अथातोऽन्नपानविधिम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto'nnapānavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Caraka-saṃhitā (the text alone)·1·1.27
Caraka-saṃhitā (the text alone) 1.27
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्टवर्णगन्धरसस्पर्शं विधिविहितमन्नपानं प्राणिनां प्राणिसंज्ञकानां प्राणमाचक्षते कुशलाः प्रत्यक्षफलदर्शनात् तदिन्धना ह्य् अन्तरग्नेः स्थितिः तत् सत्त्वम् ऊर्जयति तच्छरीरधातुव्यूहबलवर्णेन्द्रियप्रसादकरं यथोक्तमुपसेव्यमानं विपरीतमहिताय सम्पद्यते
iṣṭavarṇagandharasasparśaṃ vidhivihitamannapānaṃ prāṇināṃ prāṇisaṃjñakānāṃ prāṇamācakṣate kuśalāḥ pratyakṣaphaladarśanāt tadindhanā hy antaragneḥ sthitiḥ tat sattvam ūrjayati taccharīradhātuvyūhabalavarṇendriyaprasādakaraṃ yathoktamupasevyamānaṃ viparītamahitāya sampadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद्धिताहितावबोधनार्थम् अन्नपानविधिम् अखिले नोपदेक्ष्यामो ऽग्निवेश तत् स्वभावाद् उदक्तं क्लेदयति लवणं विष्यन्दयति क्षारः पाचयति मधु संदधाति सर्पिः स्नेहयति क्षीरं जीवयति मांसं बृंहयति रसः प्रीणयति सुरा जर्जरीकरोति सीधुर् अवधमति द्राक्षासवो दीपयति फाणितमाचिनोति दधि शोफं जनयति पिण्याकशाकं ग्लपयति प्रभूतान्तर्मलो माषसूपः दृष्टिशुक्रघ्नः क्षारः प्रायः पित्तलम् अम्लम् अन्यत्र दाडिमामलकात् प्रायः श्लेष्मलं मधुरम् अन्यत्र मधुनः पुराणाच्च शालिषष्टिकयवगोधूमात् प्रायस्तिकं वातलमवृष्यं चान्यत्र वेगाग्रामृतापटोलपत्त्रात् प्रायः कटुकं वातलम् अवृष्यं चान्यत्र पिप्पलीविश्वभेषजात्
tasmāddhitāhitāvabodhanārtham annapānavidhim akhile nopadekṣyāmo 'gniveśa tat svabhāvād udaktaṃ kledayati lavaṇaṃ viṣyandayati kṣāraḥ pācayati madhu saṃdadhāti sarpiḥ snehayati kṣīraṃ jīvayati māṃsaṃ bṛṃhayati rasaḥ prīṇayati surā jarjarīkaroti sīdhur avadhamati drākṣāsavo dīpayati phāṇitamācinoti dadhi śophaṃ janayati piṇyākaśākaṃ glapayati prabhūtāntarmalo māṣasūpaḥ dṛṣṭiśukraghnaḥ kṣāraḥ prāyaḥ pittalam amlam anyatra dāḍimāmalakāt prāyaḥ śleṣmalaṃ madhuram anyatra madhunaḥ purāṇācca śāliṣaṣṭikayavagodhūmāt prāyastikaṃ vātalamavṛṣyaṃ cānyatra vegāgrāmṛtāpaṭolapattrāt prāyaḥ kaṭukaṃ vātalam avṛṣyaṃ cānyatra pippalīviśvabheṣajāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परमतो वर्गसंग्रहेणाहारद्रव्याण्य् अनुव्याख्यास्यामः
paramato vargasaṃgraheṇāhāradravyāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शूकधान्यशमीधान्यमांसशाकफलाश्रयान् वर्गान् हरितमद्याम्बुगोरसेक्षुविकारिकान्
śūkadhānyaśamīdhānyamāṃsaśākaphalāśrayān vargān haritamadyāmbugorasekṣuvikārikān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दश द्वौ चापरौ वर्गौ कृतान्नाहारयोगिनाम् रसवीर्यविपाकैश्च प्रभावैश्च प्रचक्ष्महे
daśa dvau cāparau vargau kṛtānnāhārayoginām rasavīryavipākaiśca prabhāvaiśca pracakṣmahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्तशालिर् महाशालिः कलमः शकुनाहृतः तूर्णको दीर्घशूकश् च गौरः पाण्डुकलाङ्गुलौ
raktaśālir mahāśāliḥ kalamaḥ śakunāhṛtaḥ tūrṇako dīrghaśūkaś ca gauraḥ pāṇḍukalāṅgulau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुगन्धको लोहवालः सारिवाख्यः प्रमोदकः पतंगस् तपनीयश्च ये चान्ये शालयः शुभाः
sugandhako lohavālaḥ sārivākhyaḥ pramodakaḥ pataṃgas tapanīyaśca ye cānye śālayaḥ śubhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीता रसे विपाके च मधुराश्चाल्पमारुताः बद्धाल्पवर्चसः स्निग्धा बृंहणाः शुक्रलाः
śītā rase vipāke ca madhurāścālpamārutāḥ baddhālpavarcasaḥ snigdhā bṛṃhaṇāḥ śukralāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्तशालिर्वरस्तेषां तृष्णाघ्नस् त्रिमलापहः महांस्तस्यानु कलमस्तस्याप्यनु ततः परे
raktaśālirvarasteṣāṃ tṛṣṇāghnas trimalāpahaḥ mahāṃstasyānu kalamastasyāpyanu tataḥ pare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यवका हायनाः पांसुवाप्यनैषधकादयः शालीनां शालयः कुर्वन्त्यनुकारं गुणागुणैः
yavakā hāyanāḥ pāṃsuvāpyanaiṣadhakādayaḥ śālīnāṃ śālayaḥ kurvantyanukāraṃ guṇāguṇaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीतः स्निग्धोऽगुरुः स्वादुस् त्रिदोषघ्नः स्थिरात्मकः षष्टिकः प्रवरो गौरः कृष्णगौरस्ततोऽनु च
śītaḥ snigdho'guruḥ svādus tridoṣaghnaḥ sthirātmakaḥ ṣaṣṭikaḥ pravaro gauraḥ kṛṣṇagaurastato'nu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वरकोद्दालकौ चीनशारदोज्ज्वलदर्दुराः गन्धनाः कुरुविन्दाश्च षष्टिकाल्पान्तरा गुणैः
varakoddālakau cīnaśāradojjvaladardurāḥ gandhanāḥ kuruvindāśca ṣaṣṭikālpāntarā guṇaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुरश्चाम्लपाकश्च व्रीहिः पित्तकरो गुरुः बहुपुरीषोष्मा त्रिदोषस् त्व् एव पाटलः
madhuraścāmlapākaśca vrīhiḥ pittakaro guruḥ bahupurīṣoṣmā tridoṣas tv eva pāṭalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सकोरदूषः श्यामाकः कषायमधुरो लघुः वातलः कफपित्तघ्नः शीतः संग्राहिशोषणः
sakoradūṣaḥ śyāmākaḥ kaṣāyamadhuro laghuḥ vātalaḥ kaphapittaghnaḥ śītaḥ saṃgrāhiśoṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हस्तिश्यामाकनीवारतोयपर्णीगवेधुकाः प्रशान्तिकाम्भःस्यामाकलौहित्याणुप्रियङ्गवः
hastiśyāmākanīvāratoyaparṇīgavedhukāḥ praśāntikāmbhaḥsyāmākalauhityāṇupriyaṅgavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुकुन्दो झिण्टिगर्मूटी वरुका वरकास्तथा शिबिरोत्कटजूर्णाह्वाः श्यामाकसदृशा गुणैः
mukundo jhiṇṭigarmūṭī varukā varakāstathā śibirotkaṭajūrṇāhvāḥ śyāmākasadṛśā guṇaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूक्षः शीतोऽगुरुः स्वादुर्बहुवातशकृद्यवः स्थैर्यकृत्सकषायश्च बल्यः श्लेष्मविकारनुत्
rūkṣaḥ śīto'guruḥ svādurbahuvātaśakṛdyavaḥ sthairyakṛtsakaṣāyaśca balyaḥ śleṣmavikāranut
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूक्षः कषायानुरसो मधुरः कफपित्तहा मेदःक्रिमिविषघ्नश्च बल्यो वेणुयवो मतः
rūkṣaḥ kaṣāyānuraso madhuraḥ kaphapittahā medaḥkrimiviṣaghnaśca balyo veṇuyavo mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संधानकृद् वातहरो गोधूमः स्वादुशीतलः जीवनो बृंहणो वृष्यः स्निग्धः स्थैर्यकरो गुरुः
saṃdhānakṛd vātaharo godhūmaḥ svāduśītalaḥ jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ snigdhaḥ sthairyakaro guruḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नान्दीमुखी मधूली च मधुरस्निग्धशीतले इत्ययं शूकधान्यानां पूर्वो वर्गः समाप्यते
nāndīmukhī madhūlī ca madhurasnigdhaśītale ityayaṃ śūkadhānyānāṃ pūrvo vargaḥ samāpyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कषायमधुरो रूक्षः शीतः पाके कटुर् लघुः विशदः श्लेष्मपित्तघ्नो मुद्गः सूप्योत्तमो मतः
kaṣāyamadhuro rūkṣaḥ śītaḥ pāke kaṭur laghuḥ viśadaḥ śleṣmapittaghno mudgaḥ sūpyottamo mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृष्यः परं वातहरः स्निग्धोष्णो मधुरो गुरुः बल्यो बहुमलः पुंस्त्वं माषः शीघ्रं ददाति च
vṛṣyaḥ paraṃ vātaharaḥ snigdhoṣṇo madhuro guruḥ balyo bahumalaḥ puṃstvaṃ māṣaḥ śīghraṃ dadāti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजमाषः सरो रुच्यः कफशुक्राम्लपित्तनुत् तत्स्वादुर्वातलो रूक्षः कषायो विशदो गुरुः
rājamāṣaḥ saro rucyaḥ kaphaśukrāmlapittanut tatsvādurvātalo rūkṣaḥ kaṣāyo viśado guruḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उष्णाः कषायाः पाकेऽम्लाः कफशुक्रानिलापहाः कुलत्था ग्राहिणः कासहिक्काश्वासार्शसां हिताः
uṣṇāḥ kaṣāyāḥ pāke'mlāḥ kaphaśukrānilāpahāḥ kulatthā grāhiṇaḥ kāsahikkāśvāsārśasāṃ hitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुरा मधुराः पाके ग्राहिणो रूक्षशीतलाः मकुष्ठकाः प्रशस्यन्ते रक्तपित्तज्वरादिषु
madhurā madhurāḥ pāke grāhiṇo rūkṣaśītalāḥ makuṣṭhakāḥ praśasyante raktapittajvarādiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चणकाश्च मसूराश्च खण्डिकाः सहरेणवः लघवः शीतमधुराः सकषाया विरूक्षणाः
caṇakāśca masūrāśca khaṇḍikāḥ sahareṇavaḥ laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्तश्लेष्मणि शस्यन्ते सूपेष्वालेपनेषु च तेषां मसूरः संग्राही कलायो वातलः परम्
pittaśleṣmaṇi śasyante sūpeṣvālepaneṣu ca teṣāṃ masūraḥ saṃgrāhī kalāyo vātalaḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्निग्धोष्णो मधुरस्तिक्तः कषायः कटुकस्तिलः त्वच्यः केश्यश्च बल्यश्च वातघ्नः कफपित्तकृत्
snigdhoṣṇo madhurastiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭukastilaḥ tvacyaḥ keśyaśca balyaśca vātaghnaḥ kaphapittakṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुराः शीतला गुर्व्यो बलघ्न्यो रूक्षणात्मिकाः सस्नेहा बलिभिर् भोज्या विविधाः शिम्बिजातयः
madhurāḥ śītalā gurvyo balaghnyo rūkṣaṇātmikāḥ sasnehā balibhir bhojyā vividhāḥ śimbijātayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिम्बी रूक्षा कषाया च कोष्ठे वातप्रकोपिनी न च वृष्या न चक्षुष्या विष्टभ्य च विपच्यते
śimbī rūkṣā kaṣāyā ca koṣṭhe vātaprakopinī na ca vṛṣyā na cakṣuṣyā viṣṭabhya ca vipacyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आढकी कफपित्तघ्नी वातला कफवातनुत् अवल्गुजः सैडगजो निष्पावा वातपित्तलाः
āḍhakī kaphapittaghnī vātalā kaphavātanut avalgujaḥ saiḍagajo niṣpāvā vātapittalāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काकाण्डोमात्मगुप्तानां माषवत् फलम् आदिशेत् द्वितीयोऽयं शमीधान्यवर्गः प्रोक्तो महर्षिणा
kākāṇḍomātmaguptānāṃ māṣavat phalam ādiśet dvitīyo'yaṃ śamīdhānyavargaḥ prokto maharṣiṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गोखराश्वतरोष्ट्राश्वद्वीपिसिंहर्क्षवानराः वृको व्याघ्रस्तरक्षुश्च बभ्रुमार्जारमूषिकाः
gokharāśvataroṣṭrāśvadvīpisiṃharkṣavānarāḥ vṛko vyāghrastarakṣuśca babhrumārjāramūṣikāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोपाको जम्बुकः श्येनो वान्तादश्चाषवायसौ शशघ्नी मधुहा भासो गृध्रोलूककुलिङ्गकाः
lopāko jambukaḥ śyeno vāntādaścāṣavāyasau śaśaghnī madhuhā bhāso gṛdhrolūkakuliṅgakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धूमिका कुररश्चेति प्रसहा मृगपक्षिणः श्वेतः श्यामश्चित्रपृष्ठः कालकः काकुलीमृगः
dhūmikā kuraraśceti prasahā mṛgapakṣiṇaḥ śvetaḥ śyāmaścitrapṛṣṭhaḥ kālakaḥ kākulīmṛgaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कूर्चिका चिल्लटो भेको गोधा शल्लकगण्डकौ कदली नकुलः श्वाविदिति भूमिशयाः स्मृताः
kūrcikā cillaṭo bheko godhā śallakagaṇḍakau kadalī nakulaḥ śvāviditi bhūmiśayāḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सृमरश्चमरः खड्गो महिषो गवयो गजः न्यङ्कुर् वराहश्चानूपा मृगाः सर्वे रुरुस्तथा
sṛmaraścamaraḥ khaḍgo mahiṣo gavayo gajaḥ nyaṅkur varāhaścānūpā mṛgāḥ sarve rurustathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कूर्मः कर्कटको मत्स्यः शिशुमारस् तिमिङ्गिलः
kūrmaḥ karkaṭako matsyaḥ śiśumāras timiṅgilaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति वारिशयाः प्रोक्ता वक्ष्यन्ते वारिचारिणः हंसः क्रौञ्चो बलाका च बकः कारण्डवः प्लवः
iti vāriśayāḥ proktā vakṣyante vāricāriṇaḥ haṃsaḥ krauñco balākā ca bakaḥ kāraṇḍavaḥ plavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शरारिः पुष्कराह्वश्च केसरी मणितुण्डकः मृणालकण्ठो मद्गुश्च कादम्बः काकतुण्डकः
śarāriḥ puṣkarāhvaśca kesarī maṇituṇḍakaḥ mṛṇālakaṇṭho madguśca kādambaḥ kākatuṇḍakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्क्रोशः पुण्डरीकाक्षो मेघरावो ऽम्बुकुक्कुटी आरा नन्दीमुखी वाटी सुमुखाः सहचारिणः
utkrośaḥ puṇḍarīkākṣo megharāvo 'mbukukkuṭī ārā nandīmukhī vāṭī sumukhāḥ sahacāriṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रोहिणी कामकाली च सारसो रक्तशीर्षकः चक्रवाकस्तथान्ये च खगाः सन्त्यम्बुचारिणः
rohiṇī kāmakālī ca sāraso raktaśīrṣakaḥ cakravākastathānye ca khagāḥ santyambucāriṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृषतः शरभो रामः श्वदंष्ट्रो मृगमातृका शशोरणौ कुरङ्गश्च गोकर्णः कोट्टकारकः
pṛṣataḥ śarabho rāmaḥ śvadaṃṣṭro mṛgamātṛkā śaśoraṇau kuraṅgaśca gokarṇaḥ koṭṭakārakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चारुष्को हरिणैणौ च शम्बरः कालपुच्छकः ऋष्यश्च वरपोतश्च विज्ञेया जाङ्गला मृगाः
cāruṣko hariṇaiṇau ca śambaraḥ kālapucchakaḥ ṛṣyaśca varapotaśca vijñeyā jāṅgalā mṛgāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लावो वर्तीरकश्चैव वार्तीकः सकपिञ्जलः चकोरश्चोपचक्रश्च कुक्कुभो रक्तवर्त्मकः
lāvo vartīrakaścaiva vārtīkaḥ sakapiñjalaḥ cakoraścopacakraśca kukkubho raktavartmakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लावाद्या विष्किरास्त्वेते वक्ष्यन्ते वर्तकादयः वर्तको वर्तिका चैव बर्ही तित्तिरिकुक्कुटौ
lāvādyā viṣkirāstvete vakṣyante vartakādayaḥ vartako vartikā caiva barhī tittirikukkuṭau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कङ्कशारपदेन्द्राभगोनर्दगिरिवर्तकाः क्रकरोऽवकरश्चैव वारडश्चेति विष्किराः
kaṅkaśārapadendrābhagonardagirivartakāḥ krakaro'vakaraścaiva vāraḍaśceti viṣkirāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शतपत्त्रो भृङ्गराजः कोयष्टिर् जीवजीवकः कैरातः कोकिलोऽत्यूहो गोपापुत्रः प्रियात्मजः
śatapattro bhṛṅgarājaḥ koyaṣṭir jīvajīvakaḥ kairātaḥ kokilo'tyūho gopāputraḥ priyātmajaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लट्टा लटूषको बभ्रुर् वटहा डिण्डिमानकः जटी दुन्दुभिपाक्कारलोहपृष्ठकुलिङ्गकाः
laṭṭā laṭūṣako babhrur vaṭahā ḍiṇḍimānakaḥ jaṭī dundubhipākkāralohapṛṣṭhakuliṅgakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कपोतशुकसारङ्गाश् चिरटीकङ्कुयष्टिकाः सारिका कलविङ्कश्च चटकोऽङ्गारचूडकः
kapotaśukasāraṅgāś ciraṭīkaṅkuyaṣṭikāḥ sārikā kalaviṅkaśca caṭako'ṅgāracūḍakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पारावतः पाण्डविक इत्युक्ताः प्रतुदा द्विजाः प्रसह्य भक्षयन्तीति प्रसहास्तेन संज्ञिताः
pārāvataḥ pāṇḍavika ityuktāḥ pratudā dvijāḥ prasahya bhakṣayantīti prasahāstena saṃjñitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूशया बिलवासित्वाद् आनूपानूपसंश्रयात् जले निवासाज्जलजा जलेचर्याज् जलेचराः
bhūśayā bilavāsitvād ānūpānūpasaṃśrayāt jale nivāsājjalajā jalecaryāj jalecarāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थलजा जाङ्गलाः प्रोक्ता मृगा जाङ्गलचारिणः विकीर्य विष्किराश्चेति प्रतुद्य प्रतुदाः स्मृताः
sthalajā jāṅgalāḥ proktā mṛgā jāṅgalacāriṇaḥ vikīrya viṣkirāśceti pratudya pratudāḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योनिरष्टविधा त्व् एषा मांसानां परिकीर्तिता प्रसहा भूशयानूपवारिजा वारिचारिणः
yoniraṣṭavidhā tv eṣā māṃsānāṃ parikīrtitā prasahā bhūśayānūpavārijā vāricāriṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरूष्णस्निग्धमधुरा बलोपचयवर्धनाः वृष्याः परं वातहराः कफपित्तविवर्धनाः
gurūṣṇasnigdhamadhurā balopacayavardhanāḥ vṛṣyāḥ paraṃ vātaharāḥ kaphapittavivardhanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिता व्यायामनित्येभ्यो नरा दीप्ताग्नयश्च ये प्रसहानां विशेषेण मांसं मांसाशिनां भिषक्
hitā vyāyāmanityebhyo narā dīptāgnayaśca ye prasahānāṃ viśeṣeṇa māṃsaṃ māṃsāśināṃ bhiṣak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीर्णार्शोग्रहणीदोषशोषार्तानां प्रयोजयेत् लावाद्यो वैष्किरो वर्गः प्रतुदा जाङ्गला मृगाः
jīrṇārśograhaṇīdoṣaśoṣārtānāṃ prayojayet lāvādyo vaiṣkiro vargaḥ pratudā jāṅgalā mṛgāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लघवः शीतमधुराः सकषाया हिता नृणाम् पित्तोत्तरे वातमध्ये संनिपाते कफानुगे
laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā hitā nṛṇām pittottare vātamadhye saṃnipāte kaphānuge
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विष्किरा वर्तकाद्यास्तु प्रसहाल्पान्तरा गुणैः नातिशीतगुरुस्निग्धं मांसम् आजम् अदोषलम्
viṣkirā vartakādyāstu prasahālpāntarā guṇaiḥ nātiśītagurusnigdhaṃ māṃsam ājam adoṣalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शरीरधातुसामान्याद् अनभिष्यन्दि बृंहणम् मांसं मधुरशीतत्वाद् गुरु बृंहणमाविकम्
śarīradhātusāmānyād anabhiṣyandi bṛṃhaṇam māṃsaṃ madhuraśītatvād guru bṛṃhaṇamāvikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योनाव् अजाविके मिश्रगोचरत्वादनिश्चिते सामान्येनोपदिष्टानां मांसानां स्वगुणैः पृथक्
yonāv ajāvike miśragocaratvādaniścite sāmānyenopadiṣṭānāṃ māṃsānāṃ svaguṇaiḥ pṛthak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केषांचिद् गुणवैशेष्याद् विशेष उपदेक्ष्यते दर्शनश्रोत्रमेधाग्निवयोवर्णस्वरायुषाम्
keṣāṃcid guṇavaiśeṣyād viśeṣa upadekṣyate darśanaśrotramedhāgnivayovarṇasvarāyuṣām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बर्ही हिततमो बल्यो वातघ्नो मांसशुक्रलः गुरूष्णस्निग्धमधुराः स्वरवर्णबलप्रदाः
barhī hitatamo balyo vātaghno māṃsaśukralaḥ gurūṣṇasnigdhamadhurāḥ svaravarṇabalapradāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बृंहणाः शुक्रलाश्चोक्ता हंसा मारुतनाशनाः स्निग्धाश्चोष्णाश्चवृष्याश् च बृंहणाः स्वरबोधनाः
bṛṃhaṇāḥ śukralāścoktā haṃsā mārutanāśanāḥ snigdhāścoṣṇāścavṛṣyāś ca bṛṃhaṇāḥ svarabodhanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बल्याः परं वातहराः स्वेदनाश्चरणायुधाः गुरूष्णो मधुरो नातिधन्वानूपनिषेवणात्
balyāḥ paraṃ vātaharāḥ svedanāścaraṇāyudhāḥ gurūṣṇo madhuro nātidhanvānūpaniṣevaṇāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तित्तिरिः संजयेच्छीघ्रं त्रीन् दोषाननिलोल्बणान् पित्तश्लेष्मविकारेषु सरक्तेषु कपिञ्जलाः
tittiriḥ saṃjayecchīghraṃ trīn doṣānanilolbaṇān pittaśleṣmavikāreṣu sarakteṣu kapiñjalāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्दवातेषु शस्यन्ते शैत्यमाधुर्यलाघवात् लावाः कषायमधुरा लघवोऽग्निविवर्धनाः
mandavāteṣu śasyante śaityamādhuryalāghavāt lāvāḥ kaṣāyamadhurā laghavo'gnivivardhanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संनिपातप्रशमनाः कटुकाश्च विपाकतः गोधा विपाके मधुरा कषायकटुका रसे
saṃnipātapraśamanāḥ kaṭukāśca vipākataḥ godhā vipāke madhurā kaṣāyakaṭukā rase
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातपित्तप्रशमनी बृंहणी बलवर्धनी शल्लको मधुराम्लश्च विपाके कटुकः स्मृतः
vātapittapraśamanī bṛṃhaṇī balavardhanī śallako madhurāmlaśca vipāke kaṭukaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातपित्तकफघ्नश्च कासश्वासहरस्तथा कषायविशदाः शीता रक्तपित्तनिबर्हणाः
vātapittakaphaghnaśca kāsaśvāsaharastathā kaṣāyaviśadāḥ śītā raktapittanibarhaṇāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विपाके मधुराश्चैव कपोता गृहवासिनः तेभ्यो लघुतराः किंचित्कपोता वनवासिनः
vipāke madhurāścaiva kapotā gṛhavāsinaḥ tebhyo laghutarāḥ kiṃcitkapotā vanavāsinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीताः संग्राहिणश्चैव स्वल्पमूत्रकराश् च ते शुकमांसं कषायाम्लं विपाके रूक्षशीतलम्
śītāḥ saṃgrāhiṇaścaiva svalpamūtrakarāś ca te śukamāṃsaṃ kaṣāyāmlaṃ vipāke rūkṣaśītalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शोषकासक्षयहितं संग्राहि लघु दीपनम् चटका मधुराः स्निग्धा बलशुक्रविवर्धनाः
śoṣakāsakṣayahitaṃ saṃgrāhi laghu dīpanam caṭakā madhurāḥ snigdhā balaśukravivardhanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संनिपातप्रशमनाः शमना मारुतस्य च कषायो विशदो रूक्षः शीतः पाके कटुर्लघुः
saṃnipātapraśamanāḥ śamanā mārutasya ca kaṣāyo viśado rūkṣaḥ śītaḥ pāke kaṭurlaghuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शशः स्वादुः प्रशस्तश्च संनिपाते ऽनिलावरे मधुरा मधुराः पाके त्रिदोषशमनाः शिवाः
śaśaḥ svāduḥ praśastaśca saṃnipāte 'nilāvare madhurā madhurāḥ pāke tridoṣaśamanāḥ śivāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लघवो बद्धविण्मूत्राः शीताश्चैणाः प्रकीर्तिताः स्नेहनं बृंहणं वृष्यं श्रमघ्नमनिलापहम्
laghavo baddhaviṇmūtrāḥ śītāścaiṇāḥ prakīrtitāḥ snehanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ śramaghnamanilāpaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वराहपिशितं बल्यं रोचनं स्वेदनं गुरु गव्यं केवलवातेषु पीनसे विषमज्वरे
varāhapiśitaṃ balyaṃ rocanaṃ svedanaṃ guru gavyaṃ kevalavāteṣu pīnase viṣamajvare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुष्ककासश्रमात्यग्निमांसक्षयहितं च तत् स्निग्धोष्णं मधुरं वृष्यं माहिषं गुरु तर्पणम्
śuṣkakāsaśramātyagnimāṃsakṣayahitaṃ ca tat snigdhoṣṇaṃ madhuraṃ vṛṣyaṃ māhiṣaṃ guru tarpaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दार्ढ्यं बृहत्त्वमुत्साहं स्वप्नं च जनयत्यपि गुरूष्णा मधुरा बल्या बृंहणाः पवनापहाः
dārḍhyaṃ bṛhattvamutsāhaṃ svapnaṃ ca janayatyapi gurūṣṇā madhurā balyā bṛṃhaṇāḥ pavanāpahāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मत्स्याः स्निग्धाश्च वृष्याश्च बहुदोषाः प्रकीर्तिताः शैवालशष्पभोजित्वात्स्वप्नस्य च विवर्जनात्
matsyāḥ snigdhāśca vṛṣyāśca bahudoṣāḥ prakīrtitāḥ śaivālaśaṣpabhojitvātsvapnasya ca vivarjanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रोहितो दीपनीयश्च लघुपाको महाबलः वर्ण्यो वातहरो वृष्यश्चक्षुष्यो बलवर्धनः
rohito dīpanīyaśca laghupāko mahābalaḥ varṇyo vātaharo vṛṣyaścakṣuṣyo balavardhanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेधास्मृतिकरः पथ्यः शोषघ्नः कूर्म उच्यते खड्गमांसम् अभिष्यन्दि बलकृन्मधुरं स्मृतम्
medhāsmṛtikaraḥ pathyaḥ śoṣaghnaḥ kūrma ucyate khaḍgamāṃsam abhiṣyandi balakṛnmadhuraṃ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्नेहनं बृंहणं वर्ण्यं श्रमघ्नमनिलापहम् धार्तराष्ट्रचकोराणां दक्षाणां शिखिनामपि
snehanaṃ bṛṃhaṇaṃ varṇyaṃ śramaghnamanilāpaham dhārtarāṣṭracakorāṇāṃ dakṣāṇāṃ śikhināmapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चटकानां च यानि स्युर् अण्डानि च हितानि च क्षीणरेतःसु कासेषु हृद्रोगेषु क्षतेषु च
caṭakānāṃ ca yāni syur aṇḍāni ca hitāni ca kṣīṇaretaḥsu kāseṣu hṛdrogeṣu kṣateṣu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुराण्यविदाहीनि सद्योबलकराणि च शरीरबृंहणे नान्यत्खाद्यं मांसाद्विशिष्यते
madhurāṇyavidāhīni sadyobalakarāṇi ca śarīrabṛṃhaṇe nānyatkhādyaṃ māṃsādviśiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति वर्गस्तृतीयोऽयं मांसानां परिकीर्तितः पाठाशुषाशटीशाकं वास्तुकं सुनिषण्णकम्
iti vargastṛtīyo'yaṃ māṃsānāṃ parikīrtitaḥ pāṭhāśuṣāśaṭīśākaṃ vāstukaṃ suniṣaṇṇakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्याद्ग्राहि त्रिदोषघ्नं भिन्नवर्चस्तु वास्तुकम् त्रिदोषशमनी वृष्या काकमाची रसायनी
vidyādgrāhi tridoṣaghnaṃ bhinnavarcastu vāstukam tridoṣaśamanī vṛṣyā kākamācī rasāyanī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नात्युष्णशीतवीर्या च भेदिनी कुष्ठनाशिनी राजक्षवकशाकं तु त्रिदोषशमनं लघु
nātyuṣṇaśītavīryā ca bhedinī kuṣṭhanāśinī rājakṣavakaśākaṃ tu tridoṣaśamanaṃ laghu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्राहि शस्तं विशेषेण ग्रहण्यर्शोविकारिणाम् कालशाकं तु कटुकं दीपनं गरशोफजित्
grāhi śastaṃ viśeṣeṇa grahaṇyarśovikāriṇām kālaśākaṃ tu kaṭukaṃ dīpanaṃ garaśophajit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लघूष्णं वातलं रूक्षं कालायं शाकमुच्यते दीपनी चोष्णवीर्या च ग्राहिणी कफमारुते
laghūṣṇaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ kālāyaṃ śākamucyate dīpanī coṣṇavīryā ca grāhiṇī kaphamārute
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रशस्यतेऽम्लचाङ्गेरी ग्रहण्यर्शोहिता च सा मधुरा मधुरा पाके भेदिनी श्लेष्मवर्धनी
praśasyate'mlacāṅgerī grahaṇyarśohitā ca sā madhurā madhurā pāke bhedinī śleṣmavardhanī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृष्या स्निग्धा च शीता च मदघ्नी चाप्युपोदिका रूक्षो मदविषघ्नश्च प्रशस्तो रक्तपित्तिनाम्
vṛṣyā snigdhā ca śītā ca madaghnī cāpyupodikā rūkṣo madaviṣaghnaśca praśasto raktapittinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुरो मधुरः पाके शीतलस्तण्डुलीयकः मण्डूकपर्णी वेत्राग्रं कुचेला वनतिक्तकम्
madhuro madhuraḥ pāke śītalastaṇḍulīyakaḥ maṇḍūkaparṇī vetrāgraṃ kucelā vanatiktakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्कोटकावल्गुजकौ पटोलं शकुलादनी वृषपुष्पाणि शार्ङ्गेष्टा केम्बूकं सकठिल्लकम्
karkoṭakāvalgujakau paṭolaṃ śakulādanī vṛṣapuṣpāṇi śārṅgeṣṭā kembūkaṃ sakaṭhillakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाडी कलायं गोजिह्वा वार्ताकं तिलपर्णिका कौलकं कार्कशं नैम्बं शाकं पार्पटकं च यत्
nāḍī kalāyaṃ gojihvā vārtākaṃ tilaparṇikā kaulakaṃ kārkaśaṃ naimbaṃ śākaṃ pārpaṭakaṃ ca yat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कफपित्तहरं तिक्तं शीतं कटु विपच्यते सर्वाणि सूप्यशाकानि फञ्जी चिल्ली कुतुम्बकः
kaphapittaharaṃ tiktaṃ śītaṃ kaṭu vipacyate sarvāṇi sūpyaśākāni phañjī cillī kutumbakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आलुकानि च सर्वाणि सपत्त्राणि कुटिञ्जरम् शणशाल्मलिपुष्पाणि कर्बुदारः सुवर्चला
ālukāni ca sarvāṇi sapattrāṇi kuṭiñjaram śaṇaśālmalipuṣpāṇi karbudāraḥ suvarcalā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निष्पावः कोविदारश्च पत्तूरश् चुच्चुपर्णिका कुमारजीवो लोट्टाकः पालङ्क्या मारिषस् तथा
niṣpāvaḥ kovidāraśca pattūraś cuccuparṇikā kumārajīvo loṭṭākaḥ pālaṅkyā māriṣas tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कलम्बनालिकासूर्यः कुसुम्भवृकधूमकौ लक्ष्मणा च प्रपुन्नाटो नलिनीका कुठेरकः
kalambanālikāsūryaḥ kusumbhavṛkadhūmakau lakṣmaṇā ca prapunnāṭo nalinīkā kuṭherakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोणिका यवशाकं च कुष्माण्डकम् अवल्गुजम् यातुकः शालकल्याणी त्रिपर्णी पीलुपर्णिका
loṇikā yavaśākaṃ ca kuṣmāṇḍakam avalgujam yātukaḥ śālakalyāṇī triparṇī pīluparṇikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शाकं गुरु च रूक्षं च प्रायो विष्टभ्य जीर्यति मधुरं शीतवीर्यं च पुरीषस्य च भेदनम्
śākaṃ guru ca rūkṣaṃ ca prāyo viṣṭabhya jīryati madhuraṃ śītavīryaṃ ca purīṣasya ca bhedanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्विन्नं निष्पीडितरसं स्नेहाढ्यं तत् प्रशस्यते शणस्य कोविदारस्य कर्बुदारस्य शाल्मलेः
svinnaṃ niṣpīḍitarasaṃ snehāḍhyaṃ tat praśasyate śaṇasya kovidārasya karbudārasya śālmaleḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुष्पं ग्राहि प्रशस्तं च रक्तपित्ते विशेषतः न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षपद्मादिपल्लवाः
puṣpaṃ grāhi praśastaṃ ca raktapitte viśeṣataḥ nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣapadmādipallavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कषायाः स्तम्भनाः शीता हिताः पित्तातिसारिणाम् वायुं वत्सादनी हन्यात्कफं गण्डीरचित्रकौ
kaṣāyāḥ stambhanāḥ śītā hitāḥ pittātisāriṇām vāyuṃ vatsādanī hanyātkaphaṃ gaṇḍīracitrakau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रेयसी बिल्वपर्णी च बिल्वपत्त्रं तु वातनुत् भण्डी शतावरीशाकं बला जीवन्तिकं च यत्
śreyasī bilvaparṇī ca bilvapattraṃ tu vātanut bhaṇḍī śatāvarīśākaṃ balā jīvantikaṃ ca yat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पर्वण्याः पर्वपुष्प्याश्च वातपित्तहरं स्मृतम् लघु भिन्नशकृत्तिक्तं लाङ्गलक्युरुवूकयोः
parvaṇyāḥ parvapuṣpyāśca vātapittaharaṃ smṛtam laghu bhinnaśakṛttiktaṃ lāṅgalakyuruvūkayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिलवेतसशाकं च शाकं पञ्चाङ्गुलस्य च वातलं कटुतिक्ताम्लमधोमार्गप्रवर्तनम्
tilavetasaśākaṃ ca śākaṃ pañcāṅgulasya ca vātalaṃ kaṭutiktāmlamadhomārgapravartanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूक्षाम्लमुष्णं कौसुम्भं कफघ्नं पित्तवर्धनम् त्रपुसैर्वारुकं स्वादु गुरु विष्टम्भि शीतलम्
rūkṣāmlamuṣṇaṃ kausumbhaṃ kaphaghnaṃ pittavardhanam trapusairvārukaṃ svādu guru viṣṭambhi śītalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुखप्रियं च रूक्षं च मूत्रलं त्रपुसं त्व् अति एर्वारुकं च सम्पक्वं दाहतृष्णाक्लमार्तिनुत्
mukhapriyaṃ ca rūkṣaṃ ca mūtralaṃ trapusaṃ tv ati ervārukaṃ ca sampakvaṃ dāhatṛṣṇāklamārtinut
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्चोभेदीन्यलाबूनि रूक्षशीतगुरूणि च चिर्भटैर्वारुके तद्वद्वर्चोभेदहिते तु ते
varcobhedīnyalābūni rūkṣaśītagurūṇi ca cirbhaṭairvāruke tadvadvarcobhedahite tu te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सक्षारं पक्वकूष्माण्डं मधुराम्लं तथा लघु सृष्टमूत्रपुरीषं च सर्वदोषनिबर्हणम्
sakṣāraṃ pakvakūṣmāṇḍaṃ madhurāmlaṃ tathā laghu sṛṣṭamūtrapurīṣaṃ ca sarvadoṣanibarhaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केलूटं च कदम्बं च नदीमाषकम् ऐन्दुकम् विशदं गुरु शीतं च समभिष्यन्दि चोच्यते
kelūṭaṃ ca kadambaṃ ca nadīmāṣakam aindukam viśadaṃ guru śītaṃ ca samabhiṣyandi cocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्पलानि कषायाणि रक्तपित्तहराणि च तथा तालप्रलम्बं स्याद् उरःक्षतरुजापहम्
utpalāni kaṣāyāṇi raktapittaharāṇi ca tathā tālapralambaṃ syād uraḥkṣatarujāpaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खर्जूरं तालशस्यं च रक्तपित्तक्षयापहम् तरूटबिसशालूकक्रौञ्चादनकशेरुकम्
kharjūraṃ tālaśasyaṃ ca raktapittakṣayāpaham tarūṭabisaśālūkakrauñcādanakaśerukam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृङ्गाटकाङ्कलोड्यं च गुरु विष्टम्भि शीतलम् कुमुदोत्पलनालास्तु सपुष्पाः सफलाः स्मृताः
śṛṅgāṭakāṅkaloḍyaṃ ca guru viṣṭambhi śītalam kumudotpalanālāstu sapuṣpāḥ saphalāḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीताः स्वादुकषायास्तु कफमारुतकोपनाः कषायमीषद्विष्टम्भि रक्तपित्तहरं स्मृतम्
śītāḥ svādukaṣāyāstu kaphamārutakopanāḥ kaṣāyamīṣadviṣṭambhi raktapittaharaṃ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पौष्करं तु भवेद्बीजं मधुरं रसपाकयोः बल्यः शीतो गुरुः स्निग्धस्तर्पणो बृंहणात्मकः
pauṣkaraṃ tu bhavedbījaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ balyaḥ śīto guruḥ snigdhastarpaṇo bṛṃhaṇātmakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातपित्तहरः स्वादुर्वृष्यो मुञ्जातकः परम् जीवनो बृंहणो वृष्यः कण्ठ्यः शस्तो रसायने
vātapittaharaḥ svādurvṛṣyo muñjātakaḥ param jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ kaṇṭhyaḥ śasto rasāyane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.