛtā yānti mamālayam || atra yā gopa-kanyāś ca nivasanti mamālaye | yoginyas tā mayā nityaṃ mama sevā-parāyaṇāḥ || pañca-yojanam evāsti vanaṃ me deha-rūpakam | kālindīyaṃ suṣumnākhyā paramāmṛta-vāhinī || atra devāś ca bhūtāni vartante sūkṣma-rūpataḥ | sarva-deva-mayaś cāhaṃ na tyajāmi vanaṃ kvacit || āvirbhāvas tirobhāvo bhaven me 'tra yuge yuge | tejo-mayam idaṃ ramyam adṛśyaṃ carma-cakṣuṣā || iti etad-rūpam evāśritya vārāhādau te nitya-kadambādayo varṇitāḥ | tasmād adṛśyamānasyaiva vṛndāvanasya asmad-adṛśya tādṛśa-prakāśa-viśeṣa eva goloka iti labdham | yadā cāsmad-dṛśyamāne prakāśe sa-parikaraḥ śrī-kṛṣṇa āvirbhavati tadaiva tasyāvatāra ucyate | tadaiva ca rasa-viśeṣa-poṣāya saṃyoga-virahaḥ, punaḥ saṃyogādimaya-vicitra-līlā-pāradāryādi-vyavahāraś ca gamyate | yadā tu yathātra yathā vānyatra tantra-yāmala-saṃhitā-pañcarātrādiṣu tathā dig-darśanena viśeṣā jñeyāḥ | tathā ca daśame jayati jananivāso devakī janma-vādaḥ [BhP 10.90.48] ity ādi | tathā ca pādme nirvāṇa-khaṇḍe śrī-bhagavad-vyāsa-vākye - paśya tvaṃ darśayiṣyāmi svarūpaṃ veda-gopitam | tato'paśyam ahaṃ bhūpa bālaṃ kālāmbuda-prabham || gopa-kanyāvṛtaṃ gopaṃ hasantaṃ gopa-bālakaiḥ || iti | anena atra yā gopa-kanyāś ceti pūrvoktena ca anālabdha-strī-dharma-vayaskatādi-bodhakena kanyā-padena tāsām anyādṛśatvaṃ nirākriyate | tathā ca gautamīye caturthādhyāye - atha vṛndāvanaṃ dhyāyet ity ārabhya tad-dhyānaṃ - svargād iva paribhraṣṭa kanyakā-śata-maṇḍitam | gopa-vatsa-gaṇākīrṇaṃ vṛkṣa-ṣaṇḍaiś ca maṇḍitam || gopa-kanyā-sahasrais tu padma-patrāyatekṣaṇaiḥ | arcitaṃ bhāva-kusumais trailokyaika-guruṃ param || ity ādi | tad-darśanādikārī ca darśitas tatraiva sad-ācāra-prasaṅge - ahar-niśaṃ japen mantraṃ mantrī niyata-mānasaḥ | sa paśyati na sandeho gopa-veśa-dharaṃ harim || iti | ataiva tāpanyāṃ brahma-vākyam - tad u hovāca brahmaṇo'sāv anavarataṃ me dhyātaḥ stutaḥ | parārdhānte so'budhyata | gopaveśo me puruṣaḥ purastād āvirbabhūva || iti tasmāt kṣīroda-śāyy ādy-avatāratayā tasya yat kathanaṃ tat tu tad-aṃśānāṃ tatra praveśāpekṣayā alam ativistareṇa śrī-kṛṣṇa-sandarbhe darśita-careṇa || 43 || sṛṣṭi-sthiti-pralaya-sādhana-śaktir ekā chāyeva yasya bhuvanāni bibharti durgā | icchānurūpam api yasya ca ceṣṭate sā govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||44||
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.