तद् एवं निजेष्ट-देवं भजनीयत्वेन स्तुत्वा तेन विशिष्टं तल् लोकं तथा स्तौति श्रियः कान्ता इति युग्मकेन । श्रियः श्री-व्रज-सुन्दरी रूपास् तासाम् एव मन्त्रे ध्याने च सर्वत्र प्रसिद्धेः । तासाम् अनन्तानाम् अप्य् एक एव कान्तः इति परम-नारायणादिभ्योऽपि तस्य तत्-तल्-लोकेभ्योऽपि तदीय-लोकस्य चास्य माहात्म्यं दर्शितम् । कल्प-तरवो द्रुमाः इति तेषां सर्वेषाम् एव सर्व-प्रदत्वात् त्वात् तथैव प्रथितम् । भूमिर् इत्य् आदिकं च तद्वद् भूमिर् अपि सर्व-स्पृहां ददाति किम् उत कौस्तुभादि । तोयम् अप्य् अमृतम् इव स्वादु किम् उतामृतम् इत्य् आदि । वंशी प्रिय-सखीव सर्वतः श्री-कृष्णस्य सुख-स्थिति-श्रावकत्वेन ज्ञेयम् । चिद्-आनन्द-लक्षणं वस्त्व् एव ज्योतिश् चन्द्र-सूर्यादि-रूपम् । समानोदित-चन्द्रार्कम् इति वृन्दावन-विशेषणं गौतमीय-तन्त्र-द्वये । तच् च नित्य-पूर्ण-चन्द्रत्वात् तथा तद् एव परम् अपि तत् तत् प्रकाश्यम् अपीत्य् अर्थः । तथा तद् एव तेषाम् आस्वाद्यं भोग्यम् अपि च चिच्-छक्तिमयत्वाद् इति भावः । दर्शयामास लोकं स्वं गोपानां तमसः परम् [भ्प् १०।२८।१४] इति श्री-दशमात् । हयशीर्ष-पञ्चरात्रे च वैकुण्ठस्थ-तत्त्व-निरूपणे -- द्रव्य-तत्त्वं शृणु ब्रह्मन् प्रवक्ष्यामि समासतः । सर्व-भोग-प्रदा यत्र पादपाः कल्प-पादपाः ॥ गन्ध-रूपं स्वादु-रूपं द्रव्यं पुष्पादिकं च यत् । हेयांशानाम् अभावाच् च रस-रूपं भवेच् च तत् ॥ त्वग्-बीजं चैव हेयांशं कठिनांशं च यद् भवेत् । सर्वं तद् भौतिकं विद्धि नहि भूतमयं हि तत् । रसवद् भौतिकं द्रव्यम् अत्र स्याद् रस-रूपकम् ॥ इति । सुरभीभ्यश् च सरतीति त्वदीय-वंशी-ध्वन्य्-आद्य्-आवेशाद् इति भावः । व्रजति नहीति तद्-आवेशेन ते तद्-वासिनः कालम् अपि न जानन्तीति भावः । काल-दोषास् तत्र न सन्तीति वा । न च कालः विक्रमः [भ्प् २।९।१०] इति द्वितीयात् । अतैव श्वेतं शुद्धं द्वीपं अन्यासङ्ग-रहितम् । यथा -- सरसि पद्मं तिष्ठति तथा-भूम्यां हि तिष्ठति [ग्तु २।२७] इति तापनीभ्यः । क्षितीति । तद् उक्तं यं न विद्मो वयं सर्वे पृच्छन्तोऽपि पितामहम् [ह्व् ६२।२९] इति ॥ ५६ ॥ अथोवाच महा-विष्णुर् भगवन्तं प्रजापतिम् । ब्रह्मन् महत्त्व-विज्ञाने प्रजा-सर्गे च चेन् मतिः । पञ्च-श्लोकीम् इमां विद्यां वत्स दत्तां निबोध मे ॥५७॥
tad evaṃ nijeṣṭa-devaṃ bhajanīyatvena stutvā tena viśiṣṭaṃ tal lokaṃ tathā stauti śriyaḥ kāntā iti yugmakena | śriyaḥ śrī-vraja-sundarī rūpās tāsām eva mantre dhyāne ca sarvatra prasiddheḥ | tāsām anantānām apy eka eva kāntaḥ iti parama-nārāyaṇādibhyo'pi tasya tat-tal-lokebhyo'pi tadīya-lokasya cāsya māhātmyaṃ darśitam | kalpa-taravo drumāḥ iti teṣāṃ sarveṣām eva sarva-pradatvāt tvāt tathaiva prathitam | bhūmir ity ādikaṃ ca tadvad bhūmir api sarva-spṛhāṃ dadāti kim uta kaustubhādi | toyam apy amṛtam iva svādu kim utāmṛtam ity ādi | vaṃśī priya-sakhīva sarvataḥ śrī-kṛṣṇasya sukha-sthiti-śrāvakatvena jñeyam | cid-ānanda-lakṣaṇaṃ vastv eva jyotiś candra-sūryādi-rūpam | samānodita-candrārkam iti vṛndāvana-viśeṣaṇaṃ gautamīya-tantra-dvaye | tac ca nitya-pūrṇa-candratvāt tathā tad eva param api tat tat prakāśyam apīty arthaḥ | tathā tad eva teṣām āsvādyaṃ bhogyam api ca cic-chaktimayatvād iti bhāvaḥ | darśayāmāsa lokaṃ svaṃ gopānāṃ tamasaḥ param [BhP 10.28.14] iti śrī-daśamāt | hayaśīrṣa-pañcarātre ca vaikuṇṭhastha-tattva-nirūpaṇe -- dravya-tattvaṃ śṛṇu brahman pravakṣyāmi samāsataḥ | sarva-bhoga-pradā yatra pādapāḥ kalpa-pādapāḥ || gandha-rūpaṃ svādu-rūpaṃ dravyaṃ puṣpādikaṃ ca yat | heyāṃśānām abhāvāc ca rasa-rūpaṃ bhavec ca tat || tvag-bījaṃ caiva heyāṃśaṃ kaṭhināṃśaṃ ca yad bhavet | sarvaṃ tad bhautikaṃ viddhi nahi bhūtamayaṃ hi tat | rasavad bhautikaṃ dravyam atra syād rasa-rūpakam || iti | surabhībhyaś ca saratīti tvadīya-vaṃśī-dhvany-ādy-āveśād iti bhāvaḥ | vrajati nahīti tad-āveśena te tad-vāsinaḥ kālam api na jānantīti bhāvaḥ | kāla-doṣās tatra na santīti vā | na ca kālaḥ vikramaḥ [BhP 2.9.10] iti dvitīyāt | ataiva śvetaṃ śuddhaṃ dvīpaṃ anyāsaṅga-rahitam | yathā -- sarasi padmaṃ tiṣṭhati tathā-bhūmyāṃ hi tiṣṭhati [GTU 2.27] iti tāpanībhyaḥ | kṣitīti | tad uktaṃ yaṃ na vidmo vayaṃ sarve pṛcchanto'pi pitāmaham [HV 62.29] iti || 56 || athovāca mahā-viṣṇur bhagavantaṃ prajāpatim | brahman mahattva-vijñāne prajā-sarge ca cen matiḥ | pañca-ślokīm imāṃ vidyāṃ vatsa dattāṃ nibodha me ||57||
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.