Brahma-Samhita 5

ईश्वरः परमः कृष्णः सच्चिदानन्द-विग्रहः । अनादिर् आदिर् गोविन्दः सर्व-कारण-कारणम् ॥१॥

īśvaraḥ paramaḥ kṛṣṇaḥ saccidānanda-vigrahaḥ | anādir ādir govindaḥ sarva-kāraṇa-kāraṇam ||1||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फल-कारणम् अनुमीयते । श्री-भगवत्-प्रादुर्भावस्य पूर्वाव्यवहित-कालं व्याप्य तथा तथा सर्वत्र दर्शनात् । किन्त्व् आत्मनि तस्याविर्भावे सत्य् अप्य् आत्मजत्वाय पितृ-भाव-मय-शुद्ध-महा-प्रेमैव प्रयोजकम् । ब्रह्मणः सकाशाद् वराह-देवस्याविर्भावेऽपि परस्परं तथा भाव-दर्शनाभावात् । तथा नृसिंह-देवः स्तम्भयोर् अपि । न च वक्तव्यम् उदर-प्रवेशे सति पुत्रत्वं स्यात् । परीक्षिद्-रक्षणार्थं तन्-मातुर् उदर-प्रविष्टे च तयोस् तादृश-व्यवहाराभावात् । तस्मात् वात्सल्याभिध-प्रेमैव पुत्रत्वे कारणम् । तादृश-शुद्ध-प्रेमा तु श्री-व्रजेश्वरयोर् एव श्री-वसुदेव-देवक्योस् तु परमैश्वर्य-ज्ञानं प्रतिबन्धकं इति साधूक्तं प्राग् अयं वसुदेवस्य इति । अथ श्री-शुकदेवेन तथैव निर्णीतं नायं सुखापो भगवान् देहिनां गोपिका-सुतः [भ्प् १०।९।२१] इति । आगम-विद्भिर् अपि सकल-लोक-मङ्गलो नन्द-गोप-तनयो देवता इति । अतः श्रीमद्-दशाक्षर-विनियोगेऽपि तन्-मय एव दृश्यते इति । अथ विशेषः श्री-वैष्णव-तोषण्यां नन्दस् त्व् आत्मज उत्पन्नः [भ्प् १०।५।१] इत्य् आदौ द्रष्टव्यः । सहस्र-पत्र-कमलं गोकुलाख्यं महत् पदम् । तत्-कर्णिकारं तद्-धाम तद्-अनन्तांश-सम्भवम् ॥२॥

phala-kāraṇam anumīyate | śrī-bhagavat-prādurbhāvasya pūrvāvyavahita-kālaṃ vyāpya tathā tathā sarvatra darśanāt | kintv ātmani tasyāvirbhāve saty apy ātmajatvāya pitṛ-bhāva-maya-śuddha-mahā-premaiva prayojakam | brahmaṇaḥ sakāśād varāha-devasyāvirbhāve'pi parasparaṃ tathā bhāva-darśanābhāvāt | tathā nṛsiṃha-devaḥ stambhayor api | na ca vaktavyam udara-praveśe sati putratvaṃ syāt | parīkṣid-rakṣaṇārthaṃ tan-mātur udara-praviṣṭe ca tayos tādṛśa-vyavahārābhāvāt | tasmāt vātsalyābhidha-premaiva putratve kāraṇam | tādṛśa-śuddha-premā tu śrī-vrajeśvarayor eva śrī-vasudeva-devakyos tu paramaiśvarya-jñānaṃ pratibandhakaṃ iti sādhūktaṃ prāg ayaṃ vasudevasya iti | atha śrī-śukadevena tathaiva nirṇītaṃ nāyaṃ sukhāpo bhagavān dehināṃ gopikā-sutaḥ [BhP 10.9.21] iti | āgama-vidbhir api sakala-loka-maṅgalo nanda-gopa-tanayo devatā iti | ataḥ śrīmad-daśākṣara-viniyoge'pi tan-maya eva dṛśyate iti | atha viśeṣaḥ śrī-vaiṣṇava-toṣaṇyāṃ nandas tv ātmaja utpannaḥ [BhP 10.5.1] ity ādau draṣṭavyaḥ | sahasra-patra-kamalaṃ gokulākhyaṃ mahat padam | tat-karṇikāraṃ tad-dhāma tad-anantāṃśa-sambhavam ||2||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तस्य तद्-रूपता-साधकं नित्यं धाम प्रतिपादयति सहस्र-पत्रं कमलम् इत्य् आदिना । सहस्राणि पत्राणि यत्र तत् कमलम् । भूमिश् चिन्तामणि-गणमयीति वक्ष्यमाणानुसारेण चिन्तामणि-मयं पद्मं तद्-रूपं महत् सर्वोत्कृष्टं पदं स्थानम् । महतः श्री-कृष्णस्य महा-भगवतो वा पदं महा-वैकुण्ठादि-रूपं इत्य् अर्थः । रूढिर् योगम् अपहरतीति न्यायेन तस्यैव प्रतीतेः । एतद् अभिप्रेत्योक्तं श्री-दशमे भगवान् गोकुलेश्वरः इति शीलार्थे त्व् अत्र वरच्-प्रत्ययः । अतैव तद्-अनुकूलत्वेनोत्तर-ग्रन्थोऽपि व्याख्येयः । तद् एव चाम्नातं गोकुलं वन-वैकुण्ठम् इति । तस्य श्री-कृष्णस्य धाम श्री-नन्द-यशोदादिभिः सह वास-योग्यं महान्तः-पुरं तैः सहवासितात्वग्रे समुद्देक्ष्यते । तस्य स्वरूपम् आह तद् इति । अनन्तस्य श्री-बलदेवस्यांशेन ज्योतिर्-विभाग-विशेषेण सम्भवः सदाविर्भावो यस्य तत् तथा तन्त्रेणैतद् अपि बोध्यते । अनन्तोऽंशो यस्य तस्य श्री-बलदेवस्यापि सम्भवो निवासो यत्र तद् इति । कर्णिकारं महद् यन्त्रं षट्-कोणं वज्र-कीलकम् । षड्-अङ्ग-षट्-पदी-स्थानं प्रकृत्या पुरुषेण च ॥

atha tasya tad-rūpatā-sādhakaṃ nityaṃ dhāma pratipādayati sahasra-patraṃ kamalam ity ādinā | sahasrāṇi patrāṇi yatra tat kamalam | bhūmiś cintāmaṇi-gaṇamayīti vakṣyamāṇānusāreṇa cintāmaṇi-mayaṃ padmaṃ tad-rūpaṃ mahat sarvotkṛṣṭaṃ padaṃ sthānam | mahataḥ śrī-kṛṣṇasya mahā-bhagavato vā padaṃ mahā-vaikuṇṭhādi-rūpaṃ ity arthaḥ | rūḍhir yogam apaharatīti nyāyena tasyaiva pratīteḥ | etad abhipretyoktaṃ śrī-daśame bhagavān gokuleśvaraḥ iti śīlārthe tv atra varac-pratyayaḥ | ataiva tad-anukūlatvenottara-grantho'pi vyākhyeyaḥ | tad eva cāmnātaṃ gokulaṃ vana-vaikuṇṭham iti | tasya śrī-kṛṣṇasya dhāma śrī-nanda-yaśodādibhiḥ saha vāsa-yogyaṃ mahāntaḥ-puraṃ taiḥ sahavāsitātvagre samuddekṣyate | tasya svarūpam āha tad iti | anantasya śrī-baladevasyāṃśena jyotir-vibhāga-viśeṣeṇa sambhavaḥ sadāvirbhāvo yasya tat tathā tantreṇaitad api bodhyate | ananto'ṃśo yasya tasya śrī-baladevasyāpi sambhavo nivāso yatra tad iti | karṇikāraṃ mahad yantraṃ ṣaṭ-koṇaṃ vajra-kīlakam | ṣaḍ-aṅga-ṣaṭ-padī-sthānaṃ prakṛtyā puruṣeṇa ca ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रेमानन्द-महानन्द-रसेनावस्थितं हि यत् । ज्योती-रूपेण मनुना काम-बीजेन सङ्गतम् ॥३॥

premānanda-mahānanda-rasenāvasthitaṃ hi yat | jyotī-rūpeṇa manunā kāma-bījena saṅgatam ||3||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

च । तत्र कारण-रूपत्वेन अधिष्ठातृ-देवता-रूपत्वेनात्रोच्यते । आराध्य-रूपत्वेन प्राग् उक्तः । ईश्वरः परमः कृष्ण इति । वर्ण-रूपत्वेनाग्रे उद्धरिष्यते कामः कृष्णाय इति । यथोक्तं हायशीर्ष-पञ्चरात्रे - वाच्यत्वं वाचकत्वं देवता-मन्त्रयोर् इह । अभेदेनोच्यते ब्रह्म तत्त्व-विद्भिर् विचारतः ॥ इति । गोपाल-तापनी-श्रुतिषु - वायुर् यथैको भुवनं प्रविष्टो जन्ये जन्ये पञ्च-रूपो बभूव । कृष्णस् तथैकोऽपि जगद्-धितार्थं शब्देनासौ पञ्च-पदो विभाति ॥ इति । क्वचिद् दुर्गाया अधिष्ठातृत्वं शक्ति-शक्तिमतोर् अभेद-विवक्षया यथा च बृहद्-गौतमीये - राधा दुर्गा शिवा दुर्गा लक्ष्मी दुर्गा प्रकीर्तिता । गोपाल-विष्णु-पूजायाम् आद्य्-अन्ता न तु मध्यमा ॥ अतैवोक्तं गौतमीय-कल्पे -- यः कृष्णः सैव दुर्गा स्याद् या दुर्गा कृष्ण एव सः । अनयोर् अन्तरादर्शी संसारान् नो विमुच्यते ॥ इत्य् आदि । अतः स्वयम् एव श्री-कृष्णस् तत्र स्वरूप-शक्ति-रूपेण दुर्गा नामेति । तस्मान् नेयं मायांश-भूता दुर्गातिगम्यते । निरुक्तिश् चात्र कृच्छ्रेण दुर्गाराधनादि बहु-प्रयासेन गम्यते ज्ञायते इति । तथा च नारद-पञ्चरात्रे श्रुति-विद्या-संवादे - जानात्य् एका परा-कान्तं सैव दुर्गा तद्-आत्मिका । या परा परमा शक्तिर् महा-विष्णु-स्वरूपिणी ॥ यस्या विज्ञान-मात्रेण पराणां परमात्मनः । मुहूर्ताद् एव देवस्य प्राप्तिर् भवति नान्यथा ॥ एकेयं प्रेम-सर्वस्व-स्वभावा श्री-कुलेश्वरी । अनया सुलभो ज्ञेय आदि देवोऽखिलेश्वरः ॥ भक्तिर् भजन-सम्पत्तिर् भजते प्रकृतिः प्रियम् । ज्ञायतेऽत्यन्त दुःखेन सेयं प्रकृतिर् आत्मनः ॥ दुर्गेति गीयते सद्भिर् अखण्ड-रस-वल्लभा । अस्या आवरिका शक्तिर् महा-मायाखिलेश्वरी । यया मुग्धं जगत् सर्वं सर्व-देहाभिमानतः ॥ इति च । तथा च सम्मोहन-तन्त्रे जयां प्रति श्री-दुर्गा-वचनं - यन् नाम्ना नाम्नी दुर्गाहं गुणैर् गुणवती ह्य् अहम् । यद्-वैभवा महा-लक्ष्मी राधा नित्यापरा द्वया ॥ इति । किं च प्रेम-रूपा ये आनन्द-महानन्द-रसास् तत् परिपाक-भेदास् तद्-आत्मकेन तथा ज्योती-रूपेण स्व-प्रकाशकेन मनुना मन्त्र-रूपेण काम-बीजेन सङ्गतम् इति मूलान्तर्गतत्वेऽपि काम-बीजस्य पृथग्-उक्तिः कुत्रचन स्वातन्त्र्यापेक्षया ॥३॥ तत्-किञ्जल्कं तद्-अंशानां तत्-पत्राणि श्रियाम् अपि ॥४॥

ca | tatra kāraṇa-rūpatvena adhiṣṭhātṛ-devatā-rūpatvenātrocyate | ārādhya-rūpatvena prāg uktaḥ | īśvaraḥ paramaḥ kṛṣṇa iti | varṇa-rūpatvenāgre uddhariṣyate kāmaḥ kṛṣṇāya iti | yathoktaṃ hāyaśīrṣa-pañcarātre - vācyatvaṃ vācakatvaṃ devatā-mantrayor iha | abhedenocyate brahma tattva-vidbhir vicārataḥ || iti | gopāla-tāpanī-śrutiṣu - vāyur yathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo janye janye pañca-rūpo babhūva | kṛṣṇas tathaiko'pi jagad-dhitārthaṃ śabdenāsau pañca-pado vibhāti || iti | kvacid durgāyā adhiṣṭhātṛtvaṃ śakti-śaktimator abheda-vivakṣayā yathā ca bṛhad-gautamīye - rādhā durgā śivā durgā lakṣmī durgā prakīrtitā | gopāla-viṣṇu-pūjāyām ādy-antā na tu madhyamā || ataivoktaṃ gautamīya-kalpe -- yaḥ kṛṣṇaḥ saiva durgā syād yā durgā kṛṣṇa eva saḥ | anayor antarādarśī saṃsārān no vimucyate || ity ādi | ataḥ svayam eva śrī-kṛṣṇas tatra svarūpa-śakti-rūpeṇa durgā nāmeti | tasmān neyaṃ māyāṃśa-bhūtā durgātigamyate | niruktiś cātra kṛcchreṇa durgārādhanādi bahu-prayāsena gamyate jñāyate iti | tathā ca nārada-pañcarātre śruti-vidyā-saṃvāde - jānāty ekā parā-kāntaṃ saiva durgā tad-ātmikā | yā parā paramā śaktir mahā-viṣṇu-svarūpiṇī || yasyā vijñāna-mātreṇa parāṇāṃ paramātmanaḥ | muhūrtād eva devasya prāptir bhavati nānyathā || ekeyaṃ prema-sarvasva-svabhāvā śrī-kuleśvarī | anayā sulabho jñeya ādi devo'khileśvaraḥ || bhaktir bhajana-sampattir bhajate prakṛtiḥ priyam | jñāyate'tyanta duḥkhena seyaṃ prakṛtir ātmanaḥ || durgeti gīyate sadbhir akhaṇḍa-rasa-vallabhā | asyā āvarikā śaktir mahā-māyākhileśvarī | yayā mugdhaṃ jagat sarvaṃ sarva-dehābhimānataḥ || iti ca | tathā ca sammohana-tantre jayāṃ prati śrī-durgā-vacanaṃ - yan nāmnā nāmnī durgāhaṃ guṇair guṇavatī hy aham | yad-vaibhavā mahā-lakṣmī rādhā nityāparā dvayā || iti | kiṃ ca prema-rūpā ye ānanda-mahānanda-rasās tat paripāka-bhedās tad-ātmakena tathā jyotī-rūpeṇa sva-prakāśakena manunā mantra-rūpeṇa kāma-bījena saṅgatam iti mūlāntargatatve'pi kāma-bījasya pṛthag-uktiḥ kutracana svātantryāpekṣayā ||3|| tat-kiñjalkaṃ tad-aṃśānāṃ tat-patrāṇi śriyām api ||4||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एवं तद्-धामोक्त्वा तद्-आवरणान्य् आह तद् इत्य् अर्धेन । तस्य कर्णिका-रूप-धाम्नः किञ्जल्काः शिखरावलि-वलित-प्राचीर-पङ्क्त्य इत्य् अर्थः । तच् च तद्-अंशानां तस्मिन्न् अंशोदायो विद्यते येषां परम-प्रेम-भाजां सजातीयानां धामेत्य् अर्थः । गोकुलाख्यम् इत्य् उक्तिर् एव । तेषां सजातीयत्वं चोक्तं श्री-बादरायणिना - एवं ककुद्मिनं हत्वा स्तूयमानः द्विजातिभिः । विवेश गोष्ठं स-बलो गोपीनां नयनोत्सवः ॥ [भ्प् १०।३६।१५] इति । कंस-वधान्ते श्री-व्रज-राजं प्रति स्वयं भगवता - ज्ञातीन् वो द्रष्टुम् एष्यामो विधाय सुहृदां सुखम् [भ्प् १०।४५।२३] इति । अतैव कमलस्य पत्राणि श्रियां तत्-प्रेयसीनां गोपी-रूपाणां श्री-राधादीनाम् उपवन-रूपाणि धामानीत्य् अर्थः । गोपी-रूपत्वं चासां मन्त्रस्य तन्-नाम्नालिङ्गितत्वात् राधादित्वं च - देवी कृष्णमयी प्रोक्ता राधिका पर-देवता । सर्व-लक्ष्मी-मयी सर्व-कान्तिः सम्मोहिनी परा ॥ इति बृहद्-गौतमीयात् । वाराणस्यां विशालाक्षी विमला पुरुषोत्तमे । रुक्मिणी द्वारवत्यां तु राधा वृन्दावने वने ॥ इति मत्स्य-पुराणात् । राधया माधवो देवो माधवेनैव राधिका । विभ्राजन्ते जनेष्व् आ इति ऋक्-परिशिष्ट-श्रुतौ च । अत्र विशेष-जिज्ञासायां कृष्णार्चन-दीपिका द्रष्टव्या । तत्र पत्राणाम् उच्छ्रित-प्रान्तानां वर्त्माण्य् अग्रिम-सन्धिषु तु गोष्ठानि ज्ञेयानि । अखण्ड-कमलस्य गोकुलत्वात् तथैव गोकुल-समावेशाच् च गोष्ठं तथैव यत् तु स्थानान्तरे वचनम् अस्ति - सहस्रारं पद्मं दल-ततिषु देवीभिर् अभितः परीतो गो-सङ्घैर् अपि निखिल-किञ्जल्क-मिलितैः । वराटे यस्यास्ति स्वयम् अखिल-शक्त्या प्रकटित- प्रभावः सत्यः श्री-परम-पुरुषस् तं किल भजे ॥ इति पद्म-बीज-कोषे इत्य् अर्थः । तत्र गो-सङ्ख्यैर् इति तु पाठः समञ्जसः । गो-सङ्ख्याश् च गोपाः इति । गोपे गोपाल-गोसङ्ख्य-गोधुग्-आभीर-वल्लभा इत्य् अमरः । अखिल-शक्त्या प्रकटितः प्रभावः येन सः परम-पुरुषः श्री-कृष्ण इत्य् अर्थः ॥४॥ चतुर्-अस्रं तत्-परितः श्वेतद्वीपाख्यम् अद्भुतम् । चतुर्-अस्रं चतुर्-मूर्तेश् चतुर्-धाम चतुष्-कृतम् ॥

tad evaṃ tad-dhāmoktvā tad-āvaraṇāny āha tad ity ardhena | tasya karṇikā-rūpa-dhāmnaḥ kiñjalkāḥ śikharāvali-valita-prācīra-paṅktya ity arthaḥ | tac ca tad-aṃśānāṃ tasminn aṃśodāyo vidyate yeṣāṃ parama-prema-bhājāṃ sajātīyānāṃ dhāmety arthaḥ | gokulākhyam ity uktir eva | teṣāṃ sajātīyatvaṃ coktaṃ śrī-bādarāyaṇinā - evaṃ kakudminaṃ hatvā stūyamānaḥ dvijātibhiḥ | viveśa goṣṭhaṃ sa-balo gopīnāṃ nayanotsavaḥ || [BhP 10.36.15] iti | kaṃsa-vadhānte śrī-vraja-rājaṃ prati svayaṃ bhagavatā - jñātīn vo draṣṭum eṣyāmo vidhāya suhṛdāṃ sukham [BhP 10.45.23] iti | ataiva kamalasya patrāṇi śriyāṃ tat-preyasīnāṃ gopī-rūpāṇāṃ śrī-rādhādīnām upavana-rūpāṇi dhāmānīty arthaḥ | gopī-rūpatvaṃ cāsāṃ mantrasya tan-nāmnāliṅgitatvāt rādhāditvaṃ ca - devī kṛṣṇamayī proktā rādhikā para-devatā | sarva-lakṣmī-mayī sarva-kāntiḥ sammohinī parā || iti bṛhad-gautamīyāt | vārāṇasyāṃ viśālākṣī vimalā puruṣottame | rukmiṇī dvāravatyāṃ tu rādhā vṛndāvane vane || iti matsya-purāṇāt | rādhayā mādhavo devo mādhavenaiva rādhikā | vibhrājante janeṣv ā iti ṛk-pariśiṣṭa-śrutau ca | atra viśeṣa-jijñāsāyāṃ kṛṣṇārcana-dīpikā draṣṭavyā | tatra patrāṇām ucchrita-prāntānāṃ vartmāṇy agrima-sandhiṣu tu goṣṭhāni jñeyāni | akhaṇḍa-kamalasya gokulatvāt tathaiva gokula-samāveśāc ca goṣṭhaṃ tathaiva yat tu sthānāntare vacanam asti - sahasrāraṃ padmaṃ dala-tatiṣu devībhir abhitaḥ parīto go-saṅghair api nikhila-kiñjalka-militaiḥ | varāṭe yasyāsti svayam akhila-śaktyā prakaṭita- prabhāvaḥ satyaḥ śrī-parama-puruṣas taṃ kila bhaje || iti padma-bīja-koṣe ity arthaḥ | tatra go-saṅkhyair iti tu pāṭhaḥ samañjasaḥ | go-saṅkhyāś ca gopāḥ iti | gope gopāla-gosaṅkhya-godhug-ābhīra-vallabhā ity amaraḥ | akhila-śaktyā prakaṭitaḥ prabhāvaḥ yena saḥ parama-puruṣaḥ śrī-kṛṣṇa ity arthaḥ ||4|| catur-asraṃ tat-paritaḥ śvetadvīpākhyam adbhutam | catur-asraṃ catur-mūrteś catur-dhāma catuṣ-kṛtam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्भिः पुरुषार्थैश् च चतुर्भिर् हेतुभिर् वृतम् । शूलैर् दशभिर् आनद्धम् ऊर्ध्वाधो दिग्-विदिक्ष्व् अपि ॥

caturbhiḥ puruṣārthaiś ca caturbhir hetubhir vṛtam | śūlair daśabhir ānaddham ūrdhvādho dig-vidikṣv api ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टभिर् निधिभिर् जुष्टम् अष्टभिः सिद्धिभिस् तथा मनु-रूपैश् च दशभिर् दिक्-पालैः परितो वृतम् ॥

aṣṭabhir nidhibhir juṣṭam aṣṭabhiḥ siddhibhis tathā manu-rūpaiś ca daśabhir dik-pālaiḥ parito vṛtam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्यामैर् गौरैश् च रक्तैश् च शुक्लैश् च पार्षदर्षभैः शोभितं शक्तिभिस् ताभिर् अद्भुताभिः समन्ततः ॥५॥

śyāmair gauraiś ca raktaiś ca śuklaiś ca pārṣadarṣabhaiḥ śobhitaṃ śaktibhis tābhir adbhutābhiḥ samantataḥ ||5||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतैव सा च गतिः साधारणी न भवति किन्तु तपोमयी । तपोऽत्रानवच्छिन्नैश्वर्यं सहस्र-नाम-भाष्येऽपि परमं यो महत् तपः इत्य् अत्र तत्र व्याख्यातम् । स तपोऽतप्यत इति परमेश्वर-विषयक-श्रुतेः । ऐश्वर्यं प्राकाशयद् इति तत्रार्थः । अतैव ब्रह्मादि-दुर्वितर्क्यत्वम् अप्य् आह याम् इति । अधुना तस्य श्री-गोलोक इत्य् आख्या बीजम् अभिव्यञ्जयति गतिर् इति । ब्राह्म्ये ब्रह्म-लोक-प्रापके तपसि विष्णु-विषयक-मनः-प्रणिधाने युक्तानां यत-चित्तानां तत्-प्रेम-भक्तानाम् इत्य् अर्थः । यस्य ज्ञान-मयं तपः इति श्रुतेः । ब्रह्म-लोको वैकुण्ठ-लोकः । परा प्रकृत्यतीता । गवां व्रज-वासि-मात्राणां मोचयन् व्रज-गवां दिन-तापम् [भ्प् १०।३५।२५] इत्य्-उक्तानुसारेण अत्रैव निघ्नतोपद्रवान् गवाम् इत्य् उक्त्या च गोलोक-वासि-मात्राणां स्वतस् तद्-भाव-भावितानां च साधन-वशाद् इत्य् अर्थः । अतस् तद्-भावस्य दुर्लभत्वाद् दुरारोहा । तद् एवं गोलोकं वर्णयित्वा तस्य गोकुलेन सहाभेदम् आह स त्व् इति । स एव तु स लोको धृतो रक्षितः श्री-गोवर्धनोद्धरणेनेति । एवम् एव मोक्ष-धर्म-श्री-नारायणीयोपाख्याने श्री-भगवद्-वाक्यम् - एवं बहु-विधै रूपैश् चरामीह वसुन्धराम् । ब्रह्म-लोकं च कौन्तेय गोलोकं च सनातनम् ॥ [म्भ् १२।३३०।६८] इति । तथा च मृत्यु-सञ्जय-तन्त्रे -- एकदा सान्तरीक्षाच् च वैकुण्ठं स्वेच्छया भुवि । गोकुलत्वेन संस्थाप्य गोपीमय-महोत्सवा । भक्ति-रूपां सतां भक्तिम् उत्पादितवती भृशम् ॥ इति । एवं नारद-पञ्चरात्रे विजयाख्याने - तत् सर्वोपरि गोलोके श्री-गोविन्दः सदा स्वयम् । विहरेत् परमानन्दी गोपी-गोकुल-नायकः ॥ इति । तथा ऋक्षु चायम् एव प्रदिष्टः - तां वां वास्तून्य् उश्मसि गमध्यै यत्र गावो भूरि-शृङ्गा अयासः । अत्राह तद् उरुगायस्य वृष्णः परमं पदम् अवभाति भूरि ॥ इति । व्याख्यातं च - तां तानि वां युवयोः कृष्ण-रामयोर् वास्तूनि लीला-स्थानानि गमध्यै प्राप्तुं उश्मसि कामयामहे । तानि किं विशिष्टानि ? यत्र येषु भूरि-शृङ्गा महा-शृङ्ग्यो गावो बहु-शुभ-लक्षणा इति वा । अयासः शुभाः । अयः शुभावहो विधिर् इत्य् अमरः । देवास इतिवत् जसन्तं पदम् । अत्र भूमौ तल्-लोके वेदे च प्रसिद्धं श्री-गोलोकाख्यं उरुगायस्य स्वयं भगवतो तच्-चरणारविन्दस्य परमं प्रपञ्चातीतं पदं स्थानं भूरि बहुधा अवभातीत्य् आह वेद इति । यजुःसु - माध्यन्दिनीया स्तूयते धामान्य् उश्मसि इत्य् आदौ । विष्णोः परमं पदम् अवभातीति भूरीति चात्र प्रकारान्तरं पठन्ति शेषं समानम् ॥५॥ एवं ज्योतिर्-मयो देवः सद्-आनन्दं परात् परः । आत्मारामस्य तस्यास्ति प्रकृत्या न समागमः ॥६॥

ataiva sā ca gatiḥ sādhāraṇī na bhavati kintu tapomayī | tapo'trānavacchinnaiśvaryaṃ sahasra-nāma-bhāṣye'pi paramaṃ yo mahat tapaḥ ity atra tatra vyākhyātam | sa tapo'tapyata iti parameśvara-viṣayaka-śruteḥ | aiśvaryaṃ prākāśayad iti tatrārthaḥ | ataiva brahmādi-durvitarkyatvam apy āha yām iti | adhunā tasya śrī-goloka ity ākhyā bījam abhivyañjayati gatir iti | brāhmye brahma-loka-prāpake tapasi viṣṇu-viṣayaka-manaḥ-praṇidhāne yuktānāṃ yata-cittānāṃ tat-prema-bhaktānām ity arthaḥ | yasya jñāna-mayaṃ tapaḥ iti śruteḥ | brahma-loko vaikuṇṭha-lokaḥ | parā prakṛtyatītā | gavāṃ vraja-vāsi-mātrāṇāṃ mocayan vraja-gavāṃ dina-tāpam [BhP 10.35.25] ity-uktānusāreṇa atraiva nighnatopadravān gavām ity uktyā ca goloka-vāsi-mātrāṇāṃ svatas tad-bhāva-bhāvitānāṃ ca sādhana-vaśād ity arthaḥ | atas tad-bhāvasya durlabhatvād durārohā | tad evaṃ golokaṃ varṇayitvā tasya gokulena sahābhedam āha sa tv iti | sa eva tu sa loko dhṛto rakṣitaḥ śrī-govardhanoddharaṇeneti | evam eva mokṣa-dharma-śrī-nārāyaṇīyopākhyāne śrī-bhagavad-vākyam - evaṃ bahu-vidhai rūpaiś carāmīha vasundharām | brahma-lokaṃ ca kaunteya golokaṃ ca sanātanam || [Mbh 12.330.68] iti | tathā ca mṛtyu-sañjaya-tantre -- ekadā sāntarīkṣāc ca vaikuṇṭhaṃ svecchayā bhuvi | gokulatvena saṃsthāpya gopīmaya-mahotsavā | bhakti-rūpāṃ satāṃ bhaktim utpāditavatī bhṛśam || iti | evaṃ nārada-pañcarātre vijayākhyāne - tat sarvopari goloke śrī-govindaḥ sadā svayam | viharet paramānandī gopī-gokula-nāyakaḥ || iti | tathā ṛkṣu cāyam eva pradiṣṭaḥ - tāṃ vāṃ vāstūny uśmasi gamadhyai yatra gāvo bhūri-śṛṅgā ayāsaḥ | atrāha tad urugāyasya vṛṣṇaḥ paramaṃ padam avabhāti bhūri || iti | vyākhyātaṃ ca - tāṃ tāni vāṃ yuvayoḥ kṛṣṇa-rāmayor vāstūni līlā-sthānāni gamadhyai prāptuṃ uśmasi kāmayāmahe | tāni kiṃ viśiṣṭāni ? yatra yeṣu bhūri-śṛṅgā mahā-śṛṅgyo gāvo bahu-śubha-lakṣaṇā iti vā | ayāsaḥ śubhāḥ | ayaḥ śubhāvaho vidhir ity amaraḥ | devāsa itivat jasantaṃ padam | atra bhūmau tal-loke vede ca prasiddhaṃ śrī-golokākhyaṃ urugāyasya svayaṃ bhagavato tac-caraṇāravindasya paramaṃ prapañcātītaṃ padaṃ sthānaṃ bhūri bahudhā avabhātīty āha veda iti | yajuḥsu - mādhyandinīyā stūyate dhāmāny uśmasi ity ādau | viṣṇoḥ paramaṃ padam avabhātīti bhūrīti cātra prakārāntaraṃ paṭhanti śeṣaṃ samānam ||5|| evaṃ jyotir-mayo devaḥ sad-ānandaṃ parāt paraḥ | ātmārāmasya tasyāsti prakṛtyā na samāgamaḥ ||6||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मूल-व्याख्याम् अनुसरामः । विराट्-तद्-अन्तर्यामिनोर् अभेद-विवक्षया पुरुष-सूक्तादाव् एक-पुरुषत्वं यथा निरूपितं, तथा गोलोक-तद्-अधिष्ठात्रोर् अप्य् आह एवम् इति । देवो गोलोकस् तद्-अधिष्ठातृ-श्री-गोविन्द-रूपः । सदानन्दम् इति तत्-स्वरूपम् इत्य् अर्थः । नपुंसकत्वं विज्ञानम् आनन्दं ब्रह्म इति श्रुतेः । आत्मारामस्य अन्य-निरपेक्षस्य प्रकृत्या मायया न समागमः । यथोक्तं द्वितीये - न यत्र माया किम् उतापरे हरेर् अनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः [भ्प् २।९।१०] ॥६॥ माययारममाणस्य न वियोगस् तया सह । आत्मना रमया रेमे त्यक्त-कालं सिसृक्षया ।

atha mūla-vyākhyām anusarāmaḥ | virāṭ-tad-antaryāminor abheda-vivakṣayā puruṣa-sūktādāv eka-puruṣatvaṃ yathā nirūpitaṃ, tathā goloka-tad-adhiṣṭhātror apy āha evam iti | devo golokas tad-adhiṣṭhātṛ-śrī-govinda-rūpaḥ | sadānandam iti tat-svarūpam ity arthaḥ | napuṃsakatvaṃ vijñānam ānandaṃ brahma iti śruteḥ | ātmārāmasya anya-nirapekṣasya prakṛtyā māyayā na samāgamaḥ | yathoktaṃ dvitīye - na yatra māyā kim utāpare harer anuvratā yatra surāsurārcitāḥ [BhP 2.9.10] ||6|| māyayāramamāṇasya na viyogas tayā saha | ātmanā ramayā reme tyakta-kālaṃ sisṛkṣayā |

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियतिः सा रमा देवि तत्-प्रिया तद्-वशं तदा ॥७॥ तल्-लिङ्गं भगवान् शम्भुर् ज्योति-रूपः सनातनः । या योनिः सापरा शक्तिः कामो बीजं महद् धरेः ॥८॥

niyatiḥ sā ramā devi tat-priyā tad-vaśaṃ tadā ||7|| tal-liṅgaṃ bhagavān śambhur jyoti-rūpaḥ sanātanaḥ | yā yoniḥ sāparā śaktiḥ kāmo bījaṃ mahad dhareḥ ||8||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु कुत्रापि शिव-शक्त्योः कारणता श्रूयते, तत्र विराड्-वर्णनवत् कल्पनयेति तद्-अङ्ग-विशेषत्वेनाह - तल्-लिङ्गम् इति । यस्यायुतायुतांशांशे विश्व-शक्तिर् इयं स्थिता इति विष्णु-पुराणानुसारेण प्रपञ्चात्मनस् तस्यमहा-भगवद्-अंशस्य स्वांश-ज्योतिर्-आच्छन्नत्वाद् अप्रकट-रूपस्य पुरुषस्य लिङ्गं लिङ्ग-स्थानीयः यः प्रपञ्चोत्पादकोऽंशः स एव शम्भुः । अन्यस् तु तद्-आविर्भाव-विशेषत्वाद् एव शम्भुर् उच्यते इत्य् अर्थः । वक्ष्यते च क्षीरं यथा दधि-विकार-विशेष-योगाद् सञ्जायते न तु ततः पृथग् अस्ति हेतोर् इत्य् आदि । तथा तस्य वीर्यावधान-स्थान-रूपाया मायाया अप्य् अप्रकट-रूपाया या योनिर् योनि-स्थानीयोऽंशः सैवापरा प्रधानाख्या शक्तिर् इति पूर्ववत् । तत्र च हरेस् तस्य पुरुषाख्य-हर्य्-अंशस्य कामो भवति सृष्ट्य्-अर्थं तद्-दिदिऋक्षा जायते इत्य् अर्थः । ततश् च महद् इति स-जीव-महत्-तत्त्व-रूपं तु मायायाम् इति तृतीयाच् च ॥ ८ ॥ लिङ्ग-योन्य्-आत्मिका जाता इमा माहेश्वरी-प्रजाः ॥९॥

nanu kutrāpi śiva-śaktyoḥ kāraṇatā śrūyate, tatra virāḍ-varṇanavat kalpanayeti tad-aṅga-viśeṣatvenāha - tal-liṅgam iti | yasyāyutāyutāṃśāṃśe viśva-śaktir iyaṃ sthitā iti viṣṇu-purāṇānusāreṇa prapañcātmanas tasyamahā-bhagavad-aṃśasya svāṃśa-jyotir-ācchannatvād aprakaṭa-rūpasya puruṣasya liṅgaṃ liṅga-sthānīyaḥ yaḥ prapañcotpādako'ṃśaḥ sa eva śambhuḥ | anyas tu tad-āvirbhāva-viśeṣatvād eva śambhur ucyate ity arthaḥ | vakṣyate ca kṣīraṃ yathā dadhi-vikāra-viśeṣa-yogād sañjāyate na tu tataḥ pṛthag asti hetor ity ādi | tathā tasya vīryāvadhāna-sthāna-rūpāyā māyāyā apy aprakaṭa-rūpāyā yā yonir yoni-sthānīyo'ṃśaḥ saivāparā pradhānākhyā śaktir iti pūrvavat | tatra ca hares tasya puruṣākhya-hary-aṃśasya kāmo bhavati sṛṣṭy-arthaṃ tad-didiṛkṣā jāyate ity arthaḥ | tataś ca mahad iti sa-jīva-mahat-tattva-rūpaṃ tu māyāyām iti tṛtīyāc ca || 8 || liṅga-yony-ātmikā jātā imā māheśvarī-prajāḥ ||9||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्तुतस् तु पूर्वाभिप्रायत्वम् एवेत्य् आह लिङ्गेत्य् अर्धेन । माहेश्वरीः माहेश्वर्यः ॥ ९ ॥ शक्तिमान् पुरुषः सो ऽयं लिङ्ग-रूपी महेश्वरः । तस्मिन्नाविरभूल्लिङ्गे महा-विष्णुर् जगत्-पतिः ॥१०॥ शक्तिमान् इत्य् अर्धेन तद् एवानूद्य तस्मिन् पूर्वोक्ताप्रकट-रूपस्य प्रकट-रूपतयापुनर् अभिव्यक्तिर् इत्य् आह तस्मिन्न् इत्य् अर्धेन । तस्माल् लिङ्ग-रूपी प्रपञ्चोत्पादकस् तद्-अंशोऽपि शक्तिमान् पुरुषोच्यते । महेश्वरोऽप्य् उच्यते ततश् च तस्मिन् भूत-सूक्ष्म-पर्यन्ततां प्राप्ते लिङ्गे स्वयं तद्-अंशी महा-विष्णुर् आविरभूत् प्रकट-रूपेणाविर्भवति । यतो जगतां सर्वेषां परावरेषां जीवानां स एव पतिर् इति ॥ १० ॥ सहस्र-शीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्र-पात् । सहस्र-बाहुर् विश्वात्मा सहस्रांशः सहस्र-सूः ॥११॥

vastutas tu pūrvābhiprāyatvam evety āha liṅgety ardhena | māheśvarīḥ māheśvaryaḥ || 9 || śaktimān puruṣaḥ so 'yaṃ liṅga-rūpī maheśvaraḥ | tasminnāvirabhūlliṅge mahā-viṣṇur jagat-patiḥ ||10|| śaktimān ity ardhena tad evānūdya tasmin pūrvoktāprakaṭa-rūpasya prakaṭa-rūpatayāpunar abhivyaktir ity āha tasminn ity ardhena | tasmāl liṅga-rūpī prapañcotpādakas tad-aṃśo'pi śaktimān puruṣocyate | maheśvaro'py ucyate tataś ca tasmin bhūta-sūkṣma-paryantatāṃ prāpte liṅge svayaṃ tad-aṃśī mahā-viṣṇur āvirabhūt prakaṭa-rūpeṇāvirbhavati | yato jagatāṃ sarveṣāṃ parāvareṣāṃ jīvānāṃ sa eva patir iti || 10 || sahasra-śīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasra-pāt | sahasra-bāhur viśvātmā sahasrāṃśaḥ sahasra-sūḥ ||11||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एवं रूपं विवृणोति सहस्र-शीर्षेति । सहस्रम् अंशा अवतारा यस्य स सहस्रांशः । सहस्रं सूते सृजति यः स सहस्र-सूः । सहस्र-शब्द-सर्वत्रासङ्ख्यता-परः । द्वितीये च तस्यैव रूपम् इदम् उक्तम् -- आद्योऽवतारः पुरुषः परस्य [भ्प् २।६।४२] इति । अस्य टीकायां - यस्य सहस्र-शीर्षेत्य् उक्तो लीला-विग्रहः परस्य भूम्नः आद्योऽवतारः इति ॥११॥ नारायणः स भगवान् आपस् तस्मात् सनातनात् । आविरासीत् कारणार्णो निधिः सङ्कर्षणात्मकः । योग-निद्रां गतस् तस्मिन् सहस्रांशः स्वयं महान् ॥१२॥

tad evaṃ rūpaṃ vivṛṇoti sahasra-śīrṣeti | sahasram aṃśā avatārā yasya sa sahasrāṃśaḥ | sahasraṃ sūte sṛjati yaḥ sa sahasra-sūḥ | sahasra-śabda-sarvatrāsaṅkhyatā-paraḥ | dvitīye ca tasyaiva rūpam idam uktam -- ādyo'vatāraḥ puruṣaḥ parasya [BhP 2.6.42] iti | asya ṭīkāyāṃ - yasya sahasra-śīrṣety ukto līlā-vigrahaḥ parasya bhūmnaḥ ādyo'vatāraḥ iti ||11|| nārāyaṇaḥ sa bhagavān āpas tasmāt sanātanāt | āvirāsīt kāraṇārṇo nidhiḥ saṅkarṣaṇātmakaḥ | yoga-nidrāṃ gatas tasmin sahasrāṃśaḥ svayaṃ mahān ||12||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयम् एव कारणार्णवशायीत्य् आह नारायण इति सार्धेन । ताः आप एव कारणार्णो-निधिर् आविरासीत् स तु नारायणः सङ्कर्षणात्मकः इति । पूर्वं गोलोकावरणतया यश् चतुर्व्यूह-मध्ये सङ्कर्षणः सम्मतः तस्यैवांशोऽयम् इत्य् अर्थः । तद् उक्तं - आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नर-सूनवः । तस्य ता अयनं पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥१२॥ तद्-रोम-बिल जालेषु बीजं सङ्कर्षणस्य च । हैमान्य् अण्डानि जातानि महा-भूतावृतानि तु ॥१३॥

ayam eva kāraṇārṇavaśāyīty āha nārāyaṇa iti sārdhena | tāḥ āpa eva kāraṇārṇo-nidhir āvirāsīt sa tu nārāyaṇaḥ saṅkarṣaṇātmakaḥ iti | pūrvaṃ golokāvaraṇatayā yaś caturvyūha-madhye saṅkarṣaṇaḥ sammataḥ tasyaivāṃśo'yam ity arthaḥ | tad uktaṃ - āpo nārā iti proktā āpo vai nara-sūnavaḥ | tasya tā ayanaṃ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ ||12|| tad-roma-bila jāleṣu bījaṃ saṅkarṣaṇasya ca | haimāny aṇḍāni jātāni mahā-bhūtāvṛtāni tu ||13||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् एव ब्रह्माण्डानाम् उत्पत्तिम् आह तद् रोमेति । तद् इति तस्येत्य् अर्थः तस्य सङ्कर्षणात्मकस्य यद् बीजं योनि-शक्तावध्यस् तं तद् एव पूर्वं भूत-सूक्ष्म-पर्यन्ततां प्राप्तं सत् पश्चात् तस्य लोम-बिल-जालेषु विवरेषु अन्तर्भूतं च सत् हैमानि अण्डानि जातानि तानि चापञ्ची-कृतांशैः महाभूतैर् जातानीत्य् अर्थः । तद् उक्तं दशमे ब्रह्मणा - क्वेदृग्-विधाविगणिताण्ड-पराणु-चर्या- वाताध्व-रोम-विवरस्य च ते महित्वम् ॥ [भ्प् १०।१४।११] इति । तृतीये च - विकारैः सहितो युक्तैर् विशेषादिभिर् आवृतः । आण्डकोशो बहिर् अयं पञ्चाशत्-कोटि-विस्तृतः ॥ दशोत्तराधिकैर् यत्र प्रविष्टः परमाणुवत् । लक्ष्यते ऽन्तर्-गताश् चान्ये कोटिशो ह्य् अण्ड-राशयः ॥ [भ्प् ३।११।३९-४०] इति ॥१३॥ प्रत्य्-अण्डम् एवम् एकांशाद् एकांशाद् विशति स्वयम् । सहस्र-मूर्धा विश्वात्मा महा-विष्णुः सनातनः ॥१४॥

tasmād eva brahmāṇḍānām utpattim āha tad rometi | tad iti tasyety arthaḥ tasya saṅkarṣaṇātmakasya yad bījaṃ yoni-śaktāvadhyas taṃ tad eva pūrvaṃ bhūta-sūkṣma-paryantatāṃ prāptaṃ sat paścāt tasya loma-bila-jāleṣu vivareṣu antarbhūtaṃ ca sat haimāni aṇḍāni jātāni tāni cāpañcī-kṛtāṃśaiḥ mahābhūtair jātānīty arthaḥ | tad uktaṃ daśame brahmaṇā - kvedṛg-vidhāvigaṇitāṇḍa-parāṇu-caryā- vātādhva-roma-vivarasya ca te mahitvam || [BhP 10.14.11] iti | tṛtīye ca - vikāraiḥ sahito yuktair viśeṣādibhir āvṛtaḥ | āṇḍakośo bahir ayaṃ pañcāśat-koṭi-vistṛtaḥ || daśottarādhikair yatra praviṣṭaḥ paramāṇuvat | lakṣyate 'ntar-gatāś cānye koṭiśo hy aṇḍa-rāśayaḥ || [BhP 3.11.39-40] iti ||13|| praty-aṇḍam evam ekāṃśād ekāṃśād viśati svayam | sahasra-mūrdhā viśvātmā mahā-viṣṇuḥ sanātanaḥ ||14||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश् च तेषु ब्रह्माण्डेषु पृथक् पृथक् स्वरूपैः स्वरूपान्तरैः स एव प्रविवेशेत्य् आह प्रत्यण्डम् इति । एकांशाद् एकांशाद् एकेनैकेनांशेनेत्य् अर्थः ॥ १४ ॥ वामाङ्गाद् असृजद् विष्णुं दक्षिणाङ्गात् प्रजापतिम् । ज्योतिर्-लिङ्ग-मयं शम्भुं कूर्च-देशाद् अवासृजत् ॥१५॥

tataś ca teṣu brahmāṇḍeṣu pṛthak pṛthak svarūpaiḥ svarūpāntaraiḥ sa eva praviveśety āha pratyaṇḍam iti | ekāṃśād ekāṃśād ekenaikenāṃśenety arthaḥ || 14 || vāmāṅgād asṛjad viṣṇuṃ dakṣiṇāṅgāt prajāpatim | jyotir-liṅga-mayaṃ śambhuṃ kūrca-deśād avāsṛjat ||15||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः किं चकार तत्राह - वामाङ्गाद् इति । विष्ण्व्-आदय इमे सर्वेषाम् एव ब्रह्माण्डानां पालकादयः प्रति ब्रह्माण्डान्तः स्थितानां विष्ण्व्-आदीनां स्वांशानां प्रयोक्तारः । यथा प्रति-ब्रह्माण्डे तथा अधि ब्रह्माण्ड-मण्डलम् अभ्युपगन्तव्यम् इति भावः । येषु प्रजापतिर् अयं हिरण्यगर्भ-रूप एव न तु वक्ष्यमाण-चतुर्मुख-रूप एव, सोऽयं तत्-तद्-आवरण-गत-तत्-तद्-देवानां स्रष्टेति । विष्णु-शम्भू अपि तत्-तत्-पालन-संहार-कर्तारौ ज्ञेयौ । कूर्च-देशात् भ्रुवोर् मध्यात् । एषां जलावरण एव स्थानानि ज्ञेयानि ॥ १५ ॥ अहङ्कारात्मकं विश्वं तस्माद् एतद् व्यजायत ॥१६॥

punaḥ kiṃ cakāra tatrāha - vāmāṅgād iti | viṣṇv-ādaya ime sarveṣām eva brahmāṇḍānāṃ pālakādayaḥ prati brahmāṇḍāntaḥ sthitānāṃ viṣṇv-ādīnāṃ svāṃśānāṃ prayoktāraḥ | yathā prati-brahmāṇḍe tathā adhi brahmāṇḍa-maṇḍalam abhyupagantavyam iti bhāvaḥ | yeṣu prajāpatir ayaṃ hiraṇyagarbha-rūpa eva na tu vakṣyamāṇa-caturmukha-rūpa eva, so'yaṃ tat-tad-āvaraṇa-gata-tat-tad-devānāṃ sraṣṭeti | viṣṇu-śambhū api tat-tat-pālana-saṃhāra-kartārau jñeyau | kūrca-deśāt bhruvor madhyāt | eṣāṃ jalāvaraṇa eva sthānāni jñeyāni || 15 || ahaṅkārātmakaṃ viśvaṃ tasmād etad vyajāyata ||16||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र शम्भोः कार्यान्तरम् अप्य् आह अहङ्कारात्मकम् इत्य् अर्धेन । एतद् विश्वं तस्माद् एवाहङ्कारात्मकं व्यजायत बभूव । विश्वस्याहङ्कारात्मकता तस्माज् जातेत्य् अर्थः सर्वाहङ्काराधिष्ठातृत्वात् तस्य ॥ १६ ॥ अथ तैस् त्रि-विधैर् वेशैर् लीलाम् उद्वहतः किल । योग-निद्रा भगवती तस्य श्रीर् इव सङ्गता ॥१७॥

tatra śambhoḥ kāryāntaram apy āha ahaṅkārātmakam ity ardhena | etad viśvaṃ tasmād evāhaṅkārātmakaṃ vyajāyata babhūva | viśvasyāhaṅkārātmakatā tasmāj jātety arthaḥ sarvāhaṅkārādhiṣṭhātṛtvāt tasya || 16 || atha tais tri-vidhair veśair līlām udvahataḥ kila | yoga-nidrā bhagavatī tasya śrīr iva saṅgatā ||17||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्माण्ड-प्रविष्टस्य तु तत्-तद्-रूपस्य लीलाम् आह अथ तैर् इत्य् आदि । तैस् तत् सदृशैस् त्रिविधैः प्रति-ब्रह्माण्ड-गत-विष्ण्व्-आदिभिर् वेशै रूपैर् लीलां ब्रह्माण्डान्तर्गत-पालनादि-रूपाम् उद्वहतो ब्रह्माण्डान्तर्गत-पुरुषस्येति ताम् उद्वहति । तस्मिन्न् इत्य् अर्थः । योग-निद्रा - पूर्वोक्त-महा-योग-निद्रांश-भूता भगवती स्वरूपानन्द-समाधिमयत्वाद् अन्तर्भूत-सर्वैश्वर्या सङ्गता श्रीर् इवेति । तत्र यथा श्रीर् अप्य् अंशेन सङ्गता तथा सापीत्य् अर्थः ॥१७॥ सिसृक्षायां ततो नाभेस् तस्य पद्मं विनिर्ययौ । तन्-नालं हेम-नलिनं ब्रह्मणो लोकम् अद्भुतम् ॥१८॥

brahmāṇḍa-praviṣṭasya tu tat-tad-rūpasya līlām āha atha tair ity ādi | tais tat sadṛśais trividhaiḥ prati-brahmāṇḍa-gata-viṣṇv-ādibhir veśai rūpair līlāṃ brahmāṇḍāntargata-pālanādi-rūpām udvahato brahmāṇḍāntargata-puruṣasyeti tām udvahati | tasminn ity arthaḥ | yoga-nidrā - pūrvokta-mahā-yoga-nidrāṃśa-bhūtā bhagavatī svarūpānanda-samādhimayatvād antarbhūta-sarvaiśvaryā saṅgatā śrīr iveti | tatra yathā śrīr apy aṃśena saṅgatā tathā sāpīty arthaḥ ||17|| sisṛkṣāyāṃ tato nābhes tasya padmaṃ viniryayau | tan-nālaṃ hema-nalinaṃ brahmaṇo lokam adbhutam ||18||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश् च सिसृक्षायाम् इति । नालं नाल-युक्तं तद्-धेम-नलिनं ब्रह्मणो जन्म-शयनयोः स्थानत्वात् लोक इत्य् अर्थः ॥१८॥ तत्त्वानि पूर्व-रूढानि कारणानि परस्परम् । समवायाप्रयोगाच् च विभिन्नानि पृथक् पृथक् ॥

tataś ca sisṛkṣāyām iti | nālaṃ nāla-yuktaṃ tad-dhema-nalinaṃ brahmaṇo janma-śayanayoḥ sthānatvāt loka ity arthaḥ ||18|| tattvāni pūrva-rūḍhāni kāraṇāni parasparam | samavāyāprayogāc ca vibhinnāni pṛthak pṛthak ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिच्-छक्त्या सज्जमानो ऽथ भगवान् आदि-पूरुषः । योजयन् मायया देवो योग-निद्राम् अकल्पयत् ॥१९॥

cic-chaktyā sajjamāno 'tha bhagavān ādi-pūruṣaḥ | yojayan māyayā devo yoga-nidrām akalpayat ||19||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा असङ्ख्य-जीवात्मकस्य समष्टि-जीवस्य प्रबोधं वक्तुं पुनः कारणार्णोनिधि-शायिनस् तृतीय-स्कन्धोक्तानुसारिणीं सृष्टि-प्रक्रियां विवृत्याह - तत्त्वानीति त्रयेण । तत्र द्वयम् आह - मायया स्व-शक्त्या परस्परं तत्त्वानि योजयन्न् इति योजनानन्तरम् एव निरीहतया योग-निद्राम् एव स्वीकृतवान् इत्य् अर्थः ॥ १९ ॥ योजयित्वा तु तान्य् एव प्रविवेश स्वयं गुहाम् । गुहां प्रविष्टे तस्मिंस् तु जीवात्मा प्रतिबुध्यते ॥२०॥

tathā asaṅkhya-jīvātmakasya samaṣṭi-jīvasya prabodhaṃ vaktuṃ punaḥ kāraṇārṇonidhi-śāyinas tṛtīya-skandhoktānusāriṇīṃ sṛṣṭi-prakriyāṃ vivṛtyāha - tattvānīti trayeṇa | tatra dvayam āha - māyayā sva-śaktyā parasparaṃ tattvāni yojayann iti yojanānantaram eva nirīhatayā yoga-nidrām eva svīkṛtavān ity arthaḥ || 19 || yojayitvā tu tāny eva praviveśa svayaṃ guhām | guhāṃ praviṣṭe tasmiṃs tu jīvātmā pratibudhyate ||20||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तृतीयम् आह योजयित्वेति । योजयित्वा तद् योजना-योग-निद्रयोर् अन्तराले इत्य् अर्थः । गुहाः विराड्-विग्रहम् । प्रतिबुध्यते प्रलय-स्वापाज् जागर्ति ॥ २० ॥ स नित्यो नित्य-सम्बन्धः प्रकृतिश् च परैव सा ॥२१॥

atha tṛtīyam āha yojayitveti | yojayitvā tad yojanā-yoga-nidrayor antarāle ity arthaḥ | guhāḥ virāḍ-vigraham | pratibudhyate pralaya-svāpāj jāgarti || 20 || sa nityo nitya-sambandhaḥ prakṛtiś ca paraiva sā ||21||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवस्य स्वाभाविकी स्थितिम् आह स नित्य् इत्य् अर्धेनेति । नित्योऽनाद्य्-अनन्त-काल-भावी नित्य-सम्बन्धो भगवता सह समवायो यस्य सः । सूर्येण तद्-रश्मि-जालस्येवेति भावः । यत्-तटस्थं तु चिद्-रूपं स्व-संवेद्याद् विनिर्गतम् । रञ्जितं गुण-रागेण स जीव इति कथ्यते ॥ इति नारद-पञ्चरात्रात् । ममैवांशो जीव-लोके जीव-भूतः सनातनः ॥ इति श्री-गीतोपनिषद्भ्यश् च । अतैव प्रकृतिः साक्षि-रूपेण स्वरूप-स्थित एव । स्व-प्रतिबिम्ब-रूपेण प्रमातृ-रूपेण प्रकृतिम् इव प्राप्तश् चेत्य् अर्थः । प्रकृतिं विद्धि मे पराम् जीव-भूताम् इति श्री-गीतास्व् एव । द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया इति श्रुतिश् च नित्य-स्वरूपं दर्शयति ॥ २१ ॥ एवं सर्वात्म-सम्बन्धं नाभ्यां पद्मं हरेर् अभूत् । तत्र ब्रह्माभवद् भूयश् चतुर्-वेदि चतुर्-मुखः ॥२२॥

jīvasya svābhāvikī sthitim āha sa nity ity ardheneti | nityo'nādy-ananta-kāla-bhāvī nitya-sambandho bhagavatā saha samavāyo yasya saḥ | sūryeṇa tad-raśmi-jālasyeveti bhāvaḥ | yat-taṭasthaṃ tu cid-rūpaṃ sva-saṃvedyād vinirgatam | rañjitaṃ guṇa-rāgeṇa sa jīva iti kathyate || iti nārada-pañcarātrāt | mamaivāṃśo jīva-loke jīva-bhūtaḥ sanātanaḥ || iti śrī-gītopaniṣadbhyaś ca | ataiva prakṛtiḥ sākṣi-rūpeṇa svarūpa-sthita eva | sva-pratibimba-rūpeṇa pramātṛ-rūpeṇa prakṛtim iva prāptaś cety arthaḥ | prakṛtiṃ viddhi me parām jīva-bhūtām iti śrī-gītāsv eva | dvā suparṇā sayujā sakhāyā iti śrutiś ca nitya-svarūpaṃ darśayati || 21 || evaṃ sarvātma-sambandhaṃ nābhyāṃ padmaṃ harer abhūt | tatra brahmābhavad bhūyaś catur-vedi catur-mukhaḥ ||22||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तस्य समष्टि-जीवास्थानं गुहा-प्रविष्टात् पुरुषाद् उद्भूतम् इत्य् आह एवम् इति । ततः समष्टि-देहाभिमानिनस् तस्य हिरण्य-गर्भ-ब्रह्मणस् तस्मात् भोग-विग्रहोत्पत्तिम् आह तत्रेति ॥ २२ ॥ स जातो भगवच्-छक्त्या तत्-कालं किल चोदितः । सिसृक्षायां मतिं चक्रे पूर्व-संस्कार-संस्कृतः । ददर्श केवलं ध्वान्तं नान्यत् किम् अपि सर्वतः ॥२३॥

atha tasya samaṣṭi-jīvāsthānaṃ guhā-praviṣṭāt puruṣād udbhūtam ity āha evam iti | tataḥ samaṣṭi-dehābhimāninas tasya hiraṇya-garbha-brahmaṇas tasmāt bhoga-vigrahotpattim āha tatreti || 22 || sa jāto bhagavac-chaktyā tat-kālaṃ kila coditaḥ | sisṛkṣāyāṃ matiṃ cakre pūrva-saṃskāra-saṃskṛtaḥ | dadarśa kevalaṃ dhvāntaṃ nānyat kim api sarvataḥ ||23||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तस्य चतुर्मुखस्य चेष्टाम् आह स जात इत्य् सार्धेन । स्पष्टम् ॥ २३ ॥ उवाच पुरतस् तस्मै तस्य दिव्य सरस्वती । कामः कृष्णाय गोविन्द हे गोपी-जन इत्य् अपि । वल्लभाय प्रिया वह्नेर् मन्त्रम् ते दास्यति प्रियम् ॥२४॥

atha tasya caturmukhasya ceṣṭām āha sa jāta ity sārdhena | spaṣṭam || 23 || uvāca puratas tasmai tasya divya sarasvatī | kāmaḥ kṛṣṇāya govinda he gopī-jana ity api | vallabhāya priyā vahner mantram te dāsyati priyam ||24||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तस्मिन् पूर्वोपासना-भाग्य-लब्धां भगवत्-कृपाम् आहोवाचेति सार्धेन । स्पष्टम् ॥ २४ ॥ तपस् त्वं तप एतेन तव सिद्धिर् भविष्यति ॥२५॥

atha tasmin pūrvopāsanā-bhāgya-labdhāṃ bhagavat-kṛpām āhovāceti sārdhena | spaṣṭam || 24 || tapas tvaṃ tapa etena tava siddhir bhaviṣyati ||25||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् एव स्पर्शेषु यत् षोडशम् एकविंशम् इति तृतीय-स्कन्धानुसारेण योजयति तप त्वं इत्य् अर्धेन । स्पष्टम् ॥ २५ ॥ अथ तेपे स सुचिरं प्रीणन् गोविन्दम् अव्ययम् । श्वेतद्वीप-पतिं कृष्णं गोलोक-स्थं परात् परम् ॥

etad eva sparśeṣu yat ṣoḍaśam ekaviṃśam iti tṛtīya-skandhānusāreṇa yojayati tapa tvaṃ ity ardhena | spaṣṭam || 25 || atha tepe sa suciraṃ prīṇan govindam avyayam | śvetadvīpa-patiṃ kṛṣṇaṃ goloka-sthaṃ parāt param ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृत्या गुण-रूपिण्या रूपिण्या पर्युपासितम् । सहस्र-दल-सम्पन्ने कोटि-किञ्जल्क-बृंहिते ॥

prakṛtyā guṇa-rūpiṇyā rūpiṇyā paryupāsitam | sahasra-dala-sampanne koṭi-kiñjalka-bṛṃhite ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूमिश् चिन्तामणिस् तत्र कर्णिकारे महासने । समासीनं चिद्-आनन्दं ज्योति-रूपं सनातनम् ॥

bhūmiś cintāmaṇis tatra karṇikāre mahāsane | samāsīnaṃ cid-ānandaṃ jyoti-rūpaṃ sanātanam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्द-ब्रह्म-मयं वेणुं वादयन्तं मुखाम्बुजे । विलासिनी-गण-वृतं स्वैः स्वैर् अंशैर् अभिष्टुतम् ॥२६॥

śabda-brahma-mayaṃ veṇuṃ vādayantaṃ mukhāmbuje | vilāsinī-gaṇa-vṛtaṃ svaiḥ svair aṃśair abhiṣṭutam ||26||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तु तेन मन्त्रेण स्व-कामना-विशेषानुसारात् सृष्टिकृत्-शक्ति-विशिष्टतया वक्ष्यमाणस् तवानुसारात् गोकुलाख्य-पीठ-गततया श्री-गोविन्दम् उपासितवान् इत्य् आह -- अथ तेपे इत्य् आदि चतुर्भिः । गुण-रूपिण्या सत्त्व-रजस्-तमो-गुण-मय्या रूपिण्या मूर्तिमत्या पर्युपासितं परितस् तद् गोकुलाद् बहिः-स्थितयोपासितम् ध्यानादिना अर्चितम् । माया परेत्य् अभिमुखे च विलज्जमाना [भ्प् २।७।४७] इति । बलिम् उद्वहन्त्य् अजया निमिषा इति च श्री-भागवतात् । अंशैस् तद्-आवरण-स्थैः परिकरैः ॥ २६ ॥ अथ वेणु-निनादस्य त्रयी-मूर्ति-मयी गतिः । स्फुरन्ती प्रविवेशाशु मुखाब्जानि स्वयम्भुवः ॥

sa tu tena mantreṇa sva-kāmanā-viśeṣānusārāt sṛṣṭikṛt-śakti-viśiṣṭatayā vakṣyamāṇas tavānusārāt gokulākhya-pīṭha-gatatayā śrī-govindam upāsitavān ity āha -- atha tepe ity ādi caturbhiḥ | guṇa-rūpiṇyā sattva-rajas-tamo-guṇa-mayyā rūpiṇyā mūrtimatyā paryupāsitaṃ paritas tad gokulād bahiḥ-sthitayopāsitam dhyānādinā arcitam | māyā parety abhimukhe ca vilajjamānā [BhP 2.7.47] iti | balim udvahanty ajayā nimiṣā iti ca śrī-bhāgavatāt | aṃśais tad-āvaraṇa-sthaiḥ parikaraiḥ || 26 || atha veṇu-ninādasya trayī-mūrti-mayī gatiḥ | sphurantī praviveśāśu mukhābjāni svayambhuvaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गायत्रीं गायतस् तस्माद् अधिगत्य सरोजजः । संस्कृतश् चादि-गुनुणा द्विजताम् अगमत् ततः ॥२७॥

gāyatrīṃ gāyatas tasmād adhigatya sarojajaḥ | saṃskṛtaś cādi-gunuṇā dvijatām agamat tataḥ ||27||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एवं दीक्षातः परस्ताद् एव तस्य ध्रुवस्येव द्विजत्व-संस्कारस् तद्-आराधितात् तन्-मन्त्राधिदेवाज् जातः इत्य् आह अथ वेण्व् इति द्वयेन । त्रयी-मूर्तिर् गायत्री वेद-मातृत्वात् । द्वितीय पद्ये तस्य एव व्यक्तिभावित्वाच् च । तन्-मयी गतिः परिपाटी । मुखाब्जानि प्रविवेशेत्य् अष्ट-कर्णैः प्रविवेशेत्य् अर्थः । आदि-गुरुणा श्री-कृष्णेन ॥२७॥ त्रय्या प्रबुद्धो ऽथ विधिर् वीज्ञात-तत्त्व-सागरः । तुष्टाव वेद-सारेण स्तोत्रेणानेन केशवम् ॥२८॥

tad evaṃ dīkṣātaḥ parastād eva tasya dhruvasyeva dvijatva-saṃskāras tad-ārādhitāt tan-mantrādhidevāj jātaḥ ity āha atha veṇv iti dvayena | trayī-mūrtir gāyatrī veda-mātṛtvāt | dvitīya padye tasya eva vyaktibhāvitvāc ca | tan-mayī gatiḥ paripāṭī | mukhābjāni praviveśety aṣṭa-karṇaiḥ praviveśety arthaḥ | ādi-guruṇā śrī-kṛṣṇena ||27|| trayyā prabuddho 'tha vidhir vījñāta-tattva-sāgaraḥ | tuṣṭāva veda-sāreṇa stotreṇānena keśavam ||28||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश् च त्रयीम् अपि तस्मात् प्राप्य तम् एव तुष्टावेत्य् आह त्रय्येति । केशान् अंशून वयति विस्तारयतीति केशवस् तम् । अंशवो ये प्रकाशन्ते मम् ते केश-संज्ञिताः । सर्वज्ञाः केशवं तस्मान् माम् आहुर् मुनि-सत्तमाः ॥ इति सहस्र-नाम-भाष्योत्थापित-केशव-निरुक्तौ भारत-वचनात् ॥ २८ ॥ चिन्तामणि-प्रकर-सद्मसु कल्प-वृक्ष- लक्षावृतेषु सुरभिर् अभिपालयन्तम् । लक्ष्मी-सहस्र-शत-सम्भ्रम-सेव्यमानं गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥२९॥

tataś ca trayīm api tasmāt prāpya tam eva tuṣṭāvety āha trayyeti | keśān aṃśūna vayati vistārayatīti keśavas tam | aṃśavo ye prakāśante mam te keśa-saṃjñitāḥ | sarvajñāḥ keśavaṃ tasmān mām āhur muni-sattamāḥ || iti sahasra-nāma-bhāṣyotthāpita-keśava-niruktau bhārata-vacanāt || 28 || cintāmaṇi-prakara-sadmasu kalpa-vṛkṣa- lakṣāvṛteṣu surabhir abhipālayantam | lakṣmī-sahasra-śata-sambhrama-sevyamānaṃ govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||29||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तुतिम् आह चिन्तामणीत्य् आदिभिः । तत्र गोलोकेऽस्मिन् मन्त्र-भेदेन तद्-एक-देशेषु बृहद्-ध्यान-मयादिष्व् एकस्यापि मन्त्रस्य रास-मयादिषु च पीठेषु सत्स्व् अपि मध्यस्थत्वेन मुख्यतया प्रथमं गोलोकाख्य-पीठ-निवास-योग्य-लीलया स्तौति चिन्ताम्णीत्य् एकेन । अभि सर्वतो-भावेन वन-नयन-चारण-गो-स्थानानयन-सम्भालन-प्रकारेण पालयन्तं स-स्नेहं रक्षन्तम् । कदाचिद् रहसि तु वैलक्षण्यम् इत्य् आह लक्ष्मीति लक्ष्म्योऽत्र गोप-सुन्दर्य एवेति व्याख्यातम् एव ॥२९॥ वेणुं क्वणन्तम् अरविन्द-दलायताक्षम्- बर्हावतंसम् असिताम्बुद-सुन्दराङ्गम् । कन्दर्प-कोटि-कमनीय-विशेष-शोभं गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥३०॥

stutim āha cintāmaṇīty ādibhiḥ | tatra goloke'smin mantra-bhedena tad-eka-deśeṣu bṛhad-dhyāna-mayādiṣv ekasyāpi mantrasya rāsa-mayādiṣu ca pīṭheṣu satsv api madhyasthatvena mukhyatayā prathamaṃ golokākhya-pīṭha-nivāsa-yogya-līlayā stauti cintāmṇīty ekena | abhi sarvato-bhāvena vana-nayana-cāraṇa-go-sthānānayana-sambhālana-prakāreṇa pālayantaṃ sa-snehaṃ rakṣantam | kadācid rahasi tu vailakṣaṇyam ity āha lakṣmīti lakṣmyo'tra gopa-sundarya eveti vyākhyātam eva ||29|| veṇuṃ kvaṇantam aravinda-dalāyatākṣam- barhāvataṃsam asitāmbuda-sundarāṅgam | kandarpa-koṭi-kamanīya-viśeṣa-śobhaṃ govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||30||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एवं चिन्तामणि-प्रकर-सद्म-मयीं कथा-गानं नाट्यं गमनम् अपीति वक्ष्यमाणानुसारेण गोलोखाख्य-विलक्षण-पीठ-गतां लीलाम् उक्त्वा एक-स्थान-स्थितिकां कथा-गानादि-रहितां बृहद्-ध्यानादि-दृष्टां द्वितीय-पीठ-गतां लीलाम् आह वेणुम् इति द्वयेन । वेणुम् इति तत्र स्पष्टम् ॥३०॥ आलोल-चन्द्रक-लसद्-वनमाल्य-वंशी- रत्नाङ्गदं प्रणय-केलि-कला-विलासम् । श्यामं त्रि-भङ्ग-ललितं नियत-प्रकाशं गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥३१॥

tad evaṃ cintāmaṇi-prakara-sadma-mayīṃ kathā-gānaṃ nāṭyaṃ gamanam apīti vakṣyamāṇānusāreṇa golokhākhya-vilakṣaṇa-pīṭha-gatāṃ līlām uktvā eka-sthāna-sthitikāṃ kathā-gānādi-rahitāṃ bṛhad-dhyānādi-dṛṣṭāṃ dvitīya-pīṭha-gatāṃ līlām āha veṇum iti dvayena | veṇum iti tatra spaṣṭam ||30|| ālola-candraka-lasad-vanamālya-vaṃśī- ratnāṅgadaṃ praṇaya-keli-kalā-vilāsam | śyāmaṃ tri-bhaṅga-lalitaṃ niyata-prakāśaṃ govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||31||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलोलेत्य् आदि । प्रणय-पूर्वको यः केलि-परिहासस् तत्र या वैदग्धी सैव विलासो यस्य तं, द्रव-केलि-परीहासा इत्य् अमरः ॥३१॥ अङ्गानि यस्य सकलेन्द्रिय-वृत्ति-मन्ति पश्यन्ति पान्ति कलयन्ति चिरं जगन्ति । आनन्द-चिन्मय-सद्-उज्ज्वल-विग्रहस्य गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥३२॥

ālolety ādi | praṇaya-pūrvako yaḥ keli-parihāsas tatra yā vaidagdhī saiva vilāso yasya taṃ, drava-keli-parīhāsā ity amaraḥ ||31|| aṅgāni yasya sakalendriya-vṛtti-manti paśyanti pānti kalayanti ciraṃ jaganti | ānanda-cinmaya-sad-ujjvala-vigrahasya govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||32||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एवं लीला-द्वयम् उक्त्वा परमाचिन्त्य-शक्त्या वैभव-विशेषान् आह अङ्गानीति चतुर्भिः । तत्र श्री-विग्रहस्य अङ्गानि हस्तोऽपि द्रष्टुं शक्नोति, चक्षुर् अपि पालयितुं पारयति, तथा अन्यद् अन्यद् अप्य् अङ्गम् अन्यद् अन्यत् कलयितुं प्रभवतीति । एवम् एवोक्तं - सर्वतः पाणि-पादं तत् सर्वतोऽक्षि-शिरो-मुखम् इत्य् आदि । जगन्तीति । लीला-परिकरेषु तत्-तद्-अङ्गं यथा-स्वम् एव व्यवहरतीति भावः । तत्र च तस्य विग्रहस्य वैलक्षण्यम् एव हेतुर् इत्य् आह आनन्देति ॥३२॥ अद्वैतम् अच्युतम् अनादिम् अनन्त-रूपम् आद्यं पुराण-पुरुषं नव-यौवनं च । वेदेषु दुर्लभम् अदुर्लभम् आत्म-भक्तौ गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥३३॥

tad evaṃ līlā-dvayam uktvā paramācintya-śaktyā vaibhava-viśeṣān āha aṅgānīti caturbhiḥ | tatra śrī-vigrahasya aṅgāni hasto'pi draṣṭuṃ śaknoti, cakṣur api pālayituṃ pārayati, tathā anyad anyad apy aṅgam anyad anyat kalayituṃ prabhavatīti | evam evoktaṃ - sarvataḥ pāṇi-pādaṃ tat sarvato'kṣi-śiro-mukham ity ādi | jagantīti | līlā-parikareṣu tat-tad-aṅgaṃ yathā-svam eva vyavaharatīti bhāvaḥ | tatra ca tasya vigrahasya vailakṣaṇyam eva hetur ity āha ānandeti ||32|| advaitam acyutam anādim ananta-rūpam ādyaṃ purāṇa-puruṣaṃ nava-yauvanaṃ ca | vedeṣu durlabham adurlabham ātma-bhaktau govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||33||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

च श्री-दशमात् । अदुर्लभम् आत्म-भक्तौ -- भक्त्याहम् एकया ग्राह्यः [भ्प् ११।१४।११] इत्य् एकादशात् । पुरेह भूमन् [भ्प् १०।१४।५] इत्य् आदि श्री-दशमाच् च । यद् वा, ननु तस्यातुल्यत्वे किम् इति स्वार्थः । कथं वातुल्यत्वं निज-भक्तेभ्यः आत्मनो देहस्यापि प्रदानात् । किं वावशिष्यत इत्य् आह अच्युतम् इति । निज-भक्तेभ्य आत्म-प्रदानादिनापि न विद्यते च्युतिर् यस्य सदैव एक-रसम् इत्य् अर्थः । तर्हि किं नारायणं स्तौषि तस्यैवाच्युतत्वाद् अनादेश् च नेत्य् आह अनादिम् इति न विद्यते आदिर् यस्य यस्माद् वा सर्वेषां परम-कारणं स्वयं तु स्व-प्रकाशं कारण-शून्यम् इत्य् अर्थः । नन्व् एकेन कथं सर्वेषां परिपालनं घटते इत्य् अत आह अनन्तेति । अनन्तं रूपं यस्य । अथवा प्रपञ्च-गतत्वेन नास्त्य् अन्तो यस्य । अथवा अनन्तस्य रूपं स्वरूपं यस्य । यस्माद् एवांशेनानन्तादीनाम् उत्पत्तिः । ननु नारायणाद् एवानन्तादि प्राकाट्य-प्रसिद्धिर् इत्य् आह आद्यं यस्य विलास-रूपो नारायणस् तम् । ननु ज्ञातं तस्यैव पुरुषाख्यानं, नेत्य् आह पुराणेति यस्य विलास-वपुः पुरुषाख्यस् तं नन्व् आयातं तस्य वृद्धत्वम् इत्य् आह नव-यौवनम् इति कैशोरम् इत्य् अर्थः । च-कारात् य एव पुरातनः । स एव किशोर-वया इत्य् अनिर्वचनत्वं नित्यत्वं च । ननु वेदेषु नारायण एव गीयते इत्य् आह । वेदेष्व् इति वेदैस् तत्त्वं ज्ञायते चेत् तेषु सुलभम् इत्य् अर्थः । भक्तिं विना न ज्ञायते इत्य् आह अदुर्लभम् इति ॥ ३३ ॥ पन्थास् तु कोटि-शत-वत्सर-सम्प्रगम्यो वायोर् अथापि मनसो मुनि-पुङ्गवानाम् । सो ऽप्य् अस्ति यत्-प्रपद-सीम्न्य् अविचिन्त्य-तत्त्वे गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥३४॥

ca śrī-daśamāt | adurlabham ātma-bhaktau -- bhaktyāham ekayā grāhyaḥ [BhP 11.14.11] ity ekādaśāt | pureha bhūman [BhP 10.14.5] ity ādi śrī-daśamāc ca | yad vā, nanu tasyātulyatve kim iti svārthaḥ | kathaṃ vātulyatvaṃ nija-bhaktebhyaḥ ātmano dehasyāpi pradānāt | kiṃ vāvaśiṣyata ity āha acyutam iti | nija-bhaktebhya ātma-pradānādināpi na vidyate cyutir yasya sadaiva eka-rasam ity arthaḥ | tarhi kiṃ nārāyaṇaṃ stauṣi tasyaivācyutatvād anādeś ca nety āha anādim iti na vidyate ādir yasya yasmād vā sarveṣāṃ parama-kāraṇaṃ svayaṃ tu sva-prakāśaṃ kāraṇa-śūnyam ity arthaḥ | nanv ekena kathaṃ sarveṣāṃ paripālanaṃ ghaṭate ity ata āha ananteti | anantaṃ rūpaṃ yasya | athavā prapañca-gatatvena nāsty anto yasya | athavā anantasya rūpaṃ svarūpaṃ yasya | yasmād evāṃśenānantādīnām utpattiḥ | nanu nārāyaṇād evānantādi prākāṭya-prasiddhir ity āha ādyaṃ yasya vilāsa-rūpo nārāyaṇas tam | nanu jñātaṃ tasyaiva puruṣākhyānaṃ, nety āha purāṇeti yasya vilāsa-vapuḥ puruṣākhyas taṃ nanv āyātaṃ tasya vṛddhatvam ity āha nava-yauvanam iti kaiśoram ity arthaḥ | ca-kārāt ya eva purātanaḥ | sa eva kiśora-vayā ity anirvacanatvaṃ nityatvaṃ ca | nanu vedeṣu nārāyaṇa eva gīyate ity āha | vedeṣv iti vedais tattvaṃ jñāyate cet teṣu sulabham ity arthaḥ | bhaktiṃ vinā na jñāyate ity āha adurlabham iti || 33 || panthās tu koṭi-śata-vatsara-sampragamyo vāyor athāpi manaso muni-puṅgavānām | so 'py asti yat-prapada-sīmny avicintya-tattve govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||34||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पन्थास् त्व् इति प्रपद-सीम्नि चरणारविन्दयोर् अग्रे । चित्रं बतैद् एकेन वपुषा युगपत् पृथक् । गृहेषु द्व्य्-अष्ट-साहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ [भ्प् १०।६९।२] एको वशी सर्वगः कृष्ण ईड्य एकोऽपि सन् बहुधा योऽवभाति । [ग्तु १।१९] इति गोपाल-तापन्याम् । तत्र सिद्धान्तम् आह अविचिन्त्य-तत्त्वे इति । आत्मेश्वरोऽतर्क्य-सहस्र-शक्तिः इति तृतीयात् । अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस् तर्केन योजयेत् । प्रकृतिभ्यः परं यच् च तद् अचिन्त्यस्य लक्षणम् ॥ [म्भ् ६।६।११] इति स्कान्दाद् भारताच् च । श्रुतेस् तु शब्द-मूलत्वात् [व्स् २।१।२७] इति ब्रह्म-सूत्रात् । अचिन्त्यो हि मणि-मन्त्र-महौषधीनां प्रभावः इति भाष्य-युक्तेश् चेति भावः ॥ ३४ ॥ एको ऽप्य् असौ रचयितुं जगद्-अण्ड-कोटिं यच्-छक्तिर् अस्ति जगद्-अण्ड-चया यद्-अन्तः । अण्डान्तर-स्थ-परमाणु-चयान्तर-स्थम्- गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥३५॥

panthās tv iti prapada-sīmni caraṇāravindayor agre | citraṃ bataid ekena vapuṣā yugapat pṛthak | gṛheṣu dvy-aṣṭa-sāhasraṃ striya eka udāvahat || [BhP 10.69.2] eko vaśī sarvagaḥ kṛṣṇa īḍya eko'pi san bahudhā yo'vabhāti | [GTU 1.19] iti gopāla-tāpanyām | tatra siddhāntam āha avicintya-tattve iti | ātmeśvaro'tarkya-sahasra-śaktiḥ iti tṛtīyāt | acintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṃs tarkena yojayet | prakṛtibhyaḥ paraṃ yac ca tad acintyasya lakṣaṇam || [Mbh 6.6.11] iti skāndād bhāratāc ca | śrutes tu śabda-mūlatvāt [Vs 2.1.27] iti brahma-sūtrāt | acintyo hi maṇi-mantra-mahauṣadhīnāṃ prabhāvaḥ iti bhāṣya-yukteś ceti bhāvaḥ || 34 || eko 'py asau racayituṃ jagad-aṇḍa-koṭiṃ yac-chaktir asti jagad-aṇḍa-cayā yad-antaḥ | aṇḍāntara-stha-paramāṇu-cayāntara-stham- govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||35||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्-भाव-भावित-धियो मनुजास् तथैव सम्प्राप्य रूप-महिमासन-यान-भूषाः । सूक्तैर् यम् एव निगम-प्रथितैः स्तुवन्ति गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥३६॥

yad-bhāva-bhāvita-dhiyo manujās tathaiva samprāpya rūpa-mahimāsana-yāna-bhūṣāḥ | sūktair yam eva nigama-prathitaiḥ stuvanti govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||36||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनन्द-चिन्मय-रस-प्रतिभाविताभिस् ताभिर् य एव निज-रूपतया कलाभिः । गोलोक एव निवसत्य् अखिलात्म-भूतो गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥३७॥

ānanda-cinmaya-rasa-pratibhāvitābhis tābhir ya eva nija-rūpatayā kalābhiḥ | goloka eva nivasaty akhilātma-bhūto govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||37||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्-प्रेयसीनां तु किं वक्तव्यम्, यतः परम-श्रीणां तासां साहित्येनैव तस्य तल्-लोके वास इत्य् आह आनन्देति । अखिलानां गोलोक-वासिनां अन्येषाम् अपि प्रिय-वर्गानां आत्म-भूतः परम-प्रेष्ठतयात्मवद् अव्यभिचार्य् अपि ताभिर् एव सह निवसतीति तासाम् अतिशयित्वं दर्शितम् । अत्र हेतुः - कलाभिः ह्लादिनी-शक्ति-वृत्ति-रूपाभिः । अत्रापि वैशिष्ट्यम् आह - आनन्द-चिन्मयो यो रसः, परम-प्रेम-मय उज्व्वल-नामा, तेन प्रति भाविताभिः । पूर्वं तावत् तासां तन्-नाम्ना रसेन सोऽयं भावितो वासितो जातः । ततश् च तेन याः प्रतिभाविता जाताः, ताभिः सह इत्य् अर्थः । प्रतिशब्दाल् लभ्यते । यथा प्रत्य्-उपकृतः स इत्य् उक्तेः । तस्य प्राग्-उपकारित्वम् आयाति तद्वत् तत्रापि निज-रूपतया स्व-दारत्वेनैव न तु प्रकट-लीलावत् पर-दारत्व-व्यवहारेणेत्य् अर्थः । परम-लक्ष्मीणां तासां तत्-पर-दारत्वासम्भवाद् अस्य स्व-दारत्व-मय-रसस्य कौतुकावगुण्ठिततया सौमुत्कण्ठा पोषणार्थं प्रकट-लीलायां माययैव तादृशत्वं व्यञ्जितम् इति भावः । य एव इत्य् एव-कारेण यत् प्रापञ्चिक-प्रकट-लीलायां तासु पर-दारता-व्यवहारेण निवसति सोऽयं य एव तद्-अप्रकट-लीलायां तासु पर-दारता व्यवहारेण निवसति सोऽयं य एव तद्-अप्रकट-लीलास्पदे गोलोके निज-रूपता-व्यवहारेण निवसतीति व्यज्यते । तथा च व्याख्यातं गौतमीय-तन्त्रे तद्-अप्रकट-नित्य-लीला-शीलन-दशार्ण-व्याख्याने - अनेक-जन्म-सिद्धानाम् इत्य् आदौ दर्शितम् एव । गोलोक एवेत्य् एव-कारेण सेयं लीला तु क्वापि नान्यत्र विद्यते इति प्रकाश्यते ॥ ३७ ॥ प्रेमाञ्जन-च्छुरित-भक्ति-विलोचनेन सन्तः सदैव हृदयेषु विलोकयन्ति । यं श्यामसुन्दरम् अचिन्त्य-गुण-स्वरूपं गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥३८॥

tat-preyasīnāṃ tu kiṃ vaktavyam, yataḥ parama-śrīṇāṃ tāsāṃ sāhityenaiva tasya tal-loke vāsa ity āha ānandeti | akhilānāṃ goloka-vāsināṃ anyeṣām api priya-vargānāṃ ātma-bhūtaḥ parama-preṣṭhatayātmavad avyabhicāry api tābhir eva saha nivasatīti tāsām atiśayitvaṃ darśitam | atra hetuḥ - kalābhiḥ hlādinī-śakti-vṛtti-rūpābhiḥ | atrāpi vaiśiṣṭyam āha - ānanda-cinmayo yo rasaḥ, parama-prema-maya ujvvala-nāmā, tena prati bhāvitābhiḥ | pūrvaṃ tāvat tāsāṃ tan-nāmnā rasena so'yaṃ bhāvito vāsito jātaḥ | tataś ca tena yāḥ pratibhāvitā jātāḥ, tābhiḥ saha ity arthaḥ | pratiśabdāl labhyate | yathā praty-upakṛtaḥ sa ity ukteḥ | tasya prāg-upakāritvam āyāti tadvat tatrāpi nija-rūpatayā sva-dāratvenaiva na tu prakaṭa-līlāvat para-dāratva-vyavahāreṇety arthaḥ | parama-lakṣmīṇāṃ tāsāṃ tat-para-dāratvāsambhavād asya sva-dāratva-maya-rasasya kautukāvaguṇṭhitatayā saumutkaṇṭhā poṣaṇārthaṃ prakaṭa-līlāyāṃ māyayaiva tādṛśatvaṃ vyañjitam iti bhāvaḥ | ya eva ity eva-kāreṇa yat prāpañcika-prakaṭa-līlāyāṃ tāsu para-dāratā-vyavahāreṇa nivasati so'yaṃ ya eva tad-aprakaṭa-līlāyāṃ tāsu para-dāratā vyavahāreṇa nivasati so'yaṃ ya eva tad-aprakaṭa-līlāspade goloke nija-rūpatā-vyavahāreṇa nivasatīti vyajyate | tathā ca vyākhyātaṃ gautamīya-tantre tad-aprakaṭa-nitya-līlā-śīlana-daśārṇa-vyākhyāne - aneka-janma-siddhānām ity ādau darśitam eva | goloka evety eva-kāreṇa seyaṃ līlā tu kvāpi nānyatra vidyate iti prakāśyate || 37 || premāñjana-cchurita-bhakti-vilocanena santaḥ sadaiva hṛdayeṣu vilokayanti | yaṃ śyāmasundaram acintya-guṇa-svarūpaṃ govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||38||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यपि गोलोक एव निवसति तथापि प्रेमाञ्जनेति । अचिन्त्य-गुण-स्वरूपम् अपि प्रेमाख्यं यद् अञ्जन-च्छुरितवद् उच्चैः प्रकाशमानं भक्ति-रूप-विलोचनं तेनेत्य् अर्थः । तेन प्रतिबिम्बवद् दूराद् अप्य् उदितं हृदये मनस्य् अपि पश्यन्तीत्य् अर्थः । भक्तिर् अत्र समाधिः । तद् उक्तं श्री-गीतासु - ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्य् अहम् [गीता ९।२९] इति ॥३८॥ रामादि-मूर्तिषु कला-नियमेन तिष्ठन् नानावतारम् अकरोद् भुवनेषु किन्तु । कृष्णः स्वयं समभवत् परमः पुमान् यो गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥३९॥

yadyapi goloka eva nivasati tathāpi premāñjaneti | acintya-guṇa-svarūpam api premākhyaṃ yad añjana-cchuritavad uccaiḥ prakāśamānaṃ bhakti-rūpa-vilocanaṃ tenety arthaḥ | tena pratibimbavad dūrād apy uditaṃ hṛdaye manasy api paśyantīty arthaḥ | bhaktir atra samādhiḥ | tad uktaṃ śrī-gītāsu - ye bhajanti tu māṃ bhaktyā mayi te teṣu cāpy aham [Gītā 9.29] iti ||38|| rāmādi-mūrtiṣu kalā-niyamena tiṣṭhan nānāvatāram akarod bhuvaneṣu kintu | kṛṣṇaḥ svayaṃ samabhavat paramaḥ pumān yo govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||39||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एव कदाचित् प्रपञ्चे निजांशेन स्वयम् अवतरतीत्य् आह रामादीन्ति यः कृष्णाख्यः परमः पुमान् कला-नियमेन तत्र तत्र नियतानाम् एव शक्तीनां प्रकाशेन रामादि-मूर्तिषु तिष्ठन् तत्-तन्-मूर्तीः प्रकाशयन् नानावतारम् अकरोत् । य एव स्वयं समभवद् अवततार । तं लीला-विशेषेण गोविन्दं सन्तम् अहं भजामीत्य् अर्थः । तद् उक्तं श्री-दशमे देवैः -- मत्स्याश्व-कच्छप-नृसिंह-वराह-हंस- राजन्य-विप्र-विबुधेषु कृतावतारः । त्वं पासि नस् त्रि-भुवनं च यथाधुनेश भारं भुवो हर यदूत्तम वन्दनं ते ॥ [भ्प् १०।२।४०] इति ॥ ३९ ॥ यस्य प्रभा प्रभवतो जगद्-अण्ड-कोटि- कोटिष्व् अशेष-वसुधादि विभूति-भिन्नम् । तद् ब्रह्म निष्कलम् अनन्तम् अशेष-भूतं गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥४०॥

sa eva kadācit prapañce nijāṃśena svayam avataratīty āha rāmādīnti yaḥ kṛṣṇākhyaḥ paramaḥ pumān kalā-niyamena tatra tatra niyatānām eva śaktīnāṃ prakāśena rāmādi-mūrtiṣu tiṣṭhan tat-tan-mūrtīḥ prakāśayan nānāvatāram akarot | ya eva svayaṃ samabhavad avatatāra | taṃ līlā-viśeṣeṇa govindaṃ santam ahaṃ bhajāmīty arthaḥ | tad uktaṃ śrī-daśame devaiḥ -- matsyāśva-kacchapa-nṛsiṃha-varāha-haṃsa- rājanya-vipra-vibudheṣu kṛtāvatāraḥ | tvaṃ pāsi nas tri-bhuvanaṃ ca yathādhuneśa bhāraṃ bhuvo hara yadūttama vandanaṃ te || [BhP 10.2.40] iti || 39 || yasya prabhā prabhavato jagad-aṇḍa-koṭi- koṭiṣv aśeṣa-vasudhādi vibhūti-bhinnam | tad brahma niṣkalam anantam aśeṣa-bhūtaṃ govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||40||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एवं तस्य सर्वावतारित्वेन पूर्णत्वम् उक्त्वा स्वरूपेणाप्य् आह यस्येति । द्वयोर् एक-रूपत्वेऽपि विशिष्टतयाविर्भावात् श्री-गोविन्दस्य धर्मि-रूपत्वम् अविशिष्टतयाविर्भावात् ब्रह्मणो धर्म-रूपत्वं ततः पूर्वस्य मण्डल-स्नानीयत्वम् इति भावः । तत्र विष्णु-पुराणम् अपि सम्प्रवदते शुभाश्रयः स-चित्तस्य सर्वगस्य तथात्मनः [विप् ६।७।७६] इति । व्याख्यातं च श्रीधर-स्वामिभिः - सर्वगस्यात्मनः प्पर-ब्रह्मणो अप्य् आश्रयः प्रतिष्ठा । तद् उक्तं भगवता ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम् [गीता १४।२७] इति । अतैवैकादशे स्व-विभूति-गणनायां तद् अपि स्वयं गणितम् -- पृथिवी वायुर् आकाश आपो ज्योतिर् अहं महान् । विकारः पुरुषो ऽव्यक्तं रजः सत्त्वं तमः परम् ॥ [भ्प् ११।१६।३७] इति । टीका चात्र - परं ब्रह्म च इत्य् एषा । श्री-मत्स्य-देवेनाप्य् अष्टमे तथोक्तम् - मदीयं महिमानं च परं ब्रह्मेति शब्दितम् [भ्प् ८।२४।३८] । अतैव श्री-यामुनाचार्य-चरणैर् अपि - यद्-अण्डान्तर-गोचरं च यद् दशोत्तराण्य् आवरणानि यानि च । गुणाः प्रधानं पुरुषः परं पदं परात्परं ब्रह्म च ते विभूतयः ॥ [स्तोत्र-रत्नम् १४] इति । अतैवाह ध्रुवश् चतुर्थे - या निर्वृतिस् तनु-भृतां तव पाद-पद्म- ध्यानाद् भवज्-जन-कथा-श्रवणेन वा स्यात् । सा ब्रह्मणि स्व-महिमन्य् अपि नाथ मा भूत् किं त्व् अन्तकासि-लुलितात् पततां विमानात् ॥ [भ्प् ४।९।१०] अतैवात्मारामाणाम् अपि तद् गुणेनाकर्षः श्रूयते । आत्मारामाश् च मुनयो निर्ग्रन्था अप्य् उरुक्रमे । कुर्वन्त्य् अहैतुकीं भक्तिम् इत्थम्भूतो गुणो हरिः ॥ [भ्प् १।७।११] इति । अत्र विशेष-जिज्ञासा चेत् श्री-भागवत-सन्दर्भो दृश्यताम् इत्य् अलम् अतिविस्तरेण ॥ ४० ॥ माया हि यस्य जगद्-अण्ड-शतानि सूते त्रैगुण्य-तद्-विषय-वेद-वितायमाना । सत्त्वावलम्बि-पर-सत्त्वं विशुद्ध-सत्त्वम्- गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥४१॥

tad evaṃ tasya sarvāvatāritvena pūrṇatvam uktvā svarūpeṇāpy āha yasyeti | dvayor eka-rūpatve'pi viśiṣṭatayāvirbhāvāt śrī-govindasya dharmi-rūpatvam aviśiṣṭatayāvirbhāvāt brahmaṇo dharma-rūpatvaṃ tataḥ pūrvasya maṇḍala-snānīyatvam iti bhāvaḥ | tatra viṣṇu-purāṇam api sampravadate śubhāśrayaḥ sa-cittasya sarvagasya tathātmanaḥ [ViP 6.7.76] iti | vyākhyātaṃ ca śrīdhara-svāmibhiḥ - sarvagasyātmanaḥ ppara-brahmaṇo apy āśrayaḥ pratiṣṭhā | tad uktaṃ bhagavatā brahmaṇo hi pratiṣṭhāham [Gītā 14.27] iti | ataivaikādaśe sva-vibhūti-gaṇanāyāṃ tad api svayaṃ gaṇitam -- pṛthivī vāyur ākāśa āpo jyotir ahaṃ mahān | vikāraḥ puruṣo 'vyaktaṃ rajaḥ sattvaṃ tamaḥ param || [BhP 11.16.37] iti | ṭīkā cātra - paraṃ brahma ca ity eṣā | śrī-matsya-devenāpy aṣṭame tathoktam - madīyaṃ mahimānaṃ ca paraṃ brahmeti śabditam [BhP 8.24.38] | ataiva śrī-yāmunācārya-caraṇair api - yad-aṇḍāntara-gocaraṃ ca yad daśottarāṇy āvaraṇāni yāni ca | guṇāḥ pradhānaṃ puruṣaḥ paraṃ padaṃ parātparaṃ brahma ca te vibhūtayaḥ || [Stotra-ratnam 14] iti | ataivāha dhruvaś caturthe - yā nirvṛtis tanu-bhṛtāṃ tava pāda-padma- dhyānād bhavaj-jana-kathā-śravaṇena vā syāt | sā brahmaṇi sva-mahimany api nātha mā bhūt kiṃ tv antakāsi-lulitāt patatāṃ vimānāt || [BhP 4.9.10] ataivātmārāmāṇām api tad guṇenākarṣaḥ śrūyate | ātmārāmāś ca munayo nirgranthā apy urukrame | kurvanty ahaitukīṃ bhaktim itthambhūto guṇo hariḥ || [BhP 1.7.11] iti | atra viśeṣa-jijñāsā cet śrī-bhāgavata-sandarbho dṛśyatām ity alam ativistareṇa || 40 || māyā hi yasya jagad-aṇḍa-śatāni sūte traiguṇya-tad-viṣaya-veda-vitāyamānā | sattvāvalambi-para-sattvaṃ viśuddha-sattvam- govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||41||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एवं तस्य स्वरूप-गत-माहात्म्यं दर्शयित्वा जगद्-गत-माहात्म्यं दर्शयति द्वाभ्याम् । तत्र बहिरङ्ग-शक्ति-मायाचिन्त्य-कार्य-गतम् आह माया हीति । मायया हि तस्य स्पर्शो नास्तीत्य् आह सत्त्वेति । सत्त्वस्य रजस्-तमो-मिश्रस्याश्रयि यत् परं तद् अमिश्रं शुद्धं सत्त्वं तस्माद् अपि विशुद्धं चिच्-छक्ति-वृत्ति-रूपं सत्त्वं यस्य तम् । तथोक्तं श्री-विष्णु-पुराणे - सत्त्वादयो न सन्तीशे यत्र च प्राकृता गुणाः । स शुद्धः सर्व-शुद्धेभ्यः पुमान् आद्यः प्रसीदतु ॥ ह्लादिनी सन्धिनी संवित् त्वय्य् एका गुण-संश्रये । ह्लाद-ताप-करी मिश्रा त्वयि नो गुण-वर्जिते ॥ [विप् १।९।४४-४५] इति । विशेषतः श्री-भागवत-सन्दर्भे तद् इदम् अपि विवृतम् अस्ति ॥ ४१ ॥ आनन्द-चिन्मय-रसात्मतया मनःसु यः प्राणिनां प्रतिफलन् स्मरताम् उपेत्य । लीलायितेन भुवनानि जयत्य् अजस्रम्- गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥४२॥

tad evaṃ tasya svarūpa-gata-māhātmyaṃ darśayitvā jagad-gata-māhātmyaṃ darśayati dvābhyām | tatra bahiraṅga-śakti-māyācintya-kārya-gatam āha māyā hīti | māyayā hi tasya sparśo nāstīty āha sattveti | sattvasya rajas-tamo-miśrasyāśrayi yat paraṃ tad amiśraṃ śuddhaṃ sattvaṃ tasmād api viśuddhaṃ cic-chakti-vṛtti-rūpaṃ sattvaṃ yasya tam | tathoktaṃ śrī-viṣṇu-purāṇe - sattvādayo na santīśe yatra ca prākṛtā guṇāḥ | sa śuddhaḥ sarva-śuddhebhyaḥ pumān ādyaḥ prasīdatu || hlādinī sandhinī saṃvit tvayy ekā guṇa-saṃśraye | hlāda-tāpa-karī miśrā tvayi no guṇa-varjite || [ViP 1.9.44-45] iti | viśeṣataḥ śrī-bhāgavata-sandarbhe tad idam api vivṛtam asti || 41 || ānanda-cinmaya-rasātmatayā manaḥsu yaḥ prāṇināṃ pratiphalan smaratām upetya | līlāyitena bhuvanāni jayaty ajasram- govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||42||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगद्-आवेशवत् ॥४२॥ गोलोक-नाम्नि निज-धाम्नि तले च तस्य देवि महेश-हरि-धामसु तेषु तेषु । ते ते प्रभाव-निचया विहिताश् च येन गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥४३॥

jagad-āveśavat ||42|| goloka-nāmni nija-dhāmni tale ca tasya devi maheśa-hari-dhāmasu teṣu teṣu | te te prabhāva-nicayā vihitāś ca yena govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||43||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये वसन्ति ममाधिष्ण्ये मृता यान्ति ममालयम् ॥ अत्र या गोप-कन्याश् च निवसन्ति ममालये । योगिन्यस् ता मया नित्यं मम सेवा-परायणाः ॥ पञ्च-योजनम् एवास्ति वनं मे देह-रूपकम् । कालिन्दीयं सुषुम्नाख्या परमामृत-वाहिनी ॥ अत्र देवाश् च भूतानि वर्तन्ते सूक्ष्म-रूपतः । सर्व-देव-मयश् चाहं न त्यजामि वनं क्वचित् ॥ आविर्भावस् तिरोभावो भवेन् मे ऽत्र युगे युगे । तेजो-मयम् इदं रम्यम् अदृश्यं चर्म-चक्षुषा ॥ इति एतद्-रूपम् एवाश्रित्य वाराहादौ ते नित्य-कदम्बादयो वर्णिताः । तस्माद् अदृश्यमानस्यैव वृन्दावनस्य अस्मद्-अदृश्य तादृश-प्रकाश-विशेष एव गोलोक इति लब्धम् । यदा चास्मद्-दृश्यमाने प्रकाशे स-परिकरः श्री-कृष्ण आविर्भवति तदैव तस्यावतार उच्यते । तदैव च रस-विशेष-पोषाय संयोग-विरहः, पुनः संयोगादिमय-विचित्र-लीला-पारदार्यादि-व्यवहारश् च गम्यते । यदा तु यथात्र यथा वान्यत्र तन्त्र-यामल-संहिता-पञ्चरात्रादिषु तथा दिग्-दर्शनेन विशेषा ज्ञेयाः । तथा च दशमे जयति जननिवासो देवकी जन्म-वादः [भ्प् १०।९०।४८] इत्य् आदि । तथा च पाद्मे निर्वाण-खण्डे श्री-भगवद्-व्यास-वाक्ये - पश्य त्वं दर्शयिष्यामि स्वरूपं वेद-गोपितम् । ततोऽपश्यम् अहं भूप बालं कालाम्बुद-प्रभम् ॥ गोप-कन्यावृतं गोपं हसन्तं गोप-बालकैः ॥ इति । अनेन अत्र या गोप-कन्याश् चेति पूर्वोक्तेन च अनालब्ध-स्त्री-धर्म-वयस्कतादि-बोधकेन कन्या-पदेन तासाम् अन्यादृशत्वं निराक्रियते । तथा च गौतमीये चतुर्थाध्याये - अथ वृन्दावनं ध्यायेत् इत्य् आरभ्य तद्-ध्यानं - स्वर्गाद् इव परिभ्रष्ट कन्यका-शत-मण्डितम् । गोप-वत्स-गणाकीर्णं वृक्ष-षण्डैश् च मण्डितम् ॥ गोप-कन्या-सहस्रैस् तु पद्म-पत्रायतेक्षणैः । अर्चितं भाव-कुसुमैस् त्रैलोक्यैक-गुरुं परम् ॥ इत्य् आदि । तद्-दर्शनादिकारी च दर्शितस् तत्रैव सद्-आचार-प्रसङ्गे - अहर्-निशं जपेन् मन्त्रं मन्त्री नियत-मानसः । स पश्यति न सन्देहो गोप-वेश-धरं हरिम् ॥ इति । अतैव तापन्यां ब्रह्म-वाक्यम् - तद् उ होवाच ब्रह्मणोऽसाव् अनवरतं मे ध्यातः स्तुतः । परार्धान्ते सोऽबुध्यत । गोपवेशो मे पुरुषः पुरस्ताद् आविर्बभूव ॥ इति तस्मात् क्षीरोद-शाय्य् आद्य्-अवतारतया तस्य यत् कथनं तत् तु तद्-अंशानां तत्र प्रवेशापेक्षया अलम् अतिविस्तरेण श्री-कृष्ण-सन्दर्भे दर्शित-चरेण ॥ ४३ ॥ सृष्टि-स्थिति-प्रलय-साधन-शक्तिर् एका छायेव यस्य भुवनानि बिभर्ति दुर्गा । इच्छानुरूपम् अपि यस्य च चेष्टते सा गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥४४॥

ye vasanti mamādhiṣṇye mṛtā yānti mamālayam || atra yā gopa-kanyāś ca nivasanti mamālaye | yoginyas tā mayā nityaṃ mama sevā-parāyaṇāḥ || pañca-yojanam evāsti vanaṃ me deha-rūpakam | kālindīyaṃ suṣumnākhyā paramāmṛta-vāhinī || atra devāś ca bhūtāni vartante sūkṣma-rūpataḥ | sarva-deva-mayaś cāhaṃ na tyajāmi vanaṃ kvacit || āvirbhāvas tirobhāvo bhaven me 'tra yuge yuge | tejo-mayam idaṃ ramyam adṛśyaṃ carma-cakṣuṣā || iti etad-rūpam evāśritya vārāhādau te nitya-kadambādayo varṇitāḥ | tasmād adṛśyamānasyaiva vṛndāvanasya asmad-adṛśya tādṛśa-prakāśa-viśeṣa eva goloka iti labdham | yadā cāsmad-dṛśyamāne prakāśe sa-parikaraḥ śrī-kṛṣṇa āvirbhavati tadaiva tasyāvatāra ucyate | tadaiva ca rasa-viśeṣa-poṣāya saṃyoga-virahaḥ, punaḥ saṃyogādimaya-vicitra-līlā-pāradāryādi-vyavahāraś ca gamyate | yadā tu yathātra yathā vānyatra tantra-yāmala-saṃhitā-pañcarātrādiṣu tathā dig-darśanena viśeṣā jñeyāḥ | tathā ca daśame jayati jananivāso devakī janma-vādaḥ [BhP 10.90.48] ity ādi | tathā ca pādme nirvāṇa-khaṇḍe śrī-bhagavad-vyāsa-vākye - paśya tvaṃ darśayiṣyāmi svarūpaṃ veda-gopitam | tato'paśyam ahaṃ bhūpa bālaṃ kālāmbuda-prabham || gopa-kanyāvṛtaṃ gopaṃ hasantaṃ gopa-bālakaiḥ || iti | anena atra yā gopa-kanyāś ceti pūrvoktena ca anālabdha-strī-dharma-vayaskatādi-bodhakena kanyā-padena tāsām anyādṛśatvaṃ nirākriyate | tathā ca gautamīye caturthādhyāye - atha vṛndāvanaṃ dhyāyet ity ārabhya tad-dhyānaṃ - svargād iva paribhraṣṭa kanyakā-śata-maṇḍitam | gopa-vatsa-gaṇākīrṇaṃ vṛkṣa-ṣaṇḍaiś ca maṇḍitam || gopa-kanyā-sahasrais tu padma-patrāyatekṣaṇaiḥ | arcitaṃ bhāva-kusumais trailokyaika-guruṃ param || ity ādi | tad-darśanādikārī ca darśitas tatraiva sad-ācāra-prasaṅge - ahar-niśaṃ japen mantraṃ mantrī niyata-mānasaḥ | sa paśyati na sandeho gopa-veśa-dharaṃ harim || iti | ataiva tāpanyāṃ brahma-vākyam - tad u hovāca brahmaṇo'sāv anavarataṃ me dhyātaḥ stutaḥ | parārdhānte so'budhyata | gopaveśo me puruṣaḥ purastād āvirbabhūva || iti tasmāt kṣīroda-śāyy ādy-avatāratayā tasya yat kathanaṃ tat tu tad-aṃśānāṃ tatra praveśāpekṣayā alam ativistareṇa śrī-kṛṣṇa-sandarbhe darśita-careṇa || 43 || sṛṣṭi-sthiti-pralaya-sādhana-śaktir ekā chāyeva yasya bhuvanāni bibharti durgā | icchānurūpam api yasya ca ceṣṭate sā govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||44||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीरं यथा दधि विकार-विशेष-योगात् सञ्जायते न हि ततः पृथग् अस्ति हेतोः । यः शम्भुताम् अपि तथा समुपैति कार्याद् गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥४५॥

kṣīraṃ yathā dadhi vikāra-viśeṣa-yogāt sañjāyate na hi tataḥ pṛthag asti hetoḥ | yaḥ śambhutām api tathā samupaiti kāryād govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||45||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ क्रम-प्राप्तं महेशं निरूपयति क्षीरम् इति । कार्य-कारण-भाव-मात्रांशे दृष्टान्तोऽयं दार्ष्टान्तिक-कारणस्य निर्विकारत्वात् चिन्तामण्य्-आदिवत् अचिन्त्य-शक्त्यैव तद्-आदि-कार्यतयापि स्थितत्वात् । श्रुतिश् च एको नारायण एवाग्र आसीत्, न ब्रह्मा न च शङ्करः, स मुनिर् भूत्वा समचिन्तयत् । तत एवैते व्यजायन्त विश्वो हिरण्यगर्भोऽग्निर् वरुण-रुद्रेन्द्राः इति तथा स ब्रह्मणा सृजति रुद्रेण नाशयति । सोऽनुत्पत्ति-लय एव हरिः । कारण-रूपः परः परमानन्दः । इति । शम्भोर् अपि कार्यत्वं गुण-संवलनात् । यथोक्तं श्री-दशमे - हरिर् हि निर्गुणः साक्षात् पुरुषः प्रकृतेः परः स सर्व-दृग् उपद्रष्टा तं भजन् निर्गुणो भवेत् ॥ [भ्प् १०।८८।५] इति । एतद् एवोक्तं - विकार-विशेष-योगाद् इति । कुत्रचिद् अभेदोक्तिर् या दृश्यते ताम् अपि समादधाति ततो हेतोः पृथक्त्वं नास्तीति । यथोक्तम् ऋग्-वेद-शिरसि - अथ नित्यो देव एको नारायणः । ब्रह्मा नारायणः । शिवश् च नारायणः । शक्रश् च नारायणः । द्वादशादित्याश् च नारायणः । वासवो नारायणः । अश्विनी नारायणः । सर्वे ऋषयो नारायणः । कालश् च नारायणः । दिशश् च नारायणः । अधश् च नारायणः । ऊर्ध्वश् च नारायणः । अन्तर् बहिश् च नारायणः । नारायण एवेदं सर्वं जातं जगत्यां जगद् इत्य् आदि । द्वितीये ब्रह्मणा त्व् एवम् उक्तं - सृजामि तन्-नियुक्तो ऽहं हरो हरति तद्-वशः । विश्वं पुरुष-रूपेण परिपाति त्रि-शक्ति-धृक् ॥ [भ्प् २।६।३३] इति ॥४५॥ दीपार्चिर् एव हि दशान्तरम् अभ्युपेत्य दीपायते विवृत-हेतु-समान-धर्मा । यस् तादृग् एव हि च विष्णुतया विभाति गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥४६॥

atha krama-prāptaṃ maheśaṃ nirūpayati kṣīram iti | kārya-kāraṇa-bhāva-mātrāṃśe dṛṣṭānto'yaṃ dārṣṭāntika-kāraṇasya nirvikāratvāt cintāmaṇy-ādivat acintya-śaktyaiva tad-ādi-kāryatayāpi sthitatvāt | śrutiś ca eko nārāyaṇa evāgra āsīt, na brahmā na ca śaṅkaraḥ, sa munir bhūtvā samacintayat | tata evaite vyajāyanta viśvo hiraṇyagarbho'gnir varuṇa-rudrendrāḥ iti tathā sa brahmaṇā sṛjati rudreṇa nāśayati | so'nutpatti-laya eva hariḥ | kāraṇa-rūpaḥ paraḥ paramānandaḥ | iti | śambhor api kāryatvaṃ guṇa-saṃvalanāt | yathoktaṃ śrī-daśame - harir hi nirguṇaḥ sākṣāt puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ sa sarva-dṛg upadraṣṭā taṃ bhajan nirguṇo bhavet || [BhP 10.88.5] iti | etad evoktaṃ - vikāra-viśeṣa-yogād iti | kutracid abhedoktir yā dṛśyate tām api samādadhāti tato hetoḥ pṛthaktvaṃ nāstīti | yathoktam ṛg-veda-śirasi - atha nityo deva eko nārāyaṇaḥ | brahmā nārāyaṇaḥ | śivaś ca nārāyaṇaḥ | śakraś ca nārāyaṇaḥ | dvādaśādityāś ca nārāyaṇaḥ | vāsavo nārāyaṇaḥ | aśvinī nārāyaṇaḥ | sarve ṛṣayo nārāyaṇaḥ | kālaś ca nārāyaṇaḥ | diśaś ca nārāyaṇaḥ | adhaś ca nārāyaṇaḥ | ūrdhvaś ca nārāyaṇaḥ | antar bahiś ca nārāyaṇaḥ | nārāyaṇa evedaṃ sarvaṃ jātaṃ jagatyāṃ jagad ity ādi | dvitīye brahmaṇā tv evam uktaṃ - sṛjāmi tan-niyukto 'haṃ haro harati tad-vaśaḥ | viśvaṃ puruṣa-rūpeṇa paripāti tri-śakti-dhṛk || [BhP 2.6.33] iti ||45|| dīpārcir eva hi daśāntaram abhyupetya dīpāyate vivṛta-hetu-samāna-dharmā | yas tādṛg eva hi ca viṣṇutayā vibhāti govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||46||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ क्रम-प्राप्तं हरि-स्वरूपम् एकं निरूपयन् गुणावतार-महेश-प्रसङ्गाद् गुणावतारं विष्णुं निरूपयति दीपार्चिर् इति । तादृक्त्वे हेतुः । विवृत-हेत-समान-धर्मेति । यद्यॡ श्री-गोविन्दांशांशः कारणार्णव-शायी तस्य गर्भोदक-शायी, तस्य चावतारोऽयं विष्णुर् इति लभ्यते तथापि महा-दीपात् क्रम-परम्परयातिसूक्ष्म-निर्मल-दीपस्योदितस्य । ज्योति-रूपत्वांशे यथा तेन सह साम्यम् । तथा गोविन्देन विष्णुर् गम्यते । शम्भोस् तु तमोऽधिष्ठानत्वात् कज्ज्वल-मय-सूक्ष्म-दीप-शिखा-स्थानीयस्य न तथा साम्यम् इति बोधनाय तद् इत्थम् उच्यते । महा-विष्णोर् अपि कला-विशेषत्वेन दर्शयिष्यमाणत्वात् ॥४६॥ यः कारणार्णव-जले भजति स्म योग- निद्राम् अनन्त-जगद्-अण्ड-स-रोम-कूपः । आधार-शक्तिम् अवलम्ब्य परां स्व-मूर्तिं गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥४७॥

atha krama-prāptaṃ hari-svarūpam ekaṃ nirūpayan guṇāvatāra-maheśa-prasaṅgād guṇāvatāraṃ viṣṇuṃ nirūpayati dīpārcir iti | tādṛktve hetuḥ | vivṛta-heta-samāna-dharmeti | yadyaḸ śrī-govindāṃśāṃśaḥ kāraṇārṇava-śāyī tasya garbhodaka-śāyī, tasya cāvatāro'yaṃ viṣṇur iti labhyate tathāpi mahā-dīpāt krama-paramparayātisūkṣma-nirmala-dīpasyoditasya | jyoti-rūpatvāṃśe yathā tena saha sāmyam | tathā govindena viṣṇur gamyate | śambhos tu tamo'dhiṣṭhānatvāt kajjvala-maya-sūkṣma-dīpa-śikhā-sthānīyasya na tathā sāmyam iti bodhanāya tad ittham ucyate | mahā-viṣṇor api kalā-viśeṣatvena darśayiṣyamāṇatvāt ||46|| yaḥ kāraṇārṇava-jale bhajati sma yoga- nidrām ananta-jagad-aṇḍa-sa-roma-kūpaḥ | ādhāra-śaktim avalambya parāṃ sva-mūrtiṃ govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||47||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कारणार्णव-शायिनं निरूपयति । अनन्त-जगद्-अण्डैः सह रोम-कूपा यस्य सः । सह-शब्दस्य पूर्व-निपाताभावः, आर्षः । आधार-शक्ति-मयीं परां स्व-मूर्तिं, शेषाख्याम् ॥४७॥ यस्यैक-निश्वसित-कालम् अथावलम्ब्य जीवन्ति लोम-विलजा जगद्-अण्ड-नाथाः । विष्णुर् महान् स इह यस्य कला-विशेषो गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥४८॥

atha kāraṇārṇava-śāyinaṃ nirūpayati | ananta-jagad-aṇḍaiḥ saha roma-kūpā yasya saḥ | saha-śabdasya pūrva-nipātābhāvaḥ, ārṣaḥ | ādhāra-śakti-mayīṃ parāṃ sva-mūrtiṃ, śeṣākhyām ||47|| yasyaika-niśvasita-kālam athāvalambya jīvanti loma-vilajā jagad-aṇḍa-nāthāḥ | viṣṇur mahān sa iha yasya kalā-viśeṣo govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||48||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र सर्व-ब्रह्माण्ड-पालको यस् तवावतारतया महा-ब्रह्मादि-सहचरत्वेन तद्-अतिभिन्नत्वेन च महा-विष्णुर् दर्शितः । अत्र च तम् अप्य् एवं तत्-सलक्षणतया वर्णयति । तत्-तज्-जगद्-अण्ड-नाथा विष्ण्व्-आदयः जीवन्ति तत्-तद्-अधिकारितया जगति प्रकटं तिष्ठन्ति ॥४८॥ भास्वान् यथाश्म-शकलेषु निजेषु तेजः स्वीयम् कियत् प्रकटयत्य् अपि तद्वद् अत्र । ब्रह्मा य एष जगद्-अण्ड-विधान-कर्ता गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥४९॥

tatra sarva-brahmāṇḍa-pālako yas tavāvatāratayā mahā-brahmādi-sahacaratvena tad-atibhinnatvena ca mahā-viṣṇur darśitaḥ | atra ca tam apy evaṃ tat-salakṣaṇatayā varṇayati | tat-taj-jagad-aṇḍa-nāthā viṣṇv-ādayaḥ jīvanti tat-tad-adhikāritayā jagati prakaṭaṃ tiṣṭhanti ||48|| bhāsvān yathāśma-śakaleṣu nijeṣu tejaḥ svīyam kiyat prakaṭayaty api tadvad atra | brahmā ya eṣa jagad-aṇḍa-vidhāna-kartā govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||49||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एवं देव्य्-आदीनां तद्-आश्रयकत्वं दर्शयित्वा प्रसङ्ग-सङ्गत्या ब्रह्मणश् च दर्शयन् अतीव-भिन्नतया जीवत्वम् एव स्पष्टयति भास्वान् इति । भास्वान् सूर्यो, यथा निजेषु नित्य-स्वीयत्वेन विख्यातेषु अश्म-सकलेषु सूर्य-कान्ताख्येषु स्वीयं किञ्चित् तेजः प्रकटयति । अपि-शब्दात् तेन तद्-उपाधिकांशेन दाहादि-कार्यं स्वयम् एव करोति । तथा य एव जीव-विशेष-किञ्चित्-तेजः प्रकटयति । तेन तद्-उपाधिकांशेन स्वयम् एव ब्रह्मा सन् जगद्-अण्डे ब्रह्माण्डे विधान-कर्ता व्यष्टि-सृष्टि-कर्ता भवतीत्य् अर्थः । यद् वा महा-ब्रह्मैवायं वर्ण्यते । तद्-उपलक्षितो महा-शिवश् च ज्ञेयः । ततश् च जगद्-अण्डानां विधान-कर्तृत्वं च युक्तम् एव । यद्यपि दुर्गाख्या माया कारणार्णव-शायिन एव कर्मकरी । यद्यपि च ब्रह्म-विष्ण्व्-आद्या गर्भोदक-शायिन एवावतारास् तथापि तस्य सर्वाश्रयतया तेऽपि तद्-आश्रिततया गणिताः । एवम् उत्तरत्रापि ॥४९॥ यत्-पाद-पल्लव-युगं विनिधाय कुम्भ- द्वन्द्वे प्रणाम-समये स गणाधिराजः । विघ्नान् विहन्तुम् अलम् अस्य जगत्-त्रयस्य गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥५०॥

tad evaṃ devy-ādīnāṃ tad-āśrayakatvaṃ darśayitvā prasaṅga-saṅgatyā brahmaṇaś ca darśayan atīva-bhinnatayā jīvatvam eva spaṣṭayati bhāsvān iti | bhāsvān sūryo, yathā nijeṣu nitya-svīyatvena vikhyāteṣu aśma-sakaleṣu sūrya-kāntākhyeṣu svīyaṃ kiñcit tejaḥ prakaṭayati | api-śabdāt tena tad-upādhikāṃśena dāhādi-kāryaṃ svayam eva karoti | tathā ya eva jīva-viśeṣa-kiñcit-tejaḥ prakaṭayati | tena tad-upādhikāṃśena svayam eva brahmā san jagad-aṇḍe brahmāṇḍe vidhāna-kartā vyaṣṭi-sṛṣṭi-kartā bhavatīty arthaḥ | yad vā mahā-brahmaivāyaṃ varṇyate | tad-upalakṣito mahā-śivaś ca jñeyaḥ | tataś ca jagad-aṇḍānāṃ vidhāna-kartṛtvaṃ ca yuktam eva | yadyapi durgākhyā māyā kāraṇārṇava-śāyina eva karmakarī | yadyapi ca brahma-viṣṇv-ādyā garbhodaka-śāyina evāvatārās tathāpi tasya sarvāśrayatayā te'pi tad-āśritatayā gaṇitāḥ | evam uttaratrāpi ||49|| yat-pāda-pallava-yugaṃ vinidhāya kumbha- dvandve praṇāma-samaye sa gaṇādhirājaḥ | vighnān vihantum alam asya jagat-trayasya govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||50||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सर्वे सर्व-विघ्न-निवारणार्थं प्रथमं गणपतिं स्तुवन्तीति तस्यैव स्तुति-योग्यतेत्य् आशङ्कया प्रत्याचष्टे यत्-पादेति । कैमुत्येन तद् एवं दृढीकृतं श्री-कपिल-देवेन -- यत्-पाद-निःसृत-सरित्-प्रवरोदकेन तीर्थेन मूर्ध्न्य् अधिकृतेन शिवः शिवो ऽभूत् [भ्प् ३।२८।२२] इति ॥ ५० ॥ अग्निर् महि गगनम् अम्बु मरुद् दिशश् च कालस् तथात्म-मनसीति जगत्-त्रयाणि । यस्माद् भवन्ति विभवन्ति विशन्ति यं च गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥५१॥

atha sarve sarva-vighna-nivāraṇārthaṃ prathamaṃ gaṇapatiṃ stuvantīti tasyaiva stuti-yogyatety āśaṅkayā pratyācaṣṭe yat-pādeti | kaimutyena tad evaṃ dṛḍhīkṛtaṃ śrī-kapila-devena -- yat-pāda-niḥsṛta-sarit-pravarodakena tīrthena mūrdhny adhikṛtena śivaḥ śivo 'bhūt [BhP 3.28.22] iti || 50 || agnir mahi gaganam ambu marud diśaś ca kālas tathātma-manasīti jagat-trayāṇi | yasmād bhavanti vibhavanti viśanti yaṃ ca govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||51||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् च युक्तम् इत्य् आह अग्निर् महीति । सर्वं स्पष्टम् ॥५१॥ यच्-चक्षुर् एष सविता सकल-ग्रहाणां राजा समस्त-सुर-मूर्तिर् अशेष-तेजाः । यस्याज्ञया भ्रमति सम्भृत-काल-चक्रो गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥५२॥

tac ca yuktam ity āha agnir mahīti | sarvaṃ spaṣṭam ||51|| yac-cakṣur eṣa savitā sakala-grahāṇāṃ rājā samasta-sura-mūrtir aśeṣa-tejāḥ | yasyājñayā bhramati sambhṛta-kāla-cakro govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||52||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केचित् स-वितारं सर्वेश्वरं वदन्ति यथाह यच्-चक्षुर् इति य एव चक्षुः प्रकाशको यस्य सः । यद् आदित्य-गतं तेजो जगद् भासयतेऽखिलम् । यच् चन्द्रमसि यच् चाग्नौ तत् तेजो विद्धि मामकम् ॥ इति गीताभ्यः । भीषास्माद् वातः पवते भीषोदेति सूर्यः ॥ इत्य् आदि श्रुतेः । विराड्-रूपस्यैव सवितृ-चक्षुष्ट्वाच् च ॥ ५२ ॥ धर्मो ऽथ पाप-निचयः श्रुतयस् तपांसि ब्रह्मादि-कीट-पतगावधयश् च जीवाः । यद्-दत्त-मात्र-विभव-प्रकट-प्रभावा गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥५३॥

kecit sa-vitāraṃ sarveśvaraṃ vadanti yathāha yac-cakṣur iti ya eva cakṣuḥ prakāśako yasya saḥ | yad āditya-gataṃ tejo jagad bhāsayate'khilam | yac candramasi yac cāgnau tat tejo viddhi māmakam || iti gītābhyaḥ | bhīṣāsmād vātaḥ pavate bhīṣodeti sūryaḥ || ity ādi śruteḥ | virāḍ-rūpasyaiva savitṛ-cakṣuṣṭvāc ca || 52 || dharmo 'tha pāpa-nicayaḥ śrutayas tapāṃsi brahmādi-kīṭa-patagāvadhayaś ca jīvāḥ | yad-datta-mātra-vibhava-prakaṭa-prabhāvā govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||53||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस् त्व् इन्द्रगोपम् अथवेन्द्रम् अहो स्व-कर्म- बन्धानुरूप-फल-भाजनम् आतनोति । कर्माणि निर्दहति किन्तु च भक्ति-भाजां गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥५४॥

yas tv indragopam athavendram aho sva-karma- bandhānurūpa-phala-bhājanam ātanoti | karmāṇi nirdahati kintu ca bhakti-bhājāṃ govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||54||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतैव सर्वेश्वरस् तु पर्जन्यवद् द्रष्टव्यः इति न्यायेन कर्मानुरूप-फल-दातृत्वेन साम्येऽपि भक्ते तु पक्षपात-विशेषं करोतीत्य् आह यस् त्व् इन्द्रेति । समोऽहं सर्व-भूतेषु न मे द्वेषोऽस्ति न प्रियः । ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्य् अहम् ॥ [गीता ९।२९] इति । अनन्याश् चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते । तेषां नित्याभियुक्तानां योग-क्षेमं वहाम्य् अहम् ॥ [गीता ९।२२] इति च श्री-गीताभ्यः ॥ ५४ ॥ यं क्रोध-काम-सहज-प्रणयादि-भीति- वात्सल्य-मोह-गुरु-गौरव-सेव्य-भावैः । सञ्चिन्त्य तस्य सदृशीं तनुम् आपुर् एते गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥५५॥

ataiva sarveśvaras tu parjanyavad draṣṭavyaḥ iti nyāyena karmānurūpa-phala-dātṛtvena sāmye'pi bhakte tu pakṣapāta-viśeṣaṃ karotīty āha yas tv indreti | samo'haṃ sarva-bhūteṣu na me dveṣo'sti na priyaḥ | ye bhajanti tu māṃ bhaktyā mayi te teṣu cāpy aham || [Gītā 9.29] iti | ananyāś cintayanto māṃ ye janāḥ paryupāsate | teṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yoga-kṣemaṃ vahāmy aham || [Gītā 9.22] iti ca śrī-gītābhyaḥ || 54 || yaṃ krodha-kāma-sahaja-praṇayādi-bhīti- vātsalya-moha-guru-gaurava-sevya-bhāvaiḥ | sañcintya tasya sadṛśīṃ tanum āpur ete govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||55||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

य एव च वैर्भ्योऽप्य् अन्य-दुर्लभ-फलं ददाति किम् उत स्व-विषयक-कामादिना निष्काम-श्रेष्ठेभ्यः । ततः को वान्यो भजनीय इति भजामीत्य् अन्त-प्रकरणम् उपसंहरति यं क्रोधेति । सहज-प्रणयं सख्यम् । वात्सल्य-पित्राद्य्-उचित-भावः । मोहः सर्व-विस्मरण-मय-भावः । पर-ब्रह्मतयास्फूर्तिः । गुरु-गौरवं स्वस्मिन् पितृत्वादि-भावनामयम् । सेव्योऽयं मेमेति भावना दास्यम् इत्य् अर्थः । तस्य सदृशीं क्रोधावेशिनोऽप्राकृत-मात्रांशेन, तु तत् तद् भावना योग्य-रूप-गुणांश-लाभ-तारतम्येन तुल्यम् इत्य् अर्थः । अदृष्टान्यतमं लोके शीलौदार्य-गुणैः समम् इति श्री-वासुदेव-वाक्यस्य । जगद्-व्यापार-वर्जम् [व्स्। ४।४।१७] इति ब्रह्म-सूत्रस्य, प्रयोज्यमाने मयि तां शुद्धां भागवतीं तनुम् इति श्री-नारद-वाक्यस्य च दृष्ट्या सर्वथा तत्-सदृशत्वे विरोधात् । वैरेण यं नृपतयः इत्य् आदौ अनुरक्त-धियाम् पुनः किम् इत्य् अनुरक्त-धीषु सुष्ठ्व् इति । अनेन गोलोक-स्थ-प्रपञ्चावतीर्णयोर् एकत्वम् एव दर्शितम् । तद् उक्तं - नन्दादयस् तु तं दृष्ट्वा इत्य् आदि ॥ ५५ ॥ श्रियः कान्ताः कान्तः परम-पुरुषः कल्प-तरवो द्रुमा भूमिश् चिन्तामणि-गण-मयि तोयम् अमृतम् । कथा गानं नाट्यं गमनम् अपि वंशी प्रिय-सखि चिद्-आनन्दं ज्योतिः परम् अपि तद् आस्वाद्यम् अपि च ॥

ya eva ca vairbhyo'py anya-durlabha-phalaṃ dadāti kim uta sva-viṣayaka-kāmādinā niṣkāma-śreṣṭhebhyaḥ | tataḥ ko vānyo bhajanīya iti bhajāmīty anta-prakaraṇam upasaṃharati yaṃ krodheti | sahaja-praṇayaṃ sakhyam | vātsalya-pitrādy-ucita-bhāvaḥ | mohaḥ sarva-vismaraṇa-maya-bhāvaḥ | para-brahmatayāsphūrtiḥ | guru-gauravaṃ svasmin pitṛtvādi-bhāvanāmayam | sevyo'yaṃ memeti bhāvanā dāsyam ity arthaḥ | tasya sadṛśīṃ krodhāveśino'prākṛta-mātrāṃśena, tu tat tad bhāvanā yogya-rūpa-guṇāṃśa-lābha-tāratamyena tulyam ity arthaḥ | adṛṣṭānyatamaṃ loke śīlaudārya-guṇaiḥ samam iti śrī-vāsudeva-vākyasya | jagad-vyāpāra-varjam [Vs. 4.4.17] iti brahma-sūtrasya, prayojyamāne mayi tāṃ śuddhāṃ bhāgavatīṃ tanum iti śrī-nārada-vākyasya ca dṛṣṭyā sarvathā tat-sadṛśatve virodhāt | vaireṇa yaṃ nṛpatayaḥ ity ādau anurakta-dhiyām punaḥ kim ity anurakta-dhīṣu suṣṭhv iti | anena goloka-stha-prapañcāvatīrṇayor ekatvam eva darśitam | tad uktaṃ - nandādayas tu taṃ dṛṣṭvā ity ādi || 55 || śriyaḥ kāntāḥ kāntaḥ parama-puruṣaḥ kalpa-taravo drumā bhūmiś cintāmaṇi-gaṇa-mayi toyam amṛtam | kathā gānaṃ nāṭyaṃ gamanam api vaṃśī priya-sakhi cid-ānandaṃ jyotiḥ param api tad āsvādyam api ca ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यत्र क्षीराब्धिः स्रवति सुरभीभ्यश् च सु-महान् निमेषार्धाख्यो वा व्रजति न हि यत्रापि समयः । भजे श्वेतद्वीपं तम् अहम् इह गोलोकम् इति यं विदन्तस् ते सन्तः क्षिति-विरल-चाराः कतिपये ॥५६॥

sa yatra kṣīrābdhiḥ sravati surabhībhyaś ca su-mahān nimeṣārdhākhyo vā vrajati na hi yatrāpi samayaḥ | bhaje śvetadvīpaṃ tam aham iha golokam iti yaṃ vidantas te santaḥ kṣiti-virala-cārāḥ katipaye ||56||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एवं निजेष्ट-देवं भजनीयत्वेन स्तुत्वा तेन विशिष्टं तल् लोकं तथा स्तौति श्रियः कान्ता इति युग्मकेन । श्रियः श्री-व्रज-सुन्दरी रूपास् तासाम् एव मन्त्रे ध्याने च सर्वत्र प्रसिद्धेः । तासाम् अनन्तानाम् अप्य् एक एव कान्तः इति परम-नारायणादिभ्योऽपि तस्य तत्-तल्-लोकेभ्योऽपि तदीय-लोकस्य चास्य माहात्म्यं दर्शितम् । कल्प-तरवो द्रुमाः इति तेषां सर्वेषाम् एव सर्व-प्रदत्वात् त्वात् तथैव प्रथितम् । भूमिर् इत्य् आदिकं च तद्वद् भूमिर् अपि सर्व-स्पृहां ददाति किम् उत कौस्तुभादि । तोयम् अप्य् अमृतम् इव स्वादु किम् उतामृतम् इत्य् आदि । वंशी प्रिय-सखीव सर्वतः श्री-कृष्णस्य सुख-स्थिति-श्रावकत्वेन ज्ञेयम् । चिद्-आनन्द-लक्षणं वस्त्व् एव ज्योतिश् चन्द्र-सूर्यादि-रूपम् । समानोदित-चन्द्रार्कम् इति वृन्दावन-विशेषणं गौतमीय-तन्त्र-द्वये । तच् च नित्य-पूर्ण-चन्द्रत्वात् तथा तद् एव परम् अपि तत् तत् प्रकाश्यम् अपीत्य् अर्थः । तथा तद् एव तेषाम् आस्वाद्यं भोग्यम् अपि च चिच्-छक्तिमयत्वाद् इति भावः । दर्शयामास लोकं स्वं गोपानां तमसः परम् [भ्प् १०।२८।१४] इति श्री-दशमात् । हयशीर्ष-पञ्चरात्रे च वैकुण्ठस्थ-तत्त्व-निरूपणे -- द्रव्य-तत्त्वं शृणु ब्रह्मन् प्रवक्ष्यामि समासतः । सर्व-भोग-प्रदा यत्र पादपाः कल्प-पादपाः ॥ गन्ध-रूपं स्वादु-रूपं द्रव्यं पुष्पादिकं च यत् । हेयांशानाम् अभावाच् च रस-रूपं भवेच् च तत् ॥ त्वग्-बीजं चैव हेयांशं कठिनांशं च यद् भवेत् । सर्वं तद् भौतिकं विद्धि नहि भूतमयं हि तत् । रसवद् भौतिकं द्रव्यम् अत्र स्याद् रस-रूपकम् ॥ इति । सुरभीभ्यश् च सरतीति त्वदीय-वंशी-ध्वन्य्-आद्य्-आवेशाद् इति भावः । व्रजति नहीति तद्-आवेशेन ते तद्-वासिनः कालम् अपि न जानन्तीति भावः । काल-दोषास् तत्र न सन्तीति वा । न च कालः विक्रमः [भ्प् २।९।१०] इति द्वितीयात् । अतैव श्वेतं शुद्धं द्वीपं अन्यासङ्ग-रहितम् । यथा -- सरसि पद्मं तिष्ठति तथा-भूम्यां हि तिष्ठति [ग्तु २।२७] इति तापनीभ्यः । क्षितीति । तद् उक्तं यं न विद्मो वयं सर्वे पृच्छन्तोऽपि पितामहम् [ह्व् ६२।२९] इति ॥ ५६ ॥ अथोवाच महा-विष्णुर् भगवन्तं प्रजापतिम् । ब्रह्मन् महत्त्व-विज्ञाने प्रजा-सर्गे च चेन् मतिः । पञ्च-श्लोकीम् इमां विद्यां वत्स दत्तां निबोध मे ॥५७॥

tad evaṃ nijeṣṭa-devaṃ bhajanīyatvena stutvā tena viśiṣṭaṃ tal lokaṃ tathā stauti śriyaḥ kāntā iti yugmakena | śriyaḥ śrī-vraja-sundarī rūpās tāsām eva mantre dhyāne ca sarvatra prasiddheḥ | tāsām anantānām apy eka eva kāntaḥ iti parama-nārāyaṇādibhyo'pi tasya tat-tal-lokebhyo'pi tadīya-lokasya cāsya māhātmyaṃ darśitam | kalpa-taravo drumāḥ iti teṣāṃ sarveṣām eva sarva-pradatvāt tvāt tathaiva prathitam | bhūmir ity ādikaṃ ca tadvad bhūmir api sarva-spṛhāṃ dadāti kim uta kaustubhādi | toyam apy amṛtam iva svādu kim utāmṛtam ity ādi | vaṃśī priya-sakhīva sarvataḥ śrī-kṛṣṇasya sukha-sthiti-śrāvakatvena jñeyam | cid-ānanda-lakṣaṇaṃ vastv eva jyotiś candra-sūryādi-rūpam | samānodita-candrārkam iti vṛndāvana-viśeṣaṇaṃ gautamīya-tantra-dvaye | tac ca nitya-pūrṇa-candratvāt tathā tad eva param api tat tat prakāśyam apīty arthaḥ | tathā tad eva teṣām āsvādyaṃ bhogyam api ca cic-chaktimayatvād iti bhāvaḥ | darśayāmāsa lokaṃ svaṃ gopānāṃ tamasaḥ param [BhP 10.28.14] iti śrī-daśamāt | hayaśīrṣa-pañcarātre ca vaikuṇṭhastha-tattva-nirūpaṇe -- dravya-tattvaṃ śṛṇu brahman pravakṣyāmi samāsataḥ | sarva-bhoga-pradā yatra pādapāḥ kalpa-pādapāḥ || gandha-rūpaṃ svādu-rūpaṃ dravyaṃ puṣpādikaṃ ca yat | heyāṃśānām abhāvāc ca rasa-rūpaṃ bhavec ca tat || tvag-bījaṃ caiva heyāṃśaṃ kaṭhināṃśaṃ ca yad bhavet | sarvaṃ tad bhautikaṃ viddhi nahi bhūtamayaṃ hi tat | rasavad bhautikaṃ dravyam atra syād rasa-rūpakam || iti | surabhībhyaś ca saratīti tvadīya-vaṃśī-dhvany-ādy-āveśād iti bhāvaḥ | vrajati nahīti tad-āveśena te tad-vāsinaḥ kālam api na jānantīti bhāvaḥ | kāla-doṣās tatra na santīti vā | na ca kālaḥ vikramaḥ [BhP 2.9.10] iti dvitīyāt | ataiva śvetaṃ śuddhaṃ dvīpaṃ anyāsaṅga-rahitam | yathā -- sarasi padmaṃ tiṣṭhati tathā-bhūmyāṃ hi tiṣṭhati [GTU 2.27] iti tāpanībhyaḥ | kṣitīti | tad uktaṃ yaṃ na vidmo vayaṃ sarve pṛcchanto'pi pitāmaham [HV 62.29] iti || 56 || athovāca mahā-viṣṇur bhagavantaṃ prajāpatim | brahman mahattva-vijñāne prajā-sarge ca cen matiḥ | pañca-ślokīm imāṃ vidyāṃ vatsa dattāṃ nibodha me ||57||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एवं तस्य स्तुतिम् उक्त्वा श्री-भगवत्-प्रसाद-लाभम् आह अथेति । सर्वं स्पष्टम् ॥ ५७ ॥ प्रबुद्धे ज्ञान-भक्तिभ्याम् आत्मन्य् आनन्द-चिन्-मयी । उदेत्य् अनुत्तमा भक्तिर् भगवत्-प्रेम-लक्षणा ॥५८॥

tad evaṃ tasya stutim uktvā śrī-bhagavat-prasāda-lābham āha atheti | sarvaṃ spaṣṭam || 57 || prabuddhe jñāna-bhaktibhyām ātmany ānanda-cin-mayī | udety anuttamā bhaktir bhagavat-prema-lakṣaṇā ||58||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र प्रसाद-रूपां पञ्च-श्लोकीम् आह प्रबुद्ध इति । ज्ञान-विज्ञान-सम्पन्नो भज मां भक्ति-भावितः ॥ [भ्प् ११।१९।५] इत्य् एकादशात् ॥ ५८ ॥ प्रमाणैस् तत्-सद्-आचारैस् तद्-अभ्यासैर् निरन्तरम् । बोधयन् आत्मनात्मानं भक्तिम् अप्य् उत्तमां लभेत् ॥५९॥

tatra prasāda-rūpāṃ pañca-ślokīm āha prabuddha iti | jñāna-vijñāna-sampanno bhaja māṃ bhakti-bhāvitaḥ || [BhP 11.19.5] ity ekādaśāt || 58 || pramāṇais tat-sad-ācārais tad-abhyāsair nirantaram | bodhayan ātmanātmānaṃ bhaktim apy uttamāṃ labhet ||59||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रेम-लक्षण-भक्तेः साधन-ज्ञान-रूपयोः भक्त्योः प्राप्त्य्-उपायम् आह प्रमाणैर् इति । प्रमाणैर् भगवच्-छास्त्रैस् तत्-सदाचारैस् तदीया ये सन्तस् तेषाम् आचारैर् अनुस्टानैस् तद्-अभ्यासैस् तेषाम् एव पौनःपुण्येन बाहुल्येन आत्मना आत्मानं बोधयति स्वयम् एव स्वं भगवद्-आश्रितः शुद्ध-जीव-रूपम् अनुभवति, ततोऽप्य् उत्तमां शुद्धां भक्तिं लभत इति । तथा च श्रुति-स्तवे - स्व-कृत-पुरेष्व् अमीष्व् अबहिर्-अन्तर-संवरणं तव पुरुषं वदन्त्य् अखिल-शक्ति-धृतो ऽंश-कृतम् । इति नृ-गतिं विविच्य कवयो निगमावपनं भवत उपासते ऽङ्घ्रिम् अभवं भुवि विश्वसिताः ॥ [भ्प् १०।८७।२०] इति ॥ ५९ ॥ यस्याः श्रेयस्-करं नास्ति यया निर्वृतिम् आप्नुयात् । या साधयति माम् एव भक्तिं ताम् एव साधयेत् ॥६०॥

prema-lakṣaṇa-bhakteḥ sādhana-jñāna-rūpayoḥ bhaktyoḥ prāpty-upāyam āha pramāṇair iti | pramāṇair bhagavac-chāstrais tat-sadācārais tadīyā ye santas teṣām ācārair anusṭānais tad-abhyāsais teṣām eva paunaḥpuṇyena bāhulyena ātmanā ātmānaṃ bodhayati svayam eva svaṃ bhagavad-āśritaḥ śuddha-jīva-rūpam anubhavati, tato'py uttamāṃ śuddhāṃ bhaktiṃ labhata iti | tathā ca śruti-stave - sva-kṛta-pureṣv amīṣv abahir-antara-saṃvaraṇaṃ tava puruṣaṃ vadanty akhila-śakti-dhṛto 'ṃśa-kṛtam | iti nṛ-gatiṃ vivicya kavayo nigamāvapanaṃ bhavata upāsate 'ṅghrim abhavaṃ bhuvi viśvasitāḥ || [BhP 10.87.20] iti || 59 || yasyāḥ śreyas-karaṃ nāsti yayā nirvṛtim āpnuyāt | yā sādhayati mām eva bhaktiṃ tām eva sādhayet ||60||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मान् अन्यान् परित्यज्य माम् एकं भज विश्वसन् । यादृशी यादृशी श्रद्धा सिद्धिर् भवति तादृशी ॥

dharmān anyān parityajya mām ekaṃ bhaja viśvasan | yādṛśī yādṛśī śraddhā siddhir bhavati tādṛśī ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुर्वन् निरन्तरं कर्म लोको ऽयम् अनुवर्तते । तेनैव कर्मणा ध्यायन् मां परां भक्तिम् इच्छति ॥६१॥

kurvan nirantaraṃ karma loko 'yam anuvartate | tenaiva karmaṇā dhyāyan māṃ parāṃ bhaktim icchati ||61||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः शुद्धाम् एव साधन-भक्तिं द्रढयन्न् अकामैर् अपि ताम् एव कुर्याद् इत्य् आह - धर्मान् अन्यान् इति । तद् उक्तं - अकामः सर्व-कामो वा मोक्ष-काम उदार-धीः । तीव्रेण भक्ति-योगेन यजेत पुरुषं परम् ॥ [भ्प् २।३।१०] इति ॥ ६१ ॥ अहं हि विश्वस्य चराचरस्य बीजं प्रधानं प्रकृतिः पुमांश् च । मयाहितं तेज इदं बिभर्षि विधे विधेहि त्वम् अथो जगन्ति ॥६२॥

punaḥ śuddhām eva sādhana-bhaktiṃ draḍhayann akāmair api tām eva kuryād ity āha - dharmān anyān iti | tad uktaṃ - akāmaḥ sarva-kāmo vā mokṣa-kāma udāra-dhīḥ | tīvreṇa bhakti-yogena yajeta puruṣaṃ param || [BhP 2.3.10] iti || 61 || ahaṃ hi viśvasya carācarasya bījaṃ pradhānaṃ prakṛtiḥ pumāṃś ca | mayāhitaṃ teja idaṃ bibharṣi vidhe vidhehi tvam atho jaganti ||62||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.