Caraka-saṃhitā (the text alone) 4.1

अथातः कतिधापुरुषीयं शारीरं व्याख्यास्यामः

athātaḥ katidhāpuruṣīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ह स्माह भगवान् आत्रेयः

iti ha smāha bhagavān ātreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कतिधा पुरुषो धीमन् धातुभेदेन भिद्यते पुरुषः कारणं कस्मात् प्रभवः पुरुषस्य कः

katidhā puruṣo dhīman dhātubhedena bhidyate puruṣaḥ kāraṇaṃ kasmāt prabhavaḥ puruṣasya kaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किम् अज्ञो ज्ञः स नित्यः किं किम् अनित्यो निदर्शितः प्रकृतिः का विकाराः के किं लिङ्गं पुरुषस्य च

kim ajño jñaḥ sa nityaḥ kiṃ kim anityo nidarśitaḥ prakṛtiḥ kā vikārāḥ ke kiṃ liṅgaṃ puruṣasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्क्रियं च स्वतन्त्रं च वशिनं सर्वगं विभुम् वदन्त्य् आत्मानम् आत्मज्ञाः क्षेत्रज्ञं साक्षिणं तथा

niṣkriyaṃ ca svatantraṃ ca vaśinaṃ sarvagaṃ vibhum vadanty ātmānam ātmajñāḥ kṣetrajñaṃ sākṣiṇaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्क्रियस्य क्रिया तस्य भगवन् विद्यते कथम् स्वतन्त्रश् चेद् अनिष्टासु कथं योनिषु जायते

niṣkriyasya kriyā tasya bhagavan vidyate katham svatantraś ced aniṣṭāsu kathaṃ yoniṣu jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वशी यद्य् असुखैः कस्माद् भावैर् आक्रम्यते बलात् सर्वाः सर्वगतत्वाच् च वेदनाः किं न वेत्ति सः

vaśī yady asukhaiḥ kasmād bhāvair ākramyate balāt sarvāḥ sarvagatatvāc ca vedanāḥ kiṃ na vetti saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न पश्यति विभुः कस्माच् छैलकुड्यतिरस्कृतम् क्षेत्रज्ञः क्षेत्रम् अथवा किं पूर्वम् इति संशयः

na paśyati vibhuḥ kasmāc chailakuḍyatiraskṛtam kṣetrajñaḥ kṣetram athavā kiṃ pūrvam iti saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञेयं क्षेत्रं विना पूर्वं क्षेत्रज्ञो हि न युज्यते क्षेत्रं च यदि पूर्वं स्यात् क्षेत्रज्ञः स्याद् अशाश्वतः

jñeyaṃ kṣetraṃ vinā pūrvaṃ kṣetrajño hi na yujyate kṣetraṃ ca yadi pūrvaṃ syāt kṣetrajñaḥ syād aśāśvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्षिभूतश् च कस्यायं कर्ता ह्य् अन्यो न विद्यते स्यात् कथं चाविकारस्य विशेषो वेदनाकृतः

sākṣibhūtaś ca kasyāyaṃ kartā hy anyo na vidyate syāt kathaṃ cāvikārasya viśeṣo vedanākṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ चार्तस्य भगवंस् तिसृणां कां चिकित्सति अतीतां वेदनां वैद्यो वर्तमानां भविष्यतीम्

atha cārtasya bhagavaṃs tisṛṇāṃ kāṃ cikitsati atītāṃ vedanāṃ vaidyo vartamānāṃ bhaviṣyatīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भविष्यन्त्या असंप्राप्तिर् अतीताया अनागमः सांप्रतिक्या अपि स्थानं नास्त्य् अर्तेः संशयो ह्य् अतः

bhaviṣyantyā asaṃprāptir atītāyā anāgamaḥ sāṃpratikyā api sthānaṃ nāsty arteḥ saṃśayo hy ataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कारणं वेदनानां किं किम् अधिष्ठानम् उच्यते क्व चैता वेदनाः सर्वा निवृत्तिं यान्त्य् अशेषतः

kāraṇaṃ vedanānāṃ kiṃ kim adhiṣṭhānam ucyate kva caitā vedanāḥ sarvā nivṛttiṃ yānty aśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्ववित् सर्वसंन्यासी सर्वसंयोगनिःसृतः एकः प्रशान्तो भूतात्मा कैर् लिङ्गैर् उपलभ्यते

sarvavit sarvasaṃnyāsī sarvasaṃyoganiḥsṛtaḥ ekaḥ praśānto bhūtātmā kair liṅgair upalabhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् अग्निवेशस्य वचः श्रुत्वा मतिमतां वरः सर्वं यथावत् प्रोवाच प्रशान्तात्मा पुनर्वसुः

ity agniveśasya vacaḥ śrutvā matimatāṃ varaḥ sarvaṃ yathāvat provāca praśāntātmā punarvasuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खादयश् चेतनाषष्ठा धातवः पुरुषः स्मृतः चेतनाधातुर् अप्य् एकः स्मृतः पुरुषसंज्ञकः

khādayaś cetanāṣaṣṭhā dhātavaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ cetanādhātur apy ekaḥ smṛtaḥ puruṣasaṃjñakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनश् च धातुभेदेन चतुर्विंशतिकः स्मृतः मनो दशेन्द्रियाण्य् अर्थाः प्रकृतिश् चाष्टधातुकी

punaś ca dhātubhedena caturviṃśatikaḥ smṛtaḥ mano daśendriyāṇy arthāḥ prakṛtiś cāṣṭadhātukī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्षणं मनसो ज्ञानस्याभावो भाव एव च सति ह्य् आत्मेन्द्रियार्थानां सन्निकर्षे न वर्तते

lakṣaṇaṃ manaso jñānasyābhāvo bhāva eva ca sati hy ātmendriyārthānāṃ sannikarṣe na vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैवृत्त्यान् मनसो ज्ञानं सान्निध्यात् तच् च वर्तते अणुत्वम् अथ चैकत्वं द्वौ गुणौ मनसः स्मृतौ

vaivṛttyān manaso jñānaṃ sānnidhyāt tac ca vartate aṇutvam atha caikatvaṃ dvau guṇau manasaḥ smṛtau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिन्त्यं विचार्यम् ऊह्यं च ध्येयं संकल्प्यम् एव च यत् किंचिन् मनसो ज्ञेयं तत् सर्वं ह्य् अर्थसंज्ञकम्

cintyaṃ vicāryam ūhyaṃ ca dhyeyaṃ saṃkalpyam eva ca yat kiṃcin manaso jñeyaṃ tat sarvaṃ hy arthasaṃjñakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाभिग्रहः कर्म मनसः स्वस्य निग्रहः ऊहो विचारश् च ततः परं बुद्धिः प्रवर्तते

indriyābhigrahaḥ karma manasaḥ svasya nigrahaḥ ūho vicāraś ca tataḥ paraṃ buddhiḥ pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियेणेन्द्रियार्थो हि समनस्केन गृह्यते कल्प्यते मनसा तूर्ध्वं गुणतो दोषतोऽथवा

indriyeṇendriyārtho hi samanaskena gṛhyate kalpyate manasā tūrdhvaṃ guṇato doṣato'thavā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जायते विषये तत्र या बुद्धिर्निश्चयात्मिका व्यवस्यति तया वक्तुं कर्तुं वा बुद्धिपूर्वकम्

jāyate viṣaye tatra yā buddhirniścayātmikā vyavasyati tayā vaktuṃ kartuṃ vā buddhipūrvakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकैकाधिकयुक्तानि खादीनामिन्द्रियाणि तु पञ्च कर्मानुमेयानि येभ्यो बुद्धिः प्रवर्तते

ekaikādhikayuktāni khādīnāmindriyāṇi tu pañca karmānumeyāni yebhyo buddhiḥ pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तौ पादौ गुदोपस्थं वागिन्द्रियम् अथापि च कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैव पादौ गमनकर्मणि

hastau pādau gudopasthaṃ vāgindriyam athāpi ca karmendriyāṇi pañcaiva pādau gamanakarmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पायूपस्थं विसर्गार्थं हस्तौ ग्रहणधारणे जिह्वावागिन्द्रियं वाक् च सत्या ज्योतिस् तमोऽनृता

pāyūpasthaṃ visargārthaṃ hastau grahaṇadhāraṇe jihvāvāgindriyaṃ vāk ca satyā jyotis tamo'nṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाभूतानि खं वायुर् अग्निर् आपः क्षितिस्तथा शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च तद्गुणाः

mahābhūtāni khaṃ vāyur agnir āpaḥ kṣitistathā śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca tadguṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषामेकगुणः पूर्वो गुणवृद्धिः परे परे पूर्वः पूर्वगुणश्चैव क्रमशो गुणिषु स्मृतः

teṣāmekaguṇaḥ pūrvo guṇavṛddhiḥ pare pare pūrvaḥ pūrvaguṇaścaiva kramaśo guṇiṣu smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खरद्रवचलोष्णत्वं भूजलानिलतेजसाम् आकाशस्याप्रतीघातो दृष्टं लिङ्गं यथाक्रमम्

kharadravacaloṣṇatvaṃ bhūjalānilatejasām ākāśasyāpratīghāto dṛṣṭaṃ liṅgaṃ yathākramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्षणं सर्वमेवैतत् स्पर्शनेन्द्रियगोचरम् स्पर्शनेन्द्रियविज्ञेयः स्पर्शो हि सविपर्ययः

lakṣaṇaṃ sarvamevaitat sparśanendriyagocaram sparśanendriyavijñeyaḥ sparśo hi saviparyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणाः शरीरे गुणिनां निर्दिष्टाश्चिह्नमेव च अर्थाः शब्दादयो ज्ञेया गोचरा विषया गुणाः

guṇāḥ śarīre guṇināṃ nirdiṣṭāścihnameva ca arthāḥ śabdādayo jñeyā gocarā viṣayā guṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या यदिन्द्रियमाश्रित्य जन्तोर्बुद्धिः प्रवर्तते याति सा तेन निर्देशं मनसा च मनोभवा

yā yadindriyamāśritya jantorbuddhiḥ pravartate yāti sā tena nirdeśaṃ manasā ca manobhavā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदात्कार्येन्द्रियार्थानां बह्व्यो वै बुद्धयः स्मृताः आत्मेन्द्रियमनोऽर्थानामेकैका सन्निकर्षजा

bhedātkāryendriyārthānāṃ bahvyo vai buddhayaḥ smṛtāḥ ātmendriyamano'rthānāmekaikā sannikarṣajā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गुल्यङ्गुष्ठतलजस् तन्त्रीवीणानखोद्भवः दृष्टः शब्दो यथा बुद्धिर्दृष्टा संयोगजा तथा

aṅgulyaṅguṣṭhatalajas tantrīvīṇānakhodbhavaḥ dṛṣṭaḥ śabdo yathā buddhirdṛṣṭā saṃyogajā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धीन्द्रियमनोऽर्थानां विद्याद्योगधरं परम् चतुर्विंशतिको ह्येष राशिः पुरुषसंज्ञकः

buddhīndriyamano'rthānāṃ vidyādyogadharaṃ param caturviṃśatiko hyeṣa rāśiḥ puruṣasaṃjñakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजस्तमोभ्यां युक्तस्य संयोगोऽयमनन्तवान् ताभ्यां निराकृताभ्यां तु सत्त्ववृद्ध्या निवर्तते

rajastamobhyāṃ yuktasya saṃyogo'yamanantavān tābhyāṃ nirākṛtābhyāṃ tu sattvavṛddhyā nivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र कर्म फलं चात्र ज्ञानं चात्र प्रतिष्ठितम् अत्र मोहः सुखं दुःखं जीवितं मरणं स्वता

atra karma phalaṃ cātra jñānaṃ cātra pratiṣṭhitam atra mohaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ jīvitaṃ maraṇaṃ svatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं यो वेद तत्त्वेन स वेद प्रलयोदयौ पारम्पर्यं चिकित्सां च ज्ञातव्यं यच्च किंचन

evaṃ yo veda tattvena sa veda pralayodayau pāramparyaṃ cikitsāṃ ca jñātavyaṃ yacca kiṃcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भास्तमः सत्यमनृतं वेदाः कर्म शुभाशुभम् न स्युः कर्ता च बोद्धा च पुरुषो न भवेद्यदि

bhāstamaḥ satyamanṛtaṃ vedāḥ karma śubhāśubham na syuḥ kartā ca boddhā ca puruṣo na bhavedyadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाश्रयो न सुखं नार्तिर्न गतिर्नागतिर्न वाक् न विज्ञानं न शास्त्राणि न जन्म मरणं न च

nāśrayo na sukhaṃ nārtirna gatirnāgatirna vāk na vijñānaṃ na śāstrāṇi na janma maraṇaṃ na ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न बन्धो न च मोक्षः स्यात् पुरुषो न भवेद्यदि कारणं पुरुषस्तस्मात् कारणज्ञैरुदाहृतः

na bandho na ca mokṣaḥ syāt puruṣo na bhavedyadi kāraṇaṃ puruṣastasmāt kāraṇajñairudāhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चेत्कारणमात्मा स्याद्भादयः स्युर् अहेतुकाः न चैषु सम्भवेज्ज्ञानं न च तैः स्यात्प्रयोजनम्

na cetkāraṇamātmā syādbhādayaḥ syur ahetukāḥ na caiṣu sambhavejjñānaṃ na ca taiḥ syātprayojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतं मृद्दण्डचक्रैश्च कुम्भकारादृते घटम् कृतं मृत्तृणकाष्ठैश्च गृहकाराद्विना गृहम्

kṛtaṃ mṛddaṇḍacakraiśca kumbhakārādṛte ghaṭam kṛtaṃ mṛttṛṇakāṣṭhaiśca gṛhakārādvinā gṛham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो वदेत् स वदेद्देहं सम्भूय करणैः कृतम् विना कर्तारमज्ञानाद्युक्त्यागमबहिष्कृतः

yo vadet sa vadeddehaṃ sambhūya karaṇaiḥ kṛtam vinā kartāramajñānādyuktyāgamabahiṣkṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कारणं पुरुषः सर्वैः प्रमाणैरुपलभ्यते येभ्यः प्रमेयं सर्वेभ्य आगमेभ्यः प्रमीयते

kāraṇaṃ puruṣaḥ sarvaiḥ pramāṇairupalabhyate yebhyaḥ prameyaṃ sarvebhya āgamebhyaḥ pramīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ते तत्सदृशास्त्वन्ये पारंपर्यसमुत्थिताः सारूप्याद्ये त एवेति निर्दिश्यन्ते नवा नवाः

na te tatsadṛśāstvanye pāraṃparyasamutthitāḥ sārūpyādye ta eveti nirdiśyante navā navāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावास्तेषां समुदयो निरीशः सत्त्वसंज्ञकः कर्ता भोक्ता न स पुमानिति केचिद्व्यवस्थिताः

bhāvāsteṣāṃ samudayo nirīśaḥ sattvasaṃjñakaḥ kartā bhoktā na sa pumāniti kecidvyavasthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषामन्यैः कृतस्यान्ये भावा भावैर्नवाः फलम् भुञ्जते सदृशाः प्राप्तं यैरात्मा नोपदिश्यते

teṣāmanyaiḥ kṛtasyānye bhāvā bhāvairnavāḥ phalam bhuñjate sadṛśāḥ prāptaṃ yairātmā nopadiśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करणान्यान्यता दृष्टा कर्तुः कर्ता स एव तु कर्ता हि करणैर्युक्तः कारणं सर्वकर्मणाम्

karaṇānyānyatā dṛṣṭā kartuḥ kartā sa eva tu kartā hi karaṇairyuktaḥ kāraṇaṃ sarvakarmaṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निमेषकालाद्भावानां कालः शीघ्रतरोऽत्यये भग्नानां न पुनर्भावः कृतं नान्यमुपैति च

nimeṣakālādbhāvānāṃ kālaḥ śīghrataro'tyaye bhagnānāṃ na punarbhāvaḥ kṛtaṃ nānyamupaiti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मतं तत्त्वविदामेतद् यस्मात् तस्मात् स कारणम् क्रियोपभोगे भूतानां नित्यः पुरुषसंज्ञकः

mataṃ tattvavidāmetad yasmāt tasmāt sa kāraṇam kriyopabhoge bhūtānāṃ nityaḥ puruṣasaṃjñakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहङ्कारः फलं कर्म देहान्तरगतिः स्मृतिः विद्यते सति भूतानां कारणे देहमन्तरा

ahaṅkāraḥ phalaṃ karma dehāntaragatiḥ smṛtiḥ vidyate sati bhūtānāṃ kāraṇe dehamantarā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रभवो न ह्यनादित्वाद्विद्यते परमात्मनः पुरुषो राशिसंज्ञस्तु मोहेच्छाद्वेषकर्मजः

prabhavo na hyanāditvādvidyate paramātmanaḥ puruṣo rāśisaṃjñastu mohecchādveṣakarmajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मा ज्ञः करणैर्योगाज्ज्ञानं त्वस्य प्रवर्तते करणानाम् अवैमल्याद् अयोगाद्वा न वर्तते

ātmā jñaḥ karaṇairyogājjñānaṃ tvasya pravartate karaṇānām avaimalyād ayogādvā na vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्यतोऽपि यथादर्शे संक्लिष्टे नास्ति दर्शनम् तत्त्वं जले वा कलुषे चेतस्युपहते तथा

paśyato'pi yathādarśe saṃkliṣṭe nāsti darśanam tattvaṃ jale vā kaluṣe cetasyupahate tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करणानि मनो बुद्धिर्बुद्धिकर्मेन्द्रियाणि च कर्तुः संयोगजं कर्म वेदना बुद्धिरेव च

karaṇāni mano buddhirbuddhikarmendriyāṇi ca kartuḥ saṃyogajaṃ karma vedanā buddhireva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैकः प्रवर्तते कर्तुं भूतात्मा नाश्नुते फलम् संयोगाद्वर्तते सर्वं तमृते नास्ति किंचन

naikaḥ pravartate kartuṃ bhūtātmā nāśnute phalam saṃyogādvartate sarvaṃ tamṛte nāsti kiṃcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ह्येको वर्तते भावो वर्तते नाप्य् अहेतुकः शीघ्रगत्वात्स्वभावात् त्वभावो न व्यतिवर्तते

na hyeko vartate bhāvo vartate nāpy ahetukaḥ śīghragatvātsvabhāvāt tvabhāvo na vyativartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनादिः पुरुषो नित्यो विपरीतस्तु हेतुजः सद् अकारणवन् नित्यं दृष्टं हेतुजमन्यथा

anādiḥ puruṣo nityo viparītastu hetujaḥ sad akāraṇavan nityaṃ dṛṣṭaṃ hetujamanyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेव भावाद् अग्राह्यं नित्यत्वं न कुतश्चन भावाज्ज्ञेयं तदव्यक्तम् अचिन्त्यं व्यक्तमन्यथा

tadeva bhāvād agrāhyaṃ nityatvaṃ na kutaścana bhāvājjñeyaṃ tadavyaktam acintyaṃ vyaktamanyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यक्तमात्मा क्षेत्रज्ञः शाश्वतो विभुरव्ययः तस्माद्यदन्यत्तद्व्यक्तं वक्ष्यते चापरं द्वयम्

avyaktamātmā kṣetrajñaḥ śāśvato vibhuravyayaḥ tasmādyadanyattadvyaktaṃ vakṣyate cāparaṃ dvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यक्तमैन्द्रियकं चैव गृह्यते तद्यदिन्द्रियैः अतोऽन्यत्पुनरव्यक्तं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम्

vyaktamaindriyakaṃ caiva gṛhyate tadyadindriyaiḥ ato'nyatpunaravyaktaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खादीनि बुद्धिर् अव्यक्तमहङ्कारस्तथाष्टमः भूतप्रकृतिरुद्दिष्टा विकाराश्चैव षोडश

khādīni buddhir avyaktamahaṅkārastathāṣṭamaḥ bhūtaprakṛtiruddiṣṭā vikārāścaiva ṣoḍaśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च समनस्काश्च पञ्चार्था विकारा इति संज्ञिताः

buddhīndriyāṇi pañcaiva pañca karmendriyāṇi ca samanaskāśca pañcārthā vikārā iti saṃjñitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति क्षेत्रं समुद्दिष्टं सर्वम् अव्यक्तवर्जितम् अव्यक्तमस्य क्षेत्रस्य क्षेत्रज्ञमृषयो विदुः

iti kṣetraṃ samuddiṣṭaṃ sarvam avyaktavarjitam avyaktamasya kṣetrasya kṣetrajñamṛṣayo viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जायते बुद्धिर् अव्यक्ताद् बुद्ध्याहमिति मन्यते परं खादीन्यहङ्कारादुत्पद्यन्ते यथाक्रमम्

jāyate buddhir avyaktād buddhyāhamiti manyate paraṃ khādīnyahaṅkārādutpadyante yathākramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः सम्पूर्णसर्वाङ्गो जातोऽभ्युदित उच्यते पुरुषः प्रलये चेष्टैः पुनर्भावैर्वियुज्यते

tataḥ sampūrṇasarvāṅgo jāto'bhyudita ucyate puruṣaḥ pralaye ceṣṭaiḥ punarbhāvairviyujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यक्ताद् व्यक्ततां याति व्यक्ताद् अव्यक्ततां पुनः रजस्तमोभ्याम् आविष्टश्चक्रवत् परिवर्तते

avyaktād vyaktatāṃ yāti vyaktād avyaktatāṃ punaḥ rajastamobhyām āviṣṭaścakravat parivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येषां द्वन्द्वे परा सक्तिरहङ्कारपराश्च ये उदयप्रलयौ तेषां न तेषां ये त्वतोऽन्यथा

yeṣāṃ dvandve parā saktirahaṅkāraparāśca ye udayapralayau teṣāṃ na teṣāṃ ye tvato'nyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणापानौ निमेषाद्या जीवनं मनसो गतिः इन्द्रियान्तरसंचारः प्रेरणं धारणं च यत्

prāṇāpānau nimeṣādyā jīvanaṃ manaso gatiḥ indriyāntarasaṃcāraḥ preraṇaṃ dhāraṇaṃ ca yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशान्तरगतिः स्वप्ने पञ्चत्वग्रहणं तथा दृष्टस्य दक्षिणेनाक्ष्णा सव्येनावगमस्तथा

deśāntaragatiḥ svapne pañcatvagrahaṇaṃ tathā dṛṣṭasya dakṣiṇenākṣṇā savyenāvagamastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं प्रयत्नश्चेतना धृतिः बुद्धिः स्मृतिरहङ्कारो लिङ्गानि परमात्मनः

icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ prayatnaścetanā dhṛtiḥ buddhiḥ smṛtirahaṅkāro liṅgāni paramātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मात् समुपलभ्यन्ते लिङ्गान्येतानि जीवतः न मृतस्यात्मलिङ्गानि तस्माद् आहुर् महर्षयः

yasmāt samupalabhyante liṅgānyetāni jīvataḥ na mṛtasyātmaliṅgāni tasmād āhur maharṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरं हि गते तस्मिञ्शून्यागारमचेतनम् पञ्चभूतावशेषत्वात् पञ्चत्वं गतमुच्यते

śarīraṃ hi gate tasmiñśūnyāgāramacetanam pañcabhūtāvaśeṣatvāt pañcatvaṃ gatamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचेतनं क्रियावच्च मनश्चेतयिता परः युक्तस्य मनसा तस्य निर्दिश्यन्ते विभोः क्रियाः

acetanaṃ kriyāvacca manaścetayitā paraḥ yuktasya manasā tasya nirdiśyante vibhoḥ kriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेतनावान् यतश्चात्मा ततः कर्ता निरुच्यते अचेतनत्वाच्च मनः क्रियावदपि नोच्यते

cetanāvān yataścātmā tataḥ kartā nirucyate acetanatvācca manaḥ kriyāvadapi nocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथास्वेनात्मनात्मानं सर्वः सर्वासु योनिषु प्राणैस् तन्त्रयते प्राणी नह्यन्योऽस्त्यस्य तन्त्रकः

yathāsvenātmanātmānaṃ sarvaḥ sarvāsu yoniṣu prāṇais tantrayate prāṇī nahyanyo'styasya tantrakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वशी तत्कुरुते कर्म यत्कृत्वा फलमश्नुते वशी चेतः समाधत्ते वशी सर्वं निरस्यति

vaśī tatkurute karma yatkṛtvā phalamaśnute vaśī cetaḥ samādhatte vaśī sarvaṃ nirasyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देही सर्वगतोऽप्यात्मा स्वे स्वे संस्पर्शनेन्द्रिये सर्वाः सर्वाश्रयस्थास्तु नात्मातो वेत्ति वेदनाः

dehī sarvagato'pyātmā sve sve saṃsparśanendriye sarvāḥ sarvāśrayasthāstu nātmāto vetti vedanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभुत्वमत एवास्य यस्मात् सर्वगतो महान् मनसश्च समाधानात् पश्यत्यात्मा तिरस्कृतम्

vibhutvamata evāsya yasmāt sarvagato mahān manasaśca samādhānāt paśyatyātmā tiraskṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यानुबन्धं मनसा देहकर्मानुपातिना सर्वयोनिगतं विद्यादेकयोनावपि स्थितम्

nityānubandhaṃ manasā dehakarmānupātinā sarvayonigataṃ vidyādekayonāvapi sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदिर्नास्त्यात्मनः क्षेत्रपारंपर्यमनादिकम् अतस्तयोरनादित्वात् किं पूर्वमिति नोच्यते

ādirnāstyātmanaḥ kṣetrapāraṃparyamanādikam atastayoranāditvāt kiṃ pūrvamiti nocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञः साक्षीत्युच्यते नाज्ञः साक्षी त्वात्मा यतः स्मृतः सर्वे भावा हि सर्वेषां भूतानामात्मसाक्षिकाः

jñaḥ sākṣītyucyate nājñaḥ sākṣī tvātmā yataḥ smṛtaḥ sarve bhāvā hi sarveṣāṃ bhūtānāmātmasākṣikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैकः कदाचिद्भूतात्मा लक्षणैरुपलक्ष्यते विशेषोऽनुपलभ्यस्य तस्य नैकस्य विद्यते

naikaḥ kadācidbhūtātmā lakṣaṇairupalakṣyate viśeṣo'nupalabhyasya tasya naikasya vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संयोगपुरुषस्येष्टो विशेषो वेदनाकृतः वेदना यत्र नियता विशेषस्तत्र तत्कृतः

saṃyogapuruṣasyeṣṭo viśeṣo vedanākṛtaḥ vedanā yatra niyatā viśeṣastatra tatkṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिकित्सति भिषक् सर्वास्त्रिकाला वेदना इति यया युक्त्या वदन्त्येके सा युक्तिरुपधार्यताम्

cikitsati bhiṣak sarvāstrikālā vedanā iti yayā yuktyā vadantyeke sā yuktirupadhāryatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनस्तच्छिरसः शूलं ज्वरः स पुनरागतः पुनः स कासो बलवांश्छर्दिः सा पुनरागता

punastacchirasaḥ śūlaṃ jvaraḥ sa punarāgataḥ punaḥ sa kāso balavāṃśchardiḥ sā punarāgatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एभिः प्रसिद्धवचनैरतीतागमनं मतम् कालश्चायम् अतीतानाम् अर्तीनां पुनरागतः

ebhiḥ prasiddhavacanairatītāgamanaṃ matam kālaścāyam atītānām artīnāṃ punarāgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमर्तिकालमुद्दिश्य भेषजं यत् प्रयुज्यते अतीतानां प्रशमनं वेदनानां तदुच्यते

tamartikālamuddiśya bheṣajaṃ yat prayujyate atītānāṃ praśamanaṃ vedanānāṃ taducyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपस्ताः पुनरागुर्मा याभिः शस्यं पुरा हतम् यथा प्रक्रियते सेतुः प्रतिकर्म तथाश्रये

āpastāḥ punarāgurmā yābhiḥ śasyaṃ purā hatam yathā prakriyate setuḥ pratikarma tathāśraye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वरूपं विकाराणां दृष्ट्वा प्रादुर्भविष्यताम् या क्रिया क्रियते सा च वेदनां हन्त्यनागताम्

pūrvarūpaṃ vikārāṇāṃ dṛṣṭvā prādurbhaviṣyatām yā kriyā kriyate sā ca vedanāṃ hantyanāgatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पारम्पर्यानुबन्धस्तु दुःखानां विनिवर्तते सुखहेतूपचारेण सुखं चापि प्रवर्तते

pāramparyānubandhastu duḥkhānāṃ vinivartate sukhahetūpacāreṇa sukhaṃ cāpi pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न समा यान्ति वैषम्यं विषमाः समतां न च हेतुभिः सदृशा नित्यं जायन्ते देहधातवः

na samā yānti vaiṣamyaṃ viṣamāḥ samatāṃ na ca hetubhiḥ sadṛśā nityaṃ jāyante dehadhātavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युक्तिमेतां पुरस्कृत्य त्रिकालां वेदनां भिषक् हन्तीत्युक्तं चिकित्सा तु नैष्ठिकी या विनोपधाम्

yuktimetāṃ puraskṛtya trikālāṃ vedanāṃ bhiṣak hantītyuktaṃ cikitsā tu naiṣṭhikī yā vinopadhām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपधा हि परो हेतुर्दुःखदुःखाश्रयप्रदः त्यागः सर्वोपधानां च सर्वदुःखव्यपोहकः

upadhā hi paro heturduḥkhaduḥkhāśrayapradaḥ tyāgaḥ sarvopadhānāṃ ca sarvaduḥkhavyapohakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोशकारो यथा ह्यंशूनुपादत्ते वधप्रदान् उपादत्ते तथार्थेभ्यस् तृष्णामज्ञः सदातुरः

kośakāro yathā hyaṃśūnupādatte vadhapradān upādatte tathārthebhyas tṛṣṇāmajñaḥ sadāturaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्त्वग्निकल्पानर्थाञ् ज्ञो ज्ञात्वा तेभ्यो निवर्तते अनारम्भाद् असंयोगात् तं दुःखं नोपतिष्ठते

yastvagnikalpānarthāñ jño jñātvā tebhyo nivartate anārambhād asaṃyogāt taṃ duḥkhaṃ nopatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धीधृतिस्मृतिविभ्रंशः संप्राप्तिः कालकर्मणाम् असात्म्यार्थागमश्चेति ज्ञातव्या दुःखहेतवः

dhīdhṛtismṛtivibhraṃśaḥ saṃprāptiḥ kālakarmaṇām asātmyārthāgamaśceti jñātavyā duḥkhahetavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषमाभिनिवेशो यो नित्यानित्ये हिताहिते ज्ञेयः स बुद्धिविभ्रंशः समं बुद्धिर्हि पश्यति

viṣamābhiniveśo yo nityānitye hitāhite jñeyaḥ sa buddhivibhraṃśaḥ samaṃ buddhirhi paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषयप्रवणं सत्त्वं धृतिभ्रंशान्न शक्यते नियन्तुमहितादर्थाद्धृतिर्हि नियमात्मिका

viṣayapravaṇaṃ sattvaṃ dhṛtibhraṃśānna śakyate niyantumahitādarthāddhṛtirhi niyamātmikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वज्ञाने स्मृतिर्यस्य रजोमोहावृतात्मनः भ्रश्यते स स्मृतिभ्रंशः स्मर्तव्यं हि स्मृतौ स्थितम्

tattvajñāne smṛtiryasya rajomohāvṛtātmanaḥ bhraśyate sa smṛtibhraṃśaḥ smartavyaṃ hi smṛtau sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धीधृतिस्मृतिविभ्रष्टः कर्म यत्कुरुतेऽशुभम् प्रज्ञापराधं तं विद्यात्सर्वदोषप्रकोपणम्

dhīdhṛtismṛtivibhraṣṭaḥ karma yatkurute'śubham prajñāparādhaṃ taṃ vidyātsarvadoṣaprakopaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदीरणं गतिमतामुदीर्णानां च निग्रहः सेवनं साहसानां च नारीणां चातिसेवनम्

udīraṇaṃ gatimatāmudīrṇānāṃ ca nigrahaḥ sevanaṃ sāhasānāṃ ca nārīṇāṃ cātisevanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मकालातिपातश्च मिथ्यारम्भश्च कर्मणाम् विनयाचारलोपश्च पूज्यानां चाभिधर्षणम्

karmakālātipātaśca mithyārambhaśca karmaṇām vinayācāralopaśca pūjyānāṃ cābhidharṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञातानां स्वयमर्थानामहितानां निषेवणम् परमौन्मादिकानां च प्रत्ययानां निषेवणम्

jñātānāṃ svayamarthānāmahitānāṃ niṣevaṇam paramaunmādikānāṃ ca pratyayānāṃ niṣevaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकालादेशसंचारौ मैत्री संक्लिष्टकर्मभिः इन्द्रियोपक्रमोक्तस्य सद्वृत्तस्य च वर्जनम्

akālādeśasaṃcārau maitrī saṃkliṣṭakarmabhiḥ indriyopakramoktasya sadvṛttasya ca varjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईर्ष्यामानभयक्रोधलोभमोहमदभ्रमाः तज्जं वा कर्म यत्क्लिष्टं क्लिष्टं यद्देहकर्म च

īrṣyāmānabhayakrodhalobhamohamadabhramāḥ tajjaṃ vā karma yatkliṣṭaṃ kliṣṭaṃ yaddehakarma ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच्चान्यदीदृशं कर्म रजोमोहसमुत्थितम् प्रज्ञापराधं तं शिष्टा ब्रुवते व्याधिकारणम्

yaccānyadīdṛśaṃ karma rajomohasamutthitam prajñāparādhaṃ taṃ śiṣṭā bruvate vyādhikāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्ध्या विषमविज्ञानं विषमं च प्रवर्तनम् प्रज्ञापराधं जानीयान्मनसो गोचरं हि तत्

buddhyā viṣamavijñānaṃ viṣamaṃ ca pravartanam prajñāparādhaṃ jānīyānmanaso gocaraṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्दिष्टा कालसंप्राप्तिर्व्याधीनां व्याधिसंग्रहे चयप्रकोपप्रशमाः पित्तादीनां यथा पुरा

nirdiṣṭā kālasaṃprāptirvyādhīnāṃ vyādhisaṃgrahe cayaprakopapraśamāḥ pittādīnāṃ yathā purā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिथ्यातिहीनलिङ्गाश्च वर्षान्ता रोगहेतवः जीर्णभुक्तप्रजीर्णान्नकालाकालस्थितिश्च या

mithyātihīnaliṅgāśca varṣāntā rogahetavaḥ jīrṇabhuktaprajīrṇānnakālākālasthitiśca yā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वमध्यापराह्णाश्च रात्र्या यामास्त्रयश्च ये एषु कालेषु नियता ये रोगास्ते च कालजाः

pūrvamadhyāparāhṇāśca rātryā yāmāstrayaśca ye eṣu kāleṣu niyatā ye rogāste ca kālajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्येद्युष्को द्व्यग्राही तृतीयकचतुर्थकौ स्वे स्वे काले प्रवर्तन्ते काले ह्येषां बलागमः

anyedyuṣko dvyagrāhī tṛtīyakacaturthakau sve sve kāle pravartante kāle hyeṣāṃ balāgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते चान्ये च ये केचित् कालजा विविधा गदाः अनागते चिकित्स्यास्ते बलकालौ विजानता

ete cānye ca ye kecit kālajā vividhā gadāḥ anāgate cikitsyāste balakālau vijānatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालस्य परिणामेन जरामृत्युनिमित्तजाः रोगाः स्वाभाविका दृष्टाः स्वभावो निष्प्रतिक्रियः

kālasya pariṇāmena jarāmṛtyunimittajāḥ rogāḥ svābhāvikā dṛṣṭāḥ svabhāvo niṣpratikriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्दिष्टं दैवशब्देन कर्म यत् पौर्वदेहिकम् हेतुस्तदपि कालेन रोगाणामुपलभ्यते

nirdiṣṭaṃ daivaśabdena karma yat paurvadehikam hetustadapi kālena rogāṇāmupalabhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि कर्म महत्किंचित् फलं यस्य न भुज्यते क्रियाघ्नाः कर्मजा रोगाः प्रशमं यान्ति तत्क्षयात्

na hi karma mahatkiṃcit phalaṃ yasya na bhujyate kriyāghnāḥ karmajā rogāḥ praśamaṃ yānti tatkṣayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्युग्रशब्दश्रवणाच्छ्रवणात् सर्वशो न च शब्दानां चातिहीनानां भवन्ति श्रवणाज्जडाः

atyugraśabdaśravaṇācchravaṇāt sarvaśo na ca śabdānāṃ cātihīnānāṃ bhavanti śravaṇājjaḍāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परुषोद्भीषणाशस्ताप्रियव्यसनसूचकैः शब्दैः श्रवणसंयोगो मिथ्यासंयोग उच्यते

paruṣodbhīṣaṇāśastāpriyavyasanasūcakaiḥ śabdaiḥ śravaṇasaṃyogo mithyāsaṃyoga ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असंस्पर्शोऽतिसंस्पर्शो हीनसंस्पर्श एव च स्पृश्यानां संग्रहेणोक्तः स्पर्शनेन्द्रियबाधकः

asaṃsparśo'tisaṃsparśo hīnasaṃsparśa eva ca spṛśyānāṃ saṃgraheṇoktaḥ sparśanendriyabādhakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.