जनकं ह वैदेहं याज्ञवल्क्यो जगामेत्यस्याभिसंबन्धः ।
janakaṃ ha vaidehaṃ yājñavalkyo jagāmetyasyābhisaṃbandhaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Brhadaranyaka-Upanisad, with Samkara's commentary·4·4.3
Brhadaranyaka-Upanisad, with Samkara's commentary 4.3
हे याज्ञवल्क्येत्येवं संबोध्याभिमुखीकरणाय किञ्ज्योतिरयं पुरुष इति किमस्य पुरुषस्य ज्योतिर्येन ज्योतिषा व्यवहरति सो ऽयं किञ्ज्योतिरयं प्राकृतः कार्यकरणसंघातरूपः शिरःपाण्यादिमान्पुरुषः पृच्छ्यते ।
he yājñavalkyetyevaṃ saṃbodhyābhimukhīkaraṇāya kiñjyotirayaṃ puruṣa iti kimasya puruṣasya jyotiryena jyotiṣā vyavaharati so 'yaṃ kiñjyotirayaṃ prākṛtaḥ kāryakaraṇasaṃghātarūpaḥ śiraḥpāṇyādimānpuruṣaḥ pṛcchyate /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथास्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य किञ्ज्योतिरेवायं पुरुष इति चन्द्रमा एवास्य ज्योतिः ॥४,३।३॥
tathāstamita āditye yājñavalkya kiñjyotirevāyaṃ puruṣa iti candramā evāsya jyotiḥ //4,3.3//
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्तमिति आदित्ये चन्द्रमस्यस्तमिते ऽग्निर्ज्योतिः ॥४,३।४॥
astamiti āditye candramasyastamite 'gnirjyotiḥ //4,3.4//
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शान्ते ऽग्नौ वाग्ज्योतिः वागिति शब्दः परिगृह्यते ।
śānte 'gnau vāgjyotiḥ vāgiti śabdaḥ parigṛhyate /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शान्ताया पुनर्वाचि गन्धादिष्वपि च शान्तेषु ।
śāntāyā punarvāci gandhādiṣvapi ca śānteṣu /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्यपि व्यतिरिक्तत्वादि सिद्धं तथापि समानजातीयानुग्राहकत्वदर्शननिमित्तभ्रान्त्या करणानामेवान्यतमो व्यतिरिक्तो वेत्यविवेकतः पृच्छति-कतम इति ।
yadyapi vyatiriktatvādi siddhaṃ tathāpi samānajātīyānugrāhakatvadarśananimittabhrāntyā karaṇānāmevānyatamo vyatirikto vetyavivekataḥ pṛcchati-katama iti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथैवेहैकस्मिन्देहे स्वप्नो भूत्वा मृत्यो रूपाणि कार्यकरणान्यतिक्रम्य स्वप्ने स्व आत्मज्येतिष्यास्त एवं स वै प्रकृतः पुरुषो ऽजायमानः ।
yathaivehaikasmindehe svapno bhūtvā mṛtyo rūpāṇi kāryakaraṇānyatikramya svapne sva ātmajyetiṣyāsta evaṃ sa vai prakṛtaḥ puruṣo 'jāyamānaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु न स्यो ऽस्योभौ लोकौ यौ जन्ममरणाभ्यामनुक्रमेण संचरति स्वप्नजागरिते इव ।
nanu na syo 'syobhau lokau yau janmamaraṇābhyāmanukrameṇa saṃcarati svapnajāgarite iva /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नन्वत्र कथं पुरुषः स्वयञ्ज्योतिर्येन जागरत इव ग्राह्यग्राहकादिलक्षणः सर्वे व्यवहारो दृश्यते ।
nanvatra kathaṃ puruṣaḥ svayañjyotiryena jāgarata iva grāhyagrāhakādilakṣaṇaḥ sarve vyavahāro dṛśyate /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेव एतस्मिन्नुक्तेर्ऽथ एते श्लोका मन्त्रा भवन्ति ।
tadeva etasminnukter'tha ete ślokā mantrā bhavanti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा प्राणेन पञ्चवृत्तिना रक्षन्परिपालयन्नन्यथा मृतभ्रान्तिः स्यादवरं निकृष्टमनेकाशुचिसंघातत्वादत्यन्तबीभत्सं कुलायं नीडं शरीरं स्वयं तु बहिस्तस्मात्कुलायाच्चरित्वा ।
tathā prāṇena pañcavṛttinā rakṣanparipālayannanyathā mṛtabhrāntiḥ syādavaraṃ nikṛṣṭamanekāśucisaṃghātatvādatyantabībhatsaṃ kulāyaṃ nīḍaṃ śarīraṃ svayaṃ tu bahistasmātkulāyāccaritvā /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किञ्च स्वप्नान्ते स्वप्नस्थान उच्चावचमुच्चं देवादिभावमवचं तिर्यगादिभावं निकृष्टं तदुच्चावचमीयमानो गम्यमानः प्राप्नुवन्रूपाणि देवो द्योतनावान्कुरुते निर्वर्तयति वासनारूपाणि बहून्यसंख्येयानि उतापि स्त्रीभिः सह मोदमान इव जक्षदिव हसन्निव वयस्यैः ।
kiñca svapnānte svapnasthāna uccāvacamuccaṃ devādibhāvamavacaṃ tiryagādibhāvaṃ nikṛṣṭaṃ taduccāvacamīyamāno gamyamānaḥ prāpnuvanrūpāṇi devo dyotanāvānkurute nirvartayati vāsanārūpāṇi bahūnyasaṃkhyeyāni utāpi strībhiḥ saha modamāna iva jakṣadiva hasanniva vayasyaiḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आराममारमणमाक्रीडामनेन निर्मितां वासनारूपामस्याऽत्मनः पश्यन्ति सर्वे जनाः ।
ārāmamāramaṇamākrīḍāmanena nirmitāṃ vāsanārūpāmasyā'tmanaḥ paśyanti sarve janāḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्प्रस्तुतमात्मनैवायं ज्योतिषाऽस्त इति ।
yatprastutamātmanaivāyaṃ jyotiṣā'sta iti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रासङ्गो ह्ययं पुरुष इत्यसङ्गताकर्तृत्वे हेतुरुक्तः ।
tatrāsaṅgo hyayaṃ puruṣa ityasaṅgatākartṛtve heturuktaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथासौ स्वप्ने ऽसङ्गत्वात्स्वप्नसङ्गजैर्देषैर्जागरिते प्रत्यागतो न लिप्यत एवं जागरितसङ्गजैरपु दोषान्र लिप्यत एव बुद्धान्तेन तदेतदुच्यते- स वा एष एतस्मिन्बुद्धान्ते जागरिते रत्वा चरित्वेत्यादि पूर्ववत् ।
yathāsau svapne 'saṅgatvātsvapnasaṅgajairdeṣairjāgarite pratyāgato na lipyata evaṃ jāgaritasaṅgajairapu doṣānra lipyata eva buddhāntena tadetaducyate- sa vā eṣa etasminbuddhānte jāgarite ratvā caritvetyādi pūrvavat /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमयं पुरुष आत्मा स्वयञ्ज्योतिः कार्यकरणविलक्षणस्तत्प्रयोजकाभ्या कामकर्मभ्यां विलक्ष णो यस्मादसङ्गो ह्ययं पुरुषो ऽसङ्त्वादित्ययमर्थः"स वा एष एतस्मिन्संप्रसाद"इत्याद्याभिस्तसृभिः कण्डकाभिः प्रतिपादितः ।
evamayaṃ puruṣa ātmā svayañjyotiḥ kāryakaraṇavilakṣaṇastatprayojakābhyā kāmakarmabhyāṃ vilakṣa ṇo yasmādasaṅgo hyayaṃ puruṣo 'saṅtvādityayamarthaḥ"sa vā eṣa etasminsaṃprasāda"ityādyābhistasṛbhiḥ kaṇḍakābhiḥ pratipāditaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र च स्थानत्रयानुसंतारेण स्वयञ्ज्योतिष आत्मनः कार्यकरणसंघातव्यतिरिक्तस्य कामकर्मभ्यां विवक्ततोक्ता स्वतो नायं संसारधर्मवानुपाधिनिमित्तमेव त्वस्य संसारित्वमविद्याध्यारोपितमित्येष समुदायार्थ उक्तः ।
atra ca sthānatrayānusaṃtāreṇa svayañjyotiṣa ātmanaḥ kāryakaraṇasaṃghātavyatiriktasya kāmakarmabhyāṃ vivaktatoktā svato nāyaṃ saṃsāradharmavānupādhinimittameva tvasya saṃsāritvamavidyādhyāropitamityeṣa samudāyārtha uktaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्यस्यायं स्वभावः सर्वसंसारधर्मशून्यता परोपाधिनिमित्तं चास्य संसारधर्मित्वम् ।
yadyasyāyaṃ svabhāvaḥ sarvasaṃsāradharmaśūnyatā paropādhinimittaṃ cāsya saṃsāradharmitvam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदानीं यो ऽसौ सर्वात्मभावो मोक्षो विद्याफलं क्रियाकारकफलशून्यं स प्रत्यक्षतो निर्दिश्यते यत्राविद्याकामकर्माणि न सन्ति ।
idānīṃ yo 'sau sarvātmabhāvo mokṣo vidyāphalaṃ kriyākārakaphalaśūnyaṃ sa pratyakṣato nirdiśyate yatrāvidyākāmakarmāṇi na santi /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृतः स्वयञ्ज्योतिरात्माविद्याकामकर्मविनिर्मुक्त इत्युक्तम् ।
prakṛtaḥ svayañjyotirātmāvidyākāmakarmavinirmukta ityuktam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्त्रीपुंसयोरिवैकत्वान्न पश्यतीत्युक्तं स्वयञ्ज्योतिरिति च ।
strīpuṃsayorivaikatvānna paśyatītyuktaṃ svayañjyotiriti ca /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समानमन्यत् ।
samānamanyat /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जाग्रत्स्वप्नयोरिव यद्विजानीयात्तद्द्वितीयं प्रविभक्तमन्यत्वेन नास्तीत्युक्तमतः सुषुप्ते न विजानाति विशेषम्ष ननु यद्यस्यायमेव स्वभावः किंनिमित्तमस्य विशेषविज्ञानं स्वभावपरित्यागेन ।
jāgratsvapnayoriva yadvijānīyāttaddvitīyaṃ pravibhaktamanyatvena nāstītyuktamataḥ suṣupte na vijānāti viśeṣamṣa nanu yadyasyāyameva svabhāvaḥ kiṃnimittamasya viśeṣavijñānaṃ svabhāvaparityāgena /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र पुनः साविद्या सुषुप्ते वस्त्वन्तरप्रत्युपस्थापिका शान्ता तेनान्यत्वेनाविद्याप्रविभक्तस्य वस्तुनो ऽभावात्केन कं पश्येज्जिघ्रेद्विजानीयाद्वा ।
yatra punaḥ sāvidyā suṣupte vastvantarapratyupasthāpikā śāntā tenānyatvenāvidyāpravibhaktasya vastuno 'bhāvātkena kaṃ paśyejjighredvijānīyādvā /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य परमान्दस्य मात्रा अवयवा ब्रह्मादिभिर्मनुष्यपर्यन्तैर्भूतैरुपजीव्यन्ते तदानन्दमात्राद्वारेण मात्रिणं परमानन्दमधिजिगमियिषन्नाह सैन्धवलवणशकलैरिव लवणशैलम् ।
yasya paramāndasya mātrā avayavā brahmādibhirmanuṣyaparyantairbhūtairupajīvyante tadānandamātrādvāreṇa mātriṇaṃ paramānandamadhijigamiyiṣannāha saindhavalavaṇaśakalairiva lavaṇaśailam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र विज्ञानमयः स्वयञ्ज्योतिरात्मा स्वप्ने प्रदर्शितः ।
atra vijñānamayaḥ svayañjyotirātmā svapne pradarśitaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत आरभ्यास्य संसारो वर्ण्यते ।
ita ārabhyāsya saṃsāro varṇyate /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदस्योर्ध्वोच्छ्वासित्वं कस्मिन्काले किंनिमित्तं कथं किमर्थं वा स्यादित्येतदुच्यते-सो ऽयं प्राकृतः शिरः पाण्यादिमान्पिण्डो यत्र यस्मिन्काले ऽयमणिमानमणोर्भावमणुत्वं कार्श्यमित्यर्थः ।
tadasyordhvocchvāsitvaṃ kasminkāle kiṃnimittaṃ kathaṃ kimarthaṃ vā syādityetaducyate-so 'yaṃ prākṛtaḥ śiraḥ pāṇyādimānpiṇḍo yatra yasminkāle 'yamaṇimānamaṇorbhāvamaṇutvaṃ kārśyamityarthaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रास्येदं शरीरं परित्यज्य गच्छतो नान्यस्य देहान्तरस्योपादाने सामर्थ्यमस्ति ।
tatrāsyedaṃ śarīraṃ parityajya gacchato nānyasya dehāntarasyopādāne sāmarthyamasti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमेव जिगमिषुं के सह गच्छन्ते ।
tameva jigamiṣuṃ ke saha gacchante /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.