Caraka-saṃhitā (the text alone) 1.1

अथातो दीर्घंजीवितीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto dīrghaṃjīvitīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीर्घं जीवितमन्विच्छन्भरद्वाज उपागमत् इन्द्रमुग्रतपा बुद्ध्वा शरण्यममरेश्वरम्

dīrghaṃ jīvitamanvicchanbharadvāja upāgamat indramugratapā buddhvā śaraṇyamamareśvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मणा हि यथाप्रोक्तम् आयुर्वेदं प्रजापतिः जग्राह निखिलेनादाव् अश्विनौ तु पुनस् ततः

brahmaṇā hi yathāproktam āyurvedaṃ prajāpatiḥ jagrāha nikhilenādāv aśvinau tu punas tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्विभ्यां भगवाञ्छक्रः प्रतिपेदे ह केवलम् ऋषिप्रोक्तो भरद्वाजस् तस्माच्छक्रम् उपागमत्

aśvibhyāṃ bhagavāñchakraḥ pratipede ha kevalam ṛṣiprokto bharadvājas tasmācchakram upāgamat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विघ्नभूता यदा रोगाः प्रादुर्भूताः शरीरिणाम् तपोपवासाध्ययनब्रह्मचर्यव्रतायुषाम्

vighnabhūtā yadā rogāḥ prādurbhūtāḥ śarīriṇām tapopavāsādhyayanabrahmacaryavratāyuṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदा भूतेष्वनुक्रोशं पुरस्कृत्य महर्षयः समेताः पुण्यकर्माणः पार्श्वे हिमवतः शुभे

tadā bhūteṣvanukrośaṃ puraskṛtya maharṣayaḥ sametāḥ puṇyakarmāṇaḥ pārśve himavataḥ śubhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गिरा जमदग्निश्च वसिष्ठः कश्यपो भृगुः आत्रेयो गौतमः सांख्यः पुलस्त्यो नारदोऽसितः

aṅgirā jamadagniśca vasiṣṭhaḥ kaśyapo bhṛguḥ ātreyo gautamaḥ sāṃkhyaḥ pulastyo nārado'sitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अगस्त्यो वामदेवश्च मार्कण्डेयाश्वलायनौ पारिक्षिर्भिक्षुर् आत्रेयो भरद्वाजः कपिञ्जलः

agastyo vāmadevaśca mārkaṇḍeyāśvalāyanau pārikṣirbhikṣur ātreyo bharadvājaḥ kapiñjalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वामित्राश्मरथ्यौ च भार्गवश्च्यवनोऽभिजित् गार्ग्यः शाण्डिल्यकौण्डिन्यौ वार्क्षिर् देवलगालवौ

viśvāmitrāśmarathyau ca bhārgavaścyavano'bhijit gārgyaḥ śāṇḍilyakauṇḍinyau vārkṣir devalagālavau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सांकृत्यो बैजवापिश्च कुशिको बादरायणः बडिशः शरलोमा च काप्यकात्यायनाव् उभौ

sāṃkṛtyo baijavāpiśca kuśiko bādarāyaṇaḥ baḍiśaḥ śaralomā ca kāpyakātyāyanāv ubhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काङ्कायनः कैकशेयो धौम्यो मारीचकाश्यपौ शर्कराक्षो हिरण्याक्षो लोकाक्षः पैङ्गिरेव च

kāṅkāyanaḥ kaikaśeyo dhaumyo mārīcakāśyapau śarkarākṣo hiraṇyākṣo lokākṣaḥ paiṅgireva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शौनकः शाकुनेयश्च मैत्रेयो मैमतायनिः वैखानसा वालखिल्यास्तथा चान्ये महर्षयः

śaunakaḥ śākuneyaśca maitreyo maimatāyaniḥ vaikhānasā vālakhilyāstathā cānye maharṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मज्ञानस्य निधयो दमस्य नियमस्य च तपसस्तेजसा दीप्ता हूयमाना इवाग्नयः

brahmajñānasya nidhayo damasya niyamasya ca tapasastejasā dīptā hūyamānā ivāgnayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखोपविष्टास्ते तत्र पुण्यां चक्रुः कथामिमाम् धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं मूलम् उत्तमम्

sukhopaviṣṭāste tatra puṇyāṃ cakruḥ kathāmimām dharmārthakāmamokṣāṇāmārogyaṃ mūlam uttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोगास्तस्यापहर्तारः श्रेयसो जीवितस्य च प्रादुर्भूतो मनुष्याणामन्तरायो महान् अयम्

rogāstasyāpahartāraḥ śreyaso jīvitasya ca prādurbhūto manuṣyāṇāmantarāyo mahān ayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कः स्यात्तेषां शमोपाय इत्युक्त्वा ध्यानमास्थिताः अथ ते शरणं शक्रं ददृशुर्ध्यानचक्षुषा

kaḥ syātteṣāṃ śamopāya ityuktvā dhyānamāsthitāḥ atha te śaraṇaṃ śakraṃ dadṛśurdhyānacakṣuṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वक्ष्यति शमोपायं यथावद् अमरप्रभुः कः सहस्राक्षभवनं गच्छेत् प्रष्टुं शचीपतिम्

sa vakṣyati śamopāyaṃ yathāvad amaraprabhuḥ kaḥ sahasrākṣabhavanaṃ gacchet praṣṭuṃ śacīpatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहमर्थे नियुज्येयम् अत्रेति प्रथमं वचः भरद्वाजोऽब्रवीत् तस्मादृषिभिः स नियोजितः

ahamarthe niyujyeyam atreti prathamaṃ vacaḥ bharadvājo'bravīt tasmādṛṣibhiḥ sa niyojitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स शक्रभवनं गत्वा सुरर्षिगणमध्यगम् ददर्श बलहन्तारं दीप्यमानमिवानलम्

sa śakrabhavanaṃ gatvā surarṣigaṇamadhyagam dadarśa balahantāraṃ dīpyamānamivānalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽभिगम्य जयाशीर्भिरभिनन्द्य सुरेश्वरम् प्रोवाच विनयाद्धीमान् ऋषीणां वाक्यम् उत्तमम्

so 'bhigamya jayāśīrbhirabhinandya sureśvaram provāca vinayāddhīmān ṛṣīṇāṃ vākyam uttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याधयो हि समुत्पन्नाः सर्वप्राणिभयंकराः तद्ब्रूहि मे शमोपायं यथावदमरप्रभो

vyādhayo hi samutpannāḥ sarvaprāṇibhayaṃkarāḥ tadbrūhi me śamopāyaṃ yathāvadamaraprabho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मै प्रोवाच भगवानायुर्वेदं शतक्रतुः पदैरल्पैर्मतिं बुद्ध्वा विपुलां परमर्षये

tasmai provāca bhagavānāyurvedaṃ śatakratuḥ padairalpairmatiṃ buddhvā vipulāṃ paramarṣaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतुलिङ्गौषधज्ञानं स्वस्थातुरपरायणम् त्रिसूत्रं शाश्वतं पुण्यं बुबुधे यं पितामहः

hetuliṅgauṣadhajñānaṃ svasthāturaparāyaṇam trisūtraṃ śāśvataṃ puṇyaṃ bubudhe yaṃ pitāmahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽनन्तपारं त्रिस्कन्धमायुर्वेदं महामतिः यथावदचिरात् सर्वं बुबुधे तन्मना मुनिः

so 'nantapāraṃ triskandhamāyurvedaṃ mahāmatiḥ yathāvadacirāt sarvaṃ bubudhe tanmanā muniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनायुर् अमितं लेभे भरद्वाजः सुखान्वितम् ऋषिभ्योऽनधिकं तच्च शशंसानवशेषयन्

tenāyur amitaṃ lebhe bharadvājaḥ sukhānvitam ṛṣibhyo'nadhikaṃ tacca śaśaṃsānavaśeṣayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋषयश्च भरद्वाजाज्जगृहुस् तं प्रजाहितम् दीर्घमायुश्चिकीर्षन्तो वेदं वर्धनमायुषः

ṛṣayaśca bharadvājājjagṛhus taṃ prajāhitam dīrghamāyuścikīrṣanto vedaṃ vardhanamāyuṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महर्षयस् ते ददृशुर्यथावज्ज्ञानचक्षुषा सामान्यं च विशेषं च गुणान् द्रव्याणि कर्म च

maharṣayas te dadṛśuryathāvajjñānacakṣuṣā sāmānyaṃ ca viśeṣaṃ ca guṇān dravyāṇi karma ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समवायं च तज्ज्ञात्वा तन्त्रोक्तं विधिमास्थिताः लेभिरे परमं शर्म जीवितं चाप्यनित्वरम्

samavāyaṃ ca tajjñātvā tantroktaṃ vidhimāsthitāḥ lebhire paramaṃ śarma jīvitaṃ cāpyanitvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मैत्रीपरः पुण्यमायुर्वेदं पुनर्वसुः शिष्येभ्यो दत्तवान् षड्भ्यः सर्वभूतानुकम्पया

atha maitrīparaḥ puṇyamāyurvedaṃ punarvasuḥ śiṣyebhyo dattavān ṣaḍbhyaḥ sarvabhūtānukampayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निवेशश्च भेलश् च जतूकर्णाः पराशरः हारीतः क्षारपाणिश्च जगृहुस्तन्मुनेर्वचः

agniveśaśca bhelaś ca jatūkarṇāḥ parāśaraḥ hārītaḥ kṣārapāṇiśca jagṛhustanmunervacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धेर् विशेषस् तत्रासीन्नोपदेशान्तरं मुनेः तन्त्रस्य कर्ता प्रथमम् अग्निवेशो यतो ऽभवत्

buddher viśeṣas tatrāsīnnopadeśāntaraṃ muneḥ tantrasya kartā prathamam agniveśo yato 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ भेलादयश् चक्रुः स्वं स्वं तन्त्रं कृतानि च श्रावयामासुर् आत्रेयं सर्षिसंघं सुमेधसः

atha bhelādayaś cakruḥ svaṃ svaṃ tantraṃ kṛtāni ca śrāvayāmāsur ātreyaṃ sarṣisaṃghaṃ sumedhasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वा सूत्रणम् अर्थानाम् ऋषयः पुण्यकर्मणाम् यथावत् सूत्रितम् इति प्रहृष्टास् ते ऽनुमेनिरे

śrutvā sūtraṇam arthānām ṛṣayaḥ puṇyakarmaṇām yathāvat sūtritam iti prahṛṣṭās te 'numenire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्व एवास्तुवंस् तांश् च सर्वभूतहितैषिणः साधु भूतेष्वनुक्रोश इत्युच्चैर् अब्रुवन् समम्

sarva evāstuvaṃs tāṃś ca sarvabhūtahitaiṣiṇaḥ sādhu bhūteṣvanukrośa ityuccair abruvan samam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं पुण्यं शुश्रुवुः शब्दं दिवि देवर्षयः स्थिताः सामराः परमर्षीणां श्रुत्वा मुमुदिरे परम्

taṃ puṇyaṃ śuśruvuḥ śabdaṃ divi devarṣayaḥ sthitāḥ sāmarāḥ paramarṣīṇāṃ śrutvā mumudire param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो साध्विति निर्घोषो लोकांस् त्रीन् अन्ववादयत् नभसि स्निग्धगम्भीरो हर्षाद्भूतैर् उदीरितः

aho sādhviti nirghoṣo lokāṃs trīn anvavādayat nabhasi snigdhagambhīro harṣādbhūtair udīritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिवो वायुर् ववौ सर्वा भाभिर् उन्मीलिता दिशः निपेतुः सजलाश् चैव दिव्याः कुसुमवृष्टयः

śivo vāyur vavau sarvā bhābhir unmīlitā diśaḥ nipetuḥ sajalāś caiva divyāḥ kusumavṛṣṭayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाग्निवेशप्रमुखान् विविशुर् ज्ञानदेवताः बुद्धिः सिद्धिः स्मृतिर् मेधा धृतिः कीर्तिः क्षमादयः

athāgniveśapramukhān viviśur jñānadevatāḥ buddhiḥ siddhiḥ smṛtir medhā dhṛtiḥ kīrtiḥ kṣamādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तानि चानुमतान्येषाम् तन्त्राणि परमर्षिभिः भवाय भूतसंघानां प्रतिष्ठां भुवि लेभिरे

tāni cānumatānyeṣām tantrāṇi paramarṣibhiḥ bhavāya bhūtasaṃghānāṃ pratiṣṭhāṃ bhuvi lebhire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिताहितं सुखं दुःखम् आयुस् तस्य हिताहितम् मानं च तच्च यत्रोक्तम् आयुर्वेदः स उच्यते

hitāhitaṃ sukhaṃ duḥkham āyus tasya hitāhitam mānaṃ ca tacca yatroktam āyurvedaḥ sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरेन्द्रियसत्त्वात्मसंयोगो धारि जीवितम् नित्यगश् चानुबन्धश् च पर्यायैर् आयुर् उच्यते

śarīrendriyasattvātmasaṃyogo dhāri jīvitam nityagaś cānubandhaś ca paryāyair āyur ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यायुषः पुण्यतमो वेदो वेदविदां मतः वक्ष्यते यन् मनुष्याणां लोकयोर् उभयोर् हितम्

tasyāyuṣaḥ puṇyatamo vedo vedavidāṃ mataḥ vakṣyate yan manuṣyāṇāṃ lokayor ubhayor hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वदा सर्वभावानां सामान्यं वृद्धकारणम् ह्रासहेतुर्विशेषश्च प्रवृत्तिरुभयस्य तु

sarvadā sarvabhāvānāṃ sāmānyaṃ vṛddhakāraṇam hrāsaheturviśeṣaśca pravṛttirubhayasya tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्यमेकत्वकरं विशेषस्तु पृथक्त्वकृत् तुल्यार्थता हि सामान्यं विशेषस्तु विपर्ययः

sāmānyamekatvakaraṃ viśeṣastu pṛthaktvakṛt tulyārthatā hi sāmānyaṃ viśeṣastu viparyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वमात्मा शरीरं च त्रयमेतत्त्रिदण्डवत् लोकस्तिष्ठति संयोगात्तत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्

sattvamātmā śarīraṃ ca trayametattridaṇḍavat lokastiṣṭhati saṃyogāttatra sarvaṃ pratiṣṭhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स पुमांश्चेतनं तच्च तच्चाधिकरणं स्मृतम् वेदस्यास्य तदर्थं हि वेदो ऽयं संप्रकाशितः

sa pumāṃścetanaṃ tacca taccādhikaraṇaṃ smṛtam vedasyāsya tadarthaṃ hi vedo 'yaṃ saṃprakāśitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खादीन्यात्मा मनः कालो दिशश्च द्रव्यसंग्रहः सेन्द्रियं चेतनं द्रव्यं निरिन्द्रियमचेतनम्

khādīnyātmā manaḥ kālo diśaśca dravyasaṃgrahaḥ sendriyaṃ cetanaṃ dravyaṃ nirindriyamacetanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सार्था गुर्वादयो बुद्धिः प्रयत्नान्ताः परादयः गुणाः प्रोक्ताः प्रयत्नादि कर्म चेष्टितमुच्यते

sārthā gurvādayo buddhiḥ prayatnāntāḥ parādayaḥ guṇāḥ proktāḥ prayatnādi karma ceṣṭitamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समवायो ऽपृथग्भावो भूम्यादीनां गुणैर्मतः स नित्यो यत्र हि द्रव्यं न तत्रानियतो गुणः

samavāyo 'pṛthagbhāvo bhūmyādīnāṃ guṇairmataḥ sa nityo yatra hi dravyaṃ na tatrāniyato guṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्राश्रिताः कर्मगुणाः कारणं समवायि यत् तद्द्रव्यं समवायी तु निश्चेष्टः कारणं गुणः

yatrāśritāḥ karmaguṇāḥ kāraṇaṃ samavāyi yat taddravyaṃ samavāyī tu niśceṣṭaḥ kāraṇaṃ guṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संयोगे च विभागे च कारणं द्रव्यमाश्रितम् कर्तव्यस्य क्रिया कर्म कर्म नान्यदपेक्षते

saṃyoge ca vibhāge ca kāraṇaṃ dravyamāśritam kartavyasya kriyā karma karma nānyadapekṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तं कारणं कार्यं धातुसाम्यमिहोच्यते धातुसाम्यक्रिया चोक्ता तन्त्रस्यास्य प्रयोजनम्

ityuktaṃ kāraṇaṃ kāryaṃ dhātusāmyamihocyate dhātusāmyakriyā coktā tantrasyāsya prayojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालबुद्धीन्द्रियार्थानां योगो मिथ्या न चाति च द्वयाश्रयाणां व्याधीनां त्रिविधो हेतुसंग्रहः

kālabuddhīndriyārthānāṃ yogo mithyā na cāti ca dvayāśrayāṇāṃ vyādhīnāṃ trividho hetusaṃgrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरं सत्त्वसंज्ञं च व्याधीनामाश्रयो मतः तथा सुखानां योगस्तु सुखानां कारणं समः

śarīraṃ sattvasaṃjñaṃ ca vyādhīnāmāśrayo mataḥ tathā sukhānāṃ yogastu sukhānāṃ kāraṇaṃ samaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्विकारः परस्त्वात्मा सत्त्वभूतगुणेन्द्रियैः चैतन्ये कारणं नित्यो द्रष्टा पश्यति हि क्रियाः

nirvikāraḥ parastvātmā sattvabhūtaguṇendriyaiḥ caitanye kāraṇaṃ nityo draṣṭā paśyati hi kriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायुः पित्तं कफश्चोक्तः शारीरो दोषसंग्रहः मानसः पुनरुद्दिष्टो रजश्च तम एव च

vāyuḥ pittaṃ kaphaścoktaḥ śārīro doṣasaṃgrahaḥ mānasaḥ punaruddiṣṭo rajaśca tama eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रशाम्यत्यौषधैः पूर्वो दैवयुक्तिव्यपाश्रयैः मानसो ज्ञानविज्ञानधैर्यस्मृतिसमाधिभिः

praśāmyatyauṣadhaiḥ pūrvo daivayuktivyapāśrayaiḥ mānaso jñānavijñānadhairyasmṛtisamādhibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूक्षः शीतो लघुः सूक्ष्मश्चलो ऽथ विशदः खरः विपरीतगुणैर्द्रव्यैर्मारुतः संप्रशाम्यति

rūkṣaḥ śīto laghuḥ sūkṣmaścalo 'tha viśadaḥ kharaḥ viparītaguṇairdravyairmārutaḥ saṃpraśāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सस्नेहमुष्णं तीक्ष्णं च द्रवमम्लं सरं कटु विपरीतगुणैः पित्तं द्रव्यैराशु प्रशाम्यति

sasnehamuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ ca dravamamlaṃ saraṃ kaṭu viparītaguṇaiḥ pittaṃ dravyairāśu praśāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुशीतमृदुस्निग्धमधुरस्थिरपिच्छिलाः श्लेष्मणः प्रशमं यान्ति विपरीतगुणैर्गुणाः

guruśītamṛdusnigdhamadhurasthirapicchilāḥ śleṣmaṇaḥ praśamaṃ yānti viparītaguṇairguṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपरीतगुणैर्देशमात्राकालोपपादितैः भेषजैर्विनिवर्तन्ते विकाराः साध्यसंमताः

viparītaguṇairdeśamātrākālopapāditaiḥ bheṣajairvinivartante vikārāḥ sādhyasaṃmatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधनं न त्वसाध्यानां व्याधीनामुपदिश्यते भूयश्चातो यथाद्रव्यं गुणकर्माणि वक्ष्यते

sādhanaṃ na tvasādhyānāṃ vyādhīnāmupadiśyate bhūyaścāto yathādravyaṃ guṇakarmāṇi vakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसनार्थो रसस्तस्य द्रव्यमापः क्षितिस्तथा निर्वृत्तौ च विशेषे च प्रत्ययाः खादयस्त्रयः

rasanārtho rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā nirvṛttau ca viśeṣe ca pratyayāḥ khādayastrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वादुरम्लो ऽथ लवणः कटुकस्तिक्त एव च कषायश्चेति षट्को ऽयं रसानां संग्रहः स्मृतः

svāduramlo 'tha lavaṇaḥ kaṭukastikta eva ca kaṣāyaśceti ṣaṭko 'yaṃ rasānāṃ saṃgrahaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वाद्वम्ललवणा वायुं कषायस्वादुतिक्तकाः जयन्ति पित्तं श्लेष्माणं कषायकटुतिक्तकाः कट्वम्ललवणाः पित्तं स्वाद्वम्ललवणाः कफम् कटुतिक्तकषायाश्च कोपयन्ति समीरणम्

svādvamlalavaṇā vāyuṃ kaṣāyasvādutiktakāḥ jayanti pittaṃ śleṣmāṇaṃ kaṣāyakaṭutiktakāḥ kaṭvamlalavaṇāḥ pittaṃ svādvamlalavaṇāḥ kapham kaṭutiktakaṣāyāśca kopayanti samīraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंचिद्दोषप्रशमनं किंचिद्धातुप्रदूषणम् स्वस्थवृत्तौ मतं किंचित्त्रिविधं द्रव्यमुच्यते

kiṃciddoṣapraśamanaṃ kiṃciddhātupradūṣaṇam svasthavṛttau mataṃ kiṃcittrividhaṃ dravyamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् पुनस्त्रिविधं प्रोक्तं जङ्गमौद्भिदपार्थिवम् मधूनि गोरसाः पित्तं वसा मज्जासृगामिषम्

tat punastrividhaṃ proktaṃ jaṅgamaudbhidapārthivam madhūni gorasāḥ pittaṃ vasā majjāsṛgāmiṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विण्मूत्रचर्मरेतोऽस्थिस्नायुशृङ्गनखाः खुराः जङ्गमेभ्यः प्रयुज्यन्ते केशा लोमानि रोचनाः

viṇmūtracarmareto'sthisnāyuśṛṅganakhāḥ khurāḥ jaṅgamebhyaḥ prayujyante keśā lomāni rocanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुवर्णं समलाः पञ्च लोहाः ससिकताः सुधा मनःशिलाले मणयो लवणं गैरिकाञ्जने

suvarṇaṃ samalāḥ pañca lohāḥ sasikatāḥ sudhā manaḥśilāle maṇayo lavaṇaṃ gairikāñjane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भौममौषधमुद्दिष्टमौद्भिदं तु चतुर्विधम् वनस्पतिस्तथा वीरुद्वानस्पत्यस्तथौषधिः

bhaumamauṣadhamuddiṣṭamaudbhidaṃ tu caturvidham vanaspatistathā vīrudvānaspatyastathauṣadhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलैर्वनस्पतिः पुष्पैर्वानस्पत्यः फलैरपि ओषध्यः फलपाकान्ताः प्रतानैर्वीरुधः स्मृताः

phalairvanaspatiḥ puṣpairvānaspatyaḥ phalairapi oṣadhyaḥ phalapākāntāḥ pratānairvīrudhaḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूलत्वक्सारनिर्यासनालस्वरसपल्लवाः क्षाराः क्षीरं फलं पुष्पं भस्म तैलानि कण्टकाः

mūlatvaksāraniryāsanālasvarasapallavāḥ kṣārāḥ kṣīraṃ phalaṃ puṣpaṃ bhasma tailāni kaṇṭakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पत्राणि शुङ्गाः कन्दाश्च प्ररोहाश्चौद्भिदो गणः मूलिन्यः षोडशैकोना फलिन्यो विंशतिः स्मृताः

patrāṇi śuṅgāḥ kandāśca prarohāścaudbhido gaṇaḥ mūlinyaḥ ṣoḍaśaikonā phalinyo viṃśatiḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महास्नेहाश्च चत्वारः पञ्चैव लवणानि च अष्टौ मूत्राणि संख्यातान्यष्टावेव पयांसि च

mahāsnehāśca catvāraḥ pañcaiva lavaṇāni ca aṣṭau mūtrāṇi saṃkhyātānyaṣṭāveva payāṃsi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोधनार्थाश्च षड् वृक्षाः पुनर्वसुनिदर्शिताः य एतान् वेत्ति संयोक्तुं विकारेषु स वेदवित्

śodhanārthāśca ṣaḍ vṛkṣāḥ punarvasunidarśitāḥ ya etān vetti saṃyoktuṃ vikāreṣu sa vedavit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तिदन्ती हैमवती श्यामा त्रिवृद् अधोगुडा सप्तला श्वेतनामा च प्रत्यक्श्रेणी गवाक्ष्यपि

hastidantī haimavatī śyāmā trivṛd adhoguḍā saptalā śvetanāmā ca pratyakśreṇī gavākṣyapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्योतिष्मती च बिम्बी च शणपुष्पी विषाणिका अजगन्धा द्रवन्ती च क्षीरिणी चात्र षोडशी

jyotiṣmatī ca bimbī ca śaṇapuṣpī viṣāṇikā ajagandhā dravantī ca kṣīriṇī cātra ṣoḍaśī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शणपुष्पी च बिम्बी च छर्दने हैमवत्यपि श्वेता ज्योतिष्मती चैव योज्या शीर्षविरेचने

śaṇapuṣpī ca bimbī ca chardane haimavatyapi śvetā jyotiṣmatī caiva yojyā śīrṣavirecane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकादशावशिष्टा याः प्रयोज्यास्ता विरेचने इत्युक्ता नामकर्मभ्यां मूलिन्यः फलिनीः शृणु

ekādaśāvaśiṣṭā yāḥ prayojyāstā virecane ityuktā nāmakarmabhyāṃ mūlinyaḥ phalinīḥ śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शङ्खिन्यथ विडङ्गानि त्रपुषं मदनानि च धामार्गवम् अथेक्ष्वाकु जीमूतं कृतवेधनम् आनूपं स्थलजं चैव क्लीतकं द्विविधं स्मृतम्

śaṅkhinyatha viḍaṅgāni trapuṣaṃ madanāni ca dhāmārgavam athekṣvāku jīmūtaṃ kṛtavedhanam ānūpaṃ sthalajaṃ caiva klītakaṃ dvividhaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकीर्या चोदकीर्या च प्रत्यक्पुष्पा तथाभया अन्तःकोटरपुष्पी च हस्तिपर्ण्याश्च शारदम्

prakīryā codakīryā ca pratyakpuṣpā tathābhayā antaḥkoṭarapuṣpī ca hastiparṇyāśca śāradam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कम्पिल्लकारग्वधयोः फलं यत् कुटजस्य च धामार्गवम् अथेक्ष्वाकु जीमूतं कृतवेधनम्

kampillakāragvadhayoḥ phalaṃ yat kuṭajasya ca dhāmārgavam athekṣvāku jīmūtaṃ kṛtavedhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मदनं कुटजं चैव त्रपुषं हस्तिपर्णिनी एतानि वमने चैव योज्यान्यास्थापनेषु च

madanaṃ kuṭajaṃ caiva trapuṣaṃ hastiparṇinī etāni vamane caiva yojyānyāsthāpaneṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नस्तः प्रच्छर्दने चैव प्रत्यक्पुष्पा विधीयते दश यान्यवशिष्टानि तान्युक्तानि विरेचने

nastaḥ pracchardane caiva pratyakpuṣpā vidhīyate daśa yānyavaśiṣṭāni tānyuktāni virecane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नामकर्मभिरुक्तानि फलान्येकोनविंशतिः सर्पिस्तैलं वसा मज्जा स्नेहो दिष्टश्चतुर्विधः

nāmakarmabhiruktāni phalānyekonaviṃśatiḥ sarpistailaṃ vasā majjā sneho diṣṭaścaturvidhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पानाभ्यञ्जनबस्त्यर्थं नस्यार्थं चैव योगतः स्नेहना जीवना वर्ण्या बलोपचयवर्धनाः

pānābhyañjanabastyarthaṃ nasyārthaṃ caiva yogataḥ snehanā jīvanā varṇyā balopacayavardhanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहा ह्येते च विहिता वातपित्तकफापहाः सौवर्चलं सैन्धवं च विडमौद्भिदमेव च

snehā hyete ca vihitā vātapittakaphāpahāḥ sauvarcalaṃ saindhavaṃ ca viḍamaudbhidameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामुद्रेण सहैतानि पञ्च स्युर्लवणानि च स्निग्धान्युष्णानि तीक्ष्णानि दीपनीयतमानि च

sāmudreṇa sahaitāni pañca syurlavaṇāni ca snigdhānyuṣṇāni tīkṣṇāni dīpanīyatamāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलेपनार्थे युज्यन्ते स्नेहस्वेदविधौ तथा अधोभागोर्ध्वभागेषु निरूहेष्वनुवासने

ālepanārthe yujyante snehasvedavidhau tathā adhobhāgordhvabhāgeṣu nirūheṣvanuvāsane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यञ्जने भोजनार्थे शिरसश्च विरेचने शस्त्रकर्मणि वर्त्यर्थमञ्जनोत्सादनेषु च

abhyañjane bhojanārthe śirasaśca virecane śastrakarmaṇi vartyarthamañjanotsādaneṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजीर्णानाहयोर्वाते गुल्मे शूले तथोदरे उक्तानि लवणान्यूर्ध्वं मूत्राण्यष्टौ निबोध मे

ajīrṇānāhayorvāte gulme śūle tathodare uktāni lavaṇānyūrdhvaṃ mūtrāṇyaṣṭau nibodha me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुख्यानि यानि दिष्टानि सर्वाण्यात्रेयशासने अविमूत्रमजामूत्रं गोमूत्रं माहिषं च यत्

mukhyāni yāni diṣṭāni sarvāṇyātreyaśāsane avimūtramajāmūtraṃ gomūtraṃ māhiṣaṃ ca yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तिमूत्रमथोष्ट्रस्य हयस्य च खरस्य च उष्णं तीक्ष्णमथो ऽरूक्षं कटुकं लवणान्वितम्

hastimūtramathoṣṭrasya hayasya ca kharasya ca uṣṇaṃ tīkṣṇamatho 'rūkṣaṃ kaṭukaṃ lavaṇānvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूत्रमुत्सादने युक्तं युक्तमालेपनेषु च युक्तमास्थापने मूत्रं युक्तं चापि विरेचने

mūtramutsādane yuktaṃ yuktamālepaneṣu ca yuktamāsthāpane mūtraṃ yuktaṃ cāpi virecane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वेदेष्वपि च तद्युक्तमानाहेष्वगदेषु च उदरेष्वथ चार्शःसु गुल्मिकुष्ठिकिलासिषु

svedeṣvapi ca tadyuktamānāheṣvagadeṣu ca udareṣvatha cārśaḥsu gulmikuṣṭhikilāsiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्युक्तमुपनाहेषु परिषेके तथैव च दीपनीयं विषघ्नं च क्रिमिघ्नं चोपदिश्यते

tadyuktamupanāheṣu pariṣeke tathaiva ca dīpanīyaṃ viṣaghnaṃ ca krimighnaṃ copadiśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाण्डुरोगोपसृष्टानाम् उत्तमं शर्म चोच्यते श्लेष्माणं शमयेत् पीतं मारुतं चानुलोमयेत्

pāṇḍurogopasṛṣṭānām uttamaṃ śarma cocyate śleṣmāṇaṃ śamayet pītaṃ mārutaṃ cānulomayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्षेत् पित्तमधोभागमित्यस्मिन् गुणसंग्रहः सामान्येन मयोक्तस्तु पृथक्त्वेन प्रवक्ष्यते

karṣet pittamadhobhāgamityasmin guṇasaṃgrahaḥ sāmānyena mayoktastu pṛthaktvena pravakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविमूत्रं सतिक्तं स्यात् स्निग्धं पित्ताविरोधि च आजं कषायमधुरं पथ्यं दोषान्निहन्ति च

avimūtraṃ satiktaṃ syāt snigdhaṃ pittāvirodhi ca ājaṃ kaṣāyamadhuraṃ pathyaṃ doṣānnihanti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गव्यं समधुरं किंचिद्दोषघ्नं क्रिमिकुष्ठनुत् कण्डूं च शमयेत् पीतं सम्यग्दोषोदरे हितम्

gavyaṃ samadhuraṃ kiṃciddoṣaghnaṃ krimikuṣṭhanut kaṇḍūṃ ca śamayet pītaṃ samyagdoṣodare hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्शःशोफोदरघ्नं तु सक्षारं माहिषं सरम् हास्तिकं लवणं मूत्रं हितं तु क्रिमिकुष्ठिनाम्

arśaḥśophodaraghnaṃ tu sakṣāraṃ māhiṣaṃ saram hāstikaṃ lavaṇaṃ mūtraṃ hitaṃ tu krimikuṣṭhinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रशस्तं बद्धविण्मूत्रविषश्लेष्मामयार्शसाम् सतिक्तं श्वासकासघ्नम् अर्शोघ्नं चौष्ट्रमुच्यते

praśastaṃ baddhaviṇmūtraviṣaśleṣmāmayārśasām satiktaṃ śvāsakāsaghnam arśoghnaṃ cauṣṭramucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाजिनां तिक्तकटुकं कुष्ठव्रणविषापहम् खरमूत्रमपस्मारोन्मादग्रहविनाशनम्

vājināṃ tiktakaṭukaṃ kuṣṭhavraṇaviṣāpaham kharamūtramapasmāronmādagrahavināśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतीहोक्तानि मूत्राणि यथासामर्थ्ययोगतः अतः क्षीराणि वक्ष्यन्ते कर्म चैषां गुणाश्च ये

itīhoktāni mūtrāṇi yathāsāmarthyayogataḥ ataḥ kṣīrāṇi vakṣyante karma caiṣāṃ guṇāśca ye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविक्षीरमजाक्षीरं गोक्षीरं माहिषं च यत् उष्ट्रीणामथ नागीनां वडवायाः स्त्रियास्तथा

avikṣīramajākṣīraṃ gokṣīraṃ māhiṣaṃ ca yat uṣṭrīṇāmatha nāgīnāṃ vaḍavāyāḥ striyāstathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायशो मधुरं स्निग्धं शीतं स्तन्यं पयो मतम् प्रीणनं बृंहणं वृष्यं मेध्यं बल्यं मनस्करम्

prāyaśo madhuraṃ snigdhaṃ śītaṃ stanyaṃ payo matam prīṇanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ medhyaṃ balyaṃ manaskaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवनीयं श्रमहरं श्वासकासनिबर्हणम् हन्ति शोणितपित्तं च सन्धानं विहतस्य च

jīvanīyaṃ śramaharaṃ śvāsakāsanibarhaṇam hanti śoṇitapittaṃ ca sandhānaṃ vihatasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वप्राणभृतां सात्म्यं शमनं शोधनं तथा तृष्णाघ्नं दीपनीयं च श्रेष्ठं क्षीणक्षतेषु च

sarvaprāṇabhṛtāṃ sātmyaṃ śamanaṃ śodhanaṃ tathā tṛṣṇāghnaṃ dīpanīyaṃ ca śreṣṭhaṃ kṣīṇakṣateṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाण्डुरोगे ऽम्लपित्ते च शोषे गुल्मे तथोदरे अतीसारे ज्वरे दाहे श्वयथौ च विशेषतः

pāṇḍuroge 'mlapitte ca śoṣe gulme tathodare atīsāre jvare dāhe śvayathau ca viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योनिशुक्रप्रदोषेषु मूत्रेष्वप्रचुरेषु च पुरीषे ग्रथिते पथ्यं वातपित्तविकारिणाम्

yoniśukrapradoṣeṣu mūtreṣvapracureṣu ca purīṣe grathite pathyaṃ vātapittavikāriṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नस्यालेपावगाहेषु वमनास्थापनेषु च विरेचने स्नेहने च पयः सर्वत्र युज्यते

nasyālepāvagāheṣu vamanāsthāpaneṣu ca virecane snehane ca payaḥ sarvatra yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाक्रमं क्षीरगुणानेकैकस्य पृथक् पृथक् अन्नपानादिके ऽध्याये भूयो वक्ष्याम्यशेषतः

yathākramaṃ kṣīraguṇānekaikasya pṛthak pṛthak annapānādike 'dhyāye bhūyo vakṣyāmyaśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथापरे त्रयो वृक्षाः पृथग्ये फलमूलिभिः स्नुह्यर्काश्मन्तकास्तेषामिदं कर्म पृथक् पृथक्

athāpare trayo vṛkṣāḥ pṛthagye phalamūlibhiḥ snuhyarkāśmantakāsteṣāmidaṃ karma pṛthak pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वमने ऽश्मन्तकं विद्यात् स्नुहीक्षीरं विरेचने क्षीरमर्कस्य विज्ञेयं वमने सविरेचने

vamane 'śmantakaṃ vidyāt snuhīkṣīraṃ virecane kṣīramarkasya vijñeyaṃ vamane savirecane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमांस्त्रीनपरान् वृक्षानाहुर्येषां हितास्त्वचः पूतीकः कृष्णगन्धा च तिल्वकश्च तथा तरुः

imāṃstrīnaparān vṛkṣānāhuryeṣāṃ hitāstvacaḥ pūtīkaḥ kṛṣṇagandhā ca tilvakaśca tathā taruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरेचने प्रयोक्तव्यः पूतीकस्तिल्वकस्तथा कृष्णगन्धा परीसर्पे शोथेष्वर्शःसु चोच्यते

virecane prayoktavyaḥ pūtīkastilvakastathā kṛṣṇagandhā parīsarpe śotheṣvarśaḥsu cocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दद्रुविद्रधिगण्डेषु कुष्ठेष्वप्यलजीषु च षड्वृक्षाञ्छोधनानेतानपि विद्याद्विचक्षणः

dadruvidradhigaṇḍeṣu kuṣṭheṣvapyalajīṣu ca ṣaḍvṛkṣāñchodhanānetānapi vidyādvicakṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्ताः फलमूलिन्यः स्नेहाश्च लवणानि च मूत्रं क्षीराणि वृक्षाश्च षड् ये दिष्टपयस्त्वचः

ityuktāḥ phalamūlinyaḥ snehāśca lavaṇāni ca mūtraṃ kṣīrāṇi vṛkṣāśca ṣaḍ ye diṣṭapayastvacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओषधीर्नामरूपाभ्यां जानते ह्यजपा वने अविपाश्चैव गोपाश्च ये चान्ये वनवासिनः

oṣadhīrnāmarūpābhyāṃ jānate hyajapā vane avipāścaiva gopāśca ye cānye vanavāsinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.