अथातो ज्वरचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athāto jvaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Caraka-saṃhitā (the text alone)·6·6.3
Caraka-saṃhitā (the text alone) 6.3
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विज्वरं ज्वरसंदेहं पर्यपृच्छत् पुनर्वसुम् विविक्ते शान्तमासीनमग्निवेशः कृताञ्जलिः
vijvaraṃ jvarasaṃdehaṃ paryapṛcchat punarvasum vivikte śāntamāsīnamagniveśaḥ kṛtāñjaliḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहेन्द्रियमनस्तापी सर्वरोगाग्रजो बली ज्वरः प्रधानो रोगाणामुक्तो भगवता पुरा
dehendriyamanastāpī sarvarogāgrajo balī jvaraḥ pradhāno rogāṇāmukto bhagavatā purā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य प्राणिसपत्नस्य ध्रुवस्य प्रलयोदये प्रकृतिं च प्रवृत्तिं च प्रभावं कारणानि च
tasya prāṇisapatnasya dhruvasya pralayodaye prakṛtiṃ ca pravṛttiṃ ca prabhāvaṃ kāraṇāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वरूपमधिष्ठानं बलकालात्मलक्षणम् व्यासतो विधिभेदाच्च पृथग्भिन्नस्य चाकृतिम्
pūrvarūpamadhiṣṭhānaṃ balakālātmalakṣaṇam vyāsato vidhibhedācca pṛthagbhinnasya cākṛtim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लिङ्गमामस्य जीर्णस्य सौषधं च क्रियाक्रमम् विमुञ्चतः प्रशान्तस्य चिह्नं यच्च पृथक् पृथक्
liṅgamāmasya jīrṇasya sauṣadhaṃ ca kriyākramam vimuñcataḥ praśāntasya cihnaṃ yacca pṛthak pṛthak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्वरावसृष्टो रक्ष्यश्च यावत्कालं यतो यतः प्रशान्तः कारणैर्यैश्च पुनरावर्तते ज्वरः
jvarāvasṛṣṭo rakṣyaśca yāvatkālaṃ yato yataḥ praśāntaḥ kāraṇairyaiśca punarāvartate jvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
याश्चापि पुनरावृत्तं क्रियाः प्रशमयन्ति तम् जगद्धितार्थं तत् सर्वं भगवन् वक्तुमर्हसि
yāścāpi punarāvṛttaṃ kriyāḥ praśamayanti tam jagaddhitārthaṃ tat sarvaṃ bhagavan vaktumarhasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदग्निवेशस्य वचो निशम्य गुरुरब्रवीत् ज्वराधिकारे यद्वाच्यं तत् सौम्य निखिलं शृणु
tadagniveśasya vaco niśamya gururabravīt jvarādhikāre yadvācyaṃ tat saumya nikhilaṃ śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्वरो विकारो रोगश्च व्याधिरातङ्क एव च एको ऽर्थो नामपर्यायैर्विविधैरभिधीयते
jvaro vikāro rogaśca vyādhirātaṅka eva ca eko 'rtho nāmaparyāyairvividhairabhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य प्रकृतिरुद्दिष्टा दोषाः शारीरमानसाः देहिनं न हि निर्दोषं ज्वरः समुपसेवते
tasya prakṛtiruddiṣṭā doṣāḥ śārīramānasāḥ dehinaṃ na hi nirdoṣaṃ jvaraḥ samupasevate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षयस्तमो ज्वरः पाप्मा मृत्युश्चोक्ता यमात्मकाः पञ्चत्वप्रत्ययान्नॄणां क्लिश्यतां स्वेन कर्मणा
kṣayastamo jvaraḥ pāpmā mṛtyuścoktā yamātmakāḥ pañcatvapratyayānnṝṇāṃ kliśyatāṃ svena karmaṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यस्य प्रकृतिः प्रोक्ता प्रवृत्तिस्तु परिग्रहात् निदाने पूर्वमुद्दिष्टा रुद्रकोपाच्च दारुणात्
ityasya prakṛtiḥ proktā pravṛttistu parigrahāt nidāne pūrvamuddiṣṭā rudrakopācca dāruṇāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वितीये हि युगे शर्वमक्रोधव्रतमास्थितम् दिव्यं सहस्रं वर्षाणामसुरा अभिदुद्रुवुः
dvitīye hi yuge śarvamakrodhavratamāsthitam divyaṃ sahasraṃ varṣāṇāmasurā abhidudruvuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तपोविघ्नाशनाः कर्तुं तपोविघ्नं महात्मनः पश्यन् समर्थश्चोपेक्षां चक्रे दक्षः प्रजापतिः
tapovighnāśanāḥ kartuṃ tapovighnaṃ mahātmanaḥ paśyan samarthaścopekṣāṃ cakre dakṣaḥ prajāpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनर्माहेश्वरं भागं ध्रुवं दक्षः प्रजापतिः यज्ञे न कल्पयामास प्रोच्यमानः सुरैरपि
punarmāheśvaraṃ bhāgaṃ dhruvaṃ dakṣaḥ prajāpatiḥ yajñe na kalpayāmāsa procyamānaḥ surairapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋचः पशुपतेर्याश्च शैव्य आहतयश्च याः यज्ञसिद्धिप्रदास्ताभिर्हीनं चैव स इष्टवान्
ṛcaḥ paśupateryāśca śaivya āhatayaśca yāḥ yajñasiddhipradāstābhirhīnaṃ caiva sa iṣṭavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथोत्तीर्णव्रतो देवो बुद्ध्वा दक्षव्यतिक्रमम् रुद्रो रौद्रं पुरस्कृत्य भावमात्मविदात्मनः
athottīrṇavrato devo buddhvā dakṣavyatikramam rudro raudraṃ puraskṛtya bhāvamātmavidātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सृष्ट्वा ललाटे चक्षुर्वै दग्ध्वा तानसुरान् प्रभुः बालं क्रोधाग्निसंतप्तम् असृजत् सत्रनाशनम्
sṛṣṭvā lalāṭe cakṣurvai dagdhvā tānasurān prabhuḥ bālaṃ krodhāgnisaṃtaptam asṛjat satranāśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो यज्ञः स विध्वस्तो व्यथिताश्च दिवौकसः दाहव्यथापरीताश्च भ्रान्ता भूतगणा दिशः
tato yajñaḥ sa vidhvasto vyathitāśca divaukasaḥ dāhavyathāparītāśca bhrāntā bhūtagaṇā diśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथेश्वरं देवगणः सह सप्तर्षिभिर्विभुम् तम् ऋग्भिर् अस्तुवन् यावच्छैवे भावे शिवः स्थितः
atheśvaraṃ devagaṇaḥ saha saptarṣibhirvibhum tam ṛgbhir astuvan yāvacchaive bhāve śivaḥ sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिवं शिवाय भूतानां स्थितं ज्ञात्वा कृताञ्जलिः भिया भस्मप्रहरणस् त्रिशिरा नवलोचनः
śivaṃ śivāya bhūtānāṃ sthitaṃ jñātvā kṛtāñjaliḥ bhiyā bhasmapraharaṇas triśirā navalocanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्वालामालाकुलो रौद्रो ह्रस्वजङ्घोदरः क्रमात् क्रोधाग्निरुक्तवान् देवमहं किं करवाणि ते
jvālāmālākulo raudro hrasvajaṅghodaraḥ kramāt krodhāgniruktavān devamahaṃ kiṃ karavāṇi te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमुवाचेश्वरः क्रोधं ज्वरो लोके भविष्यसि जन्मादौ निधने च त्वमपचारान्तरेषु च
tamuvāceśvaraḥ krodhaṃ jvaro loke bhaviṣyasi janmādau nidhane ca tvamapacārāntareṣu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संतापः सारुचिस्तृष्णा साङ्गमर्दो हृदि व्यथा ज्वरप्रभावो जन्मादौ निधने च महत्तमः
saṃtāpaḥ sārucistṛṣṇā sāṅgamardo hṛdi vyathā jvaraprabhāvo janmādau nidhane ca mahattamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृतिश्च प्रवृत्तिश्च प्रभावश्च प्रदर्शितः निदाने कारणान्यष्टौ पूर्वोक्तानि विभागशः
prakṛtiśca pravṛttiśca prabhāvaśca pradarśitaḥ nidāne kāraṇānyaṣṭau pūrvoktāni vibhāgaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आलस्यं नयने सास्रे जृम्भणं गौरवं क्लमः ज्वलनातपवाय्वम्बुभक्तिद्वेषावनिश्चितौ
ālasyaṃ nayane sāsre jṛmbhaṇaṃ gauravaṃ klamaḥ jvalanātapavāyvambubhaktidveṣāvaniścitau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविपाकास्यवैरस्ये हानिश्च बलवर्णयोः शीलवैकृतमल्पं च ज्वरलक्षणमग्रजम्
avipākāsyavairasye hāniśca balavarṇayoḥ śīlavaikṛtamalpaṃ ca jvaralakṣaṇamagrajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केवलं समनस्कं च ज्वराधिष्ठानमुच्यते शरीरं बलकालस्तु निदाने संप्रदर्शितः
kevalaṃ samanaskaṃ ca jvarādhiṣṭhānamucyate śarīraṃ balakālastu nidāne saṃpradarśitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्वरप्रत्यात्मिकं लिङ्गं संतापो देहमानसः ज्वरेणाविशता भूतं न हि किंचिन्न तप्यते
jvarapratyātmikaṃ liṅgaṃ saṃtāpo dehamānasaḥ jvareṇāviśatā bhūtaṃ na hi kiṃcinna tapyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विविधो विधिभेदेन ज्वरः शारीरमानसः पुनश्च द्विविधो दृष्टः सौम्यश्चाग्नेय एव वा
dvividho vidhibhedena jvaraḥ śārīramānasaḥ punaśca dvividho dṛṣṭaḥ saumyaścāgneya eva vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तर्वेगो बहिर्वेगो द्विविधः पुनरुच्यते प्राकृतो वैकृतश्चैव साध्यश्चासाध्य एव च
antarvego bahirvego dvividhaḥ punarucyate prākṛto vaikṛtaścaiva sādhyaścāsādhya eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः पञ्चविधो दृष्टो दोषकालबलाबलात् संततः सततो ऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ
punaḥ pañcavidho dṛṣṭo doṣakālabalābalāt saṃtataḥ satato 'nyedyustṛtīyakacaturthakau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनराश्रयभेदेन धातूनां सप्तधा मतः भिन्नः कारणभेदेन पुनरष्टविधो ज्वरः
punarāśrayabhedena dhātūnāṃ saptadhā mataḥ bhinnaḥ kāraṇabhedena punaraṣṭavidho jvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शारीरो जायते पूर्वं देहे मनसि मानसः वैचित्त्यमरतिर्ग्लानिर्मनसस्तापलक्षणम्
śārīro jāyate pūrvaṃ dehe manasi mānasaḥ vaicittyamaratirglānirmanasastāpalakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रियाणां च वैकृत्यं ज्ञेयं संतापलक्षणम् वातपित्तात्मकः शीतमुष्णं वातकफात्मकः
indriyāṇāṃ ca vaikṛtyaṃ jñeyaṃ saṃtāpalakṣaṇam vātapittātmakaḥ śītamuṣṇaṃ vātakaphātmakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इच्छत्युभयमेतत्तु ज्वरो व्यामिश्रलक्षणः योगवाहः परं वायुः संयोगादुभयार्थकृत्
icchatyubhayametattu jvaro vyāmiśralakṣaṇaḥ yogavāhaḥ paraṃ vāyuḥ saṃyogādubhayārthakṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दाहकृत्तेजसा युक्तः शीतकृत् सोमसंश्रयात् अन्तर्दाहो ऽधिकस्तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः
dāhakṛttejasā yuktaḥ śītakṛt somasaṃśrayāt antardāho 'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्ध्यस्थिशूलमस्वेदो दोषवर्चोविनिग्रहः अन्तर्वेगस्य लिङ्गानि ज्वरस्यैतानि लक्षयेत्
sandhyasthiśūlamasvedo doṣavarcovinigrahaḥ antarvegasya liṅgāni jvarasyaitāni lakṣayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संतापो ऽभ्यधिको बाह्यस्तृष्णादीनां च मार्दवम् बहिर्वेगस्य लिङ्गानि सुखसाध्यत्वमेव च
saṃtāpo 'bhyadhiko bāhyastṛṣṇādīnāṃ ca mārdavam bahirvegasya liṅgāni sukhasādhyatvameva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राकृतः सुखसाध्यस्तु वसन्तशरदुद्भवः उष्णमुष्णेन संवृद्धं पित्तं शरदि कुप्यति
prākṛtaḥ sukhasādhyastu vasantaśaradudbhavaḥ uṣṇamuṣṇena saṃvṛddhaṃ pittaṃ śaradi kupyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चितः शीते कफश्चैवं वसन्ते समुदीर्यते वर्षास्वम्लविपाकाभिर् अद्भिर् ओषधिभिस् तथा
citaḥ śīte kaphaścaivaṃ vasante samudīryate varṣāsvamlavipākābhir adbhir oṣadhibhis tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संचितं पित्तमुद्रिक्तं शरद्यादित्यतेजसा ज्वरं संजनयत्याशु तस्य चानुबलः कफः
saṃcitaṃ pittamudriktaṃ śaradyādityatejasā jvaraṃ saṃjanayatyāśu tasya cānubalaḥ kaphaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृत्यैव विसर्गस्य तत्र नानशनाद्भयम् अद्भिरोषधिभिश्चैव मधुराभिश्चितः कफः
prakṛtyaiva visargasya tatra nānaśanādbhayam adbhiroṣadhibhiścaiva madhurābhiścitaḥ kaphaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेमन्ते सूर्यसंतप्तः स वसन्ते प्रकुप्यति वसन्ते श्लेष्मणा तस्माज्ज्वरः समुपजायते
hemante sūryasaṃtaptaḥ sa vasante prakupyati vasante śleṣmaṇā tasmājjvaraḥ samupajāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदानमध्ये तस्यापि वातपित्तं भवेदनु आदावन्ते च मध्ये च बुद्ध्वा दोषबलाबलम्
ādānamadhye tasyāpi vātapittaṃ bhavedanu ādāvante ca madhye ca buddhvā doṣabalābalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शरद्वसन्तयोर्विद्वाञ्ज्वरस्य प्रतिकारयेत् कालप्रकृतिमुद्दिश्य निर्दिष्टः प्राकृतो ज्वरः
śaradvasantayorvidvāñjvarasya pratikārayet kālaprakṛtimuddiśya nirdiṣṭaḥ prākṛto jvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रायेणानिलयो दुःखः कालेष्वन्येषु वैकृतः हेतवो विविधास्तस्य निदाने संप्रदर्शिताः
prāyeṇānilayo duḥkhaḥ kāleṣvanyeṣu vaikṛtaḥ hetavo vividhāstasya nidāne saṃpradarśitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्यो ऽनुपद्रवः हेतुभिर्बहुभिर्जातो बलिभिर्बहुलक्षणः
balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyo 'nupadravaḥ hetubhirbahubhirjāto balibhirbahulakṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्वरः प्राणान्तकृद्यश्च शीघ्रमिन्द्रियनाशनः सप्ताहाद्वा दशाहाद्वा द्वादशाहात्तथैव च
jvaraḥ prāṇāntakṛdyaśca śīghramindriyanāśanaḥ saptāhādvā daśāhādvā dvādaśāhāttathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्रलापभ्रमश्वासस्तीक्ष्णो हन्याज्ज्वरो नरम् ज्वरः क्षीणस्य शूनस्य गम्भीरो दैर्घरात्रिकः
sapralāpabhramaśvāsastīkṣṇo hanyājjvaro naram jvaraḥ kṣīṇasya śūnasya gambhīro dairgharātrikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असाध्यो बलवान् यश्च केशसीमन्तकृज्ज्वरः स्रोतोभिर्विसृता दोषा गुरवो रसवाहिभिः
asādhyo balavān yaśca keśasīmantakṛjjvaraḥ srotobhirvisṛtā doṣā guravo rasavāhibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वदेहानुगाः स्तब्धा ज्वरं कुर्वन्ति संततम् दशाहं द्वादशाहं वा सप्ताहं वा सुदुःसहः
sarvadehānugāḥ stabdhā jvaraṃ kurvanti saṃtatam daśāhaṃ dvādaśāhaṃ vā saptāhaṃ vā suduḥsahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स शीघ्रं शीघ्रकारित्वात् प्रशमं याति हन्ति वा कालदूष्यप्रकृतिभिर्दोषस्तुल्यो हि संततम्
sa śīghraṃ śīghrakāritvāt praśamaṃ yāti hanti vā kāladūṣyaprakṛtibhirdoṣastulyo hi saṃtatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निष्प्रत्यनीकः कुरुते तस्माज्ज्ञेयः सुदुःसहः यथा धातूंस्तथा मूत्रं पुरीषं चानिलादयः
niṣpratyanīkaḥ kurute tasmājjñeyaḥ suduḥsahaḥ yathā dhātūṃstathā mūtraṃ purīṣaṃ cānilādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युगपच्चानुपद्यन्ते नियमात् संतते ज्वरे स शुद्ध्या वाप्यशुद्ध्या वा रसादीनाम् अशेषतः
yugapaccānupadyante niyamāt saṃtate jvare sa śuddhyā vāpyaśuddhyā vā rasādīnām aśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्ताहादिषु कालेषु प्रशमं याति हन्ति वा यदा तु नातिशुध्यन्ति न वा शुध्यन्ति सर्वशः
saptāhādiṣu kāleṣu praśamaṃ yāti hanti vā yadā tu nātiśudhyanti na vā śudhyanti sarvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वादशैते समुद्दिष्टाः संततस्याश्रयास्तदा विसर्गं द्वादशे कृत्वा दिवसे ऽव्यक्तलक्षणम्
dvādaśaite samuddiṣṭāḥ saṃtatasyāśrayāstadā visargaṃ dvādaśe kṛtvā divase 'vyaktalakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्लभोपशमः कालं दीर्घमप्यनुवर्तते इति बुद्ध्वा ज्वरं वैद्य उपक्रामेत्तु संततम्
durlabhopaśamaḥ kālaṃ dīrghamapyanuvartate iti buddhvā jvaraṃ vaidya upakrāmettu saṃtatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रियाक्रमविधौ युक्तः प्रायः प्रागपतर्पणैः रक्तधात्वाश्रयः प्रायो दोषः सततकं ज्वरम्
kriyākramavidhau yuktaḥ prāyaḥ prāgapatarpaṇaiḥ raktadhātvāśrayaḥ prāyo doṣaḥ satatakaṃ jvaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्रत्यनीकः कुरुते कालवृद्धिक्षयात्मकम् अहोरात्रे सततको द्वौ कालावनुवर्तते
sapratyanīkaḥ kurute kālavṛddhikṣayātmakam ahorātre satatako dvau kālāvanuvartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालप्रकृतिदूष्याणां प्राप्यैवान्यतमाद्बलम् अन्येद्युष्कं दोषो रुद्ध्वा मेदोवहाः सिराः
kālaprakṛtidūṣyāṇāṃ prāpyaivānyatamādbalam anyedyuṣkaṃ doṣo ruddhvā medovahāḥ sirāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्रत्यनीको जनयत्येककालमहर्निशि दोषो ऽस्थिमज्जगः कुर्यात्तृतीयकचतुर्थकौ
sapratyanīko janayatyekakālamaharniśi doṣo 'sthimajjagaḥ kuryāttṛtīyakacaturthakau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गतिर् द्व्येकान्तरान्येद्युर् दोषस्योक्तान्यथा परैः अन्येद्युष्कं ज्वरं कुर्यादपि संश्रित्य शोणितम्
gatir dvyekāntarānyedyur doṣasyoktānyathā paraiḥ anyedyuṣkaṃ jvaraṃ kuryādapi saṃśritya śoṇitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मांसस्रोतांस्यनुगतो जनयेत्तु तृतीयकम् संश्रितो मेदसो मार्गं दोषश्चापि चतुर्थकम्
māṃsasrotāṃsyanugato janayettu tṛtīyakam saṃśrito medaso mārgaṃ doṣaścāpi caturthakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्येद्युष्कः प्रतिदिनं दिनं हित्वा तृतीयकः दिनद्वयं यो विश्रम्य प्रत्येति स चतुर्थकः
anyedyuṣkaḥ pratidinaṃ dinaṃ hitvā tṛtīyakaḥ dinadvayaṃ yo viśramya pratyeti sa caturthakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधिशेते यथा भूमिं बीजं काले च रोहति अधिशेते तथा धातुं दोषः काले च कुप्यति
adhiśete yathā bhūmiṃ bījaṃ kāle ca rohati adhiśete tathā dhātuṃ doṣaḥ kāle ca kupyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स वृद्धिं बलकालं च प्राप्य दोषस्तृतीयकम् चतुर्थकं च कुरुते प्रत्यनीकबलक्षयात्
sa vṛddhiṃ balakālaṃ ca prāpya doṣastṛtīyakam caturthakaṃ ca kurute pratyanīkabalakṣayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृत्वा वेगं गतबलाः स्वे स्वे स्थाने व्यवस्थिताः पुनर्विवृद्धाः स्वे काले ज्वरयन्ति नरं मलाः
kṛtvā vegaṃ gatabalāḥ sve sve sthāne vyavasthitāḥ punarvivṛddhāḥ sve kāle jvarayanti naraṃ malāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कफपित्तात्त्रिकग्राही पृष्ठाद्वातकफात्मकः वातपित्ताच्छिरोग्राही त्रिविधः स्यात्तृतीयकः
kaphapittāttrikagrāhī pṛṣṭhādvātakaphātmakaḥ vātapittācchirogrāhī trividhaḥ syāttṛtīyakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्थको दर्शयति प्रभावं द्विविधं ज्वरः जङ्घाभ्यां श्लैष्मिकः पूर्वं शिरस्तो ऽनिलसंभवः
caturthako darśayati prabhāvaṃ dvividhaṃ jvaraḥ jaṅghābhyāṃ ślaiṣmikaḥ pūrvaṃ śirasto 'nilasaṃbhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषमज्वर एवान्यश्चतुर्थकविपर्ययः त्रिविधो धातुरेकैको द्विधातुस्थः करोति यम्
viṣamajvara evānyaścaturthakaviparyayaḥ trividho dhāturekaiko dvidhātusthaḥ karoti yam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रायशः सन्निपातेन दृष्टः पञ्चविधो ज्वरः सन्निपाते तु यो भूयान् स दोषः परिकीर्तितः
prāyaśaḥ sannipātena dṛṣṭaḥ pañcavidho jvaraḥ sannipāte tu yo bhūyān sa doṣaḥ parikīrtitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋत्वहोरात्रदोषाणां मनसश्च बलाबलात् कालमर्थवशाच्चैव ज्वरस्तं तं प्रपद्यते
ṛtvahorātradoṣāṇāṃ manasaśca balābalāt kālamarthavaśāccaiva jvarastaṃ taṃ prapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरुत्वं दैन्यमुद्वेगः सदनं छर्द्यरोचकौ रसस्थिते बहिस्तापः साङ्गमर्दो विजृम्भणम्
gurutvaṃ dainyamudvegaḥ sadanaṃ chardyarocakau rasasthite bahistāpaḥ sāṅgamardo vijṛmbhaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्तोष्णाः पिडकास्तृष्णा सरक्तं ष्ठीवनं मुहुः दाहरागभ्रममदप्रलापा रक्तसंस्थिते
raktoṣṇāḥ piḍakāstṛṣṇā saraktaṃ ṣṭhīvanaṃ muhuḥ dāharāgabhramamadapralāpā raktasaṃsthite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तर्दाहः सतृण्मोहः सग्लानिः सृष्टविट्कता दौर्गन्ध्यं गात्रविक्षेपो ज्वरे मांसस्थिते भवेत्
antardāhaḥ satṛṇmohaḥ saglāniḥ sṛṣṭaviṭkatā daurgandhyaṃ gātravikṣepo jvare māṃsasthite bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वेदस्तीव्रा पिपासा च प्रलापो वम्यभीक्ष्णशः स्वगन्धस्यासहत्वं च मेदःस्थे ग्लान्यरोचकौ
svedastīvrā pipāsā ca pralāpo vamyabhīkṣṇaśaḥ svagandhasyāsahatvaṃ ca medaḥsthe glānyarocakau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरेकवमने चोभे सास्थिभेदं प्रकूजनम् विक्षेपणं च गात्राणां श्वासश्चास्थिगते ज्वरे
virekavamane cobhe sāsthibhedaṃ prakūjanam vikṣepaṇaṃ ca gātrāṇāṃ śvāsaścāsthigate jvare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिक्का श्वासस्तथा कासस्तमसश्चातिदर्शनम् मर्मच्छेदो बहिः शैत्यं दाहो ऽन्तश्चैव मज्जगे
hikkā śvāsastathā kāsastamasaścātidarśanam marmacchedo bahiḥ śaityaṃ dāho 'ntaścaiva majjage
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुक्रस्थानगतः शुक्रमोक्षं कृत्वा विनाश्य च प्राणं वाय्वग्निसोमैश्च सार्धं गच्छत्यसौ विभुः
śukrasthānagataḥ śukramokṣaṃ kṛtvā vināśya ca prāṇaṃ vāyvagnisomaiśca sārdhaṃ gacchatyasau vibhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसरक्ताश्रितः साध्यो मेदोमांसगतश्च यः अस्थिमज्जगतः कृच्छ्रः शुक्रस्थो नैव सिध्यति
rasaraktāśritaḥ sādhyo medomāṃsagataśca yaḥ asthimajjagataḥ kṛcchraḥ śukrastho naiva sidhyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेतुभिर्लक्षणैश्चोक्तः पूर्वम् अष्टविधो ज्वरः समासेनोपदिष्टस्य व्यासतः शृणु लक्षणम्
hetubhirlakṣaṇaiścoktaḥ pūrvam aṣṭavidho jvaraḥ samāsenopadiṣṭasya vyāsataḥ śṛṇu lakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरोरुक् पर्वणां भेदो दाहो रोम्णां प्रहर्षणम् कण्ठास्यशोषो वमथुस्तृष्णा मूर्च्छा भ्रमो ऽरुचिः
śiroruk parvaṇāṃ bhedo dāho romṇāṃ praharṣaṇam kaṇṭhāsyaśoṣo vamathustṛṣṇā mūrcchā bhramo 'ruciḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वप्ननाशो ऽतिवाग्जृम्भा वातपित्तज्वराकृतिः शीतको गौरवं तन्द्रा स्तैमित्यं पर्वणां च रुक्
svapnanāśo 'tivāgjṛmbhā vātapittajvarākṛtiḥ śītako gauravaṃ tandrā staimityaṃ parvaṇāṃ ca ruk
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरोग्रहः प्रतिश्यायः कासः स्वेदाप्रवर्तनम् सन्तापो मध्यवेगश्च वातश्लेष्मज्वराकृतिः
śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedāpravartanam santāpo madhyavegaśca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुहुर्दाहो मुहुः शीतं स्वेदस्तम्भो मुहुर्मुहुः मोहः कासो ऽरुचिस्तृष्णा श्लेष्मपित्तप्रवर्तनम्
muhurdāho muhuḥ śītaṃ svedastambho muhurmuhuḥ mohaḥ kāso 'rucistṛṣṇā śleṣmapittapravartanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लिप्ततिक्तास्यता तन्द्रा श्लेष्मपित्तज्वराकृतिः इत्येते द्वन्द्वजाः प्रोक्ताः सन्निपातज उच्यते
liptatiktāsyatā tandrā śleṣmapittajvarākṛtiḥ ityete dvandvajāḥ proktāḥ sannipātaja ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्निपातज्वरस्योर्ध्वं त्रयोदशविधस्य हि प्राक्सूत्रितस्य वक्ष्यामि लक्षणं वै पृथक् पृथक्
sannipātajvarasyordhvaṃ trayodaśavidhasya hi prāksūtritasya vakṣyāmi lakṣaṇaṃ vai pṛthak pṛthak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भ्रमः पिपासा दाहश्च गौरवं शिरसो ऽतिरुक् वातपित्तोल्बणे विद्याल्लिङ्गं मन्दकफे ज्वरे
bhramaḥ pipāsā dāhaśca gauravaṃ śiraso 'tiruk vātapittolbaṇe vidyālliṅgaṃ mandakaphe jvare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शैत्यं कासो ऽरुचिस्तन्द्रापिपासादाहरुग्व्यथाः वातश्लेष्मोल्बणे व्याधौ लिङ्गं पित्तावरे विदुः
śaityaṃ kāso 'rucistandrāpipāsādāharugvyathāḥ vātaśleṣmolbaṇe vyādhau liṅgaṃ pittāvare viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छर्दिः शैत्यं मुहुर्दाहस्तृष्णा मोहो ऽस्थिवेदना मन्दवाते व्यवस्यन्ति लिङ्गं पित्तकफोल्बणे
chardiḥ śaityaṃ muhurdāhastṛṣṇā moho 'sthivedanā mandavāte vyavasyanti liṅgaṃ pittakapholbaṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्ध्यस्थिशिरसः शूलं प्रलापो गौरवं भ्रमः वातोल्बणे स्याद् द्व्यनुगे तृष्णा कण्ठास्यशुष्कता
sandhyasthiśirasaḥ śūlaṃ pralāpo gauravaṃ bhramaḥ vātolbaṇe syād dvyanuge tṛṣṇā kaṇṭhāsyaśuṣkatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्तविण्मूत्रता दाहः स्वेदस्तृड् बलसंक्षयः मूर्च्छा चेति त्रिदोषे स्याल्लिङ्गं पित्ते गरीयसि
raktaviṇmūtratā dāhaḥ svedastṛḍ balasaṃkṣayaḥ mūrcchā ceti tridoṣe syālliṅgaṃ pitte garīyasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आलस्यारुचिहृल्लासदाहवम्यरतिभ्रमैः कफोल्बणं सन्निपातं तन्द्राकासेन चादिशेत्
ālasyārucihṛllāsadāhavamyaratibhramaiḥ kapholbaṇaṃ sannipātaṃ tandrākāsena cādiśet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिश्या छर्दिरालस्यं तन्द्रारुच्यग्निमार्दवम् हीनवाते पित्तमध्ये लिङ्गं श्लेष्माधिके मतम्
pratiśyā chardirālasyaṃ tandrārucyagnimārdavam hīnavāte pittamadhye liṅgaṃ śleṣmādhike matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हारिद्रमूत्रनेत्रत्वं दाहस्तृष्णा भ्रमो ऽरुचिः हीनवाते मध्यकफे लिङ्गं पित्ताधिके मतम्
hāridramūtranetratvaṃ dāhastṛṣṇā bhramo 'ruciḥ hīnavāte madhyakaphe liṅgaṃ pittādhike matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरोरुग्वेपथुः श्वासः प्रलापश्छर्द्यरोचकौ हीनपित्ते मध्यकफे लिङ्गं स्यान्मारुताधिके
śirorugvepathuḥ śvāsaḥ pralāpaśchardyarocakau hīnapitte madhyakaphe liṅgaṃ syānmārutādhike
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीतको गौरवं तन्द्रा प्रलापो ऽस्थिशिरोऽतिरुक् हीनपित्ते वातमध्ये लिङ्गं श्लेष्माधिके विदुः
śītako gauravaṃ tandrā pralāpo 'sthiśiro'tiruk hīnapitte vātamadhye liṅgaṃ śleṣmādhike viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्वासः कासः प्रतिश्यायो मुखशोषो ऽतिपार्श्वरुक् कफहीने पित्तमध्ये लिङ्गं वाताधिके मतम्
śvāsaḥ kāsaḥ pratiśyāyo mukhaśoṣo 'tipārśvaruk kaphahīne pittamadhye liṅgaṃ vātādhike matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्चोभेदो ऽग्निदौर्बल्यं तृष्णा दाहो ऽचिर्भ्रमः कफहीने वातमध्ये लिङ्गं पित्ताधिके विदुः
varcobhedo 'gnidaurbalyaṃ tṛṣṇā dāho 'cirbhramaḥ kaphahīne vātamadhye liṅgaṃ pittādhike viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्निपातज्वरस्योर्ध्वमतो वक्ष्यामि लक्षणम् क्षणे दाहः क्षणे शीतम् अस्थिसन्धिशिरोरुजा
sannipātajvarasyordhvamato vakṣyāmi lakṣaṇam kṣaṇe dāhaḥ kṣaṇe śītam asthisandhiśirorujā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सास्रावे कलुषे रक्ते निर्भुग्ने चापि दर्शने सस्वनौ सरुजौ कर्णौ कण्ठः शूकैरिवावृतः
sāsrāve kaluṣe rakte nirbhugne cāpi darśane sasvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivāvṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन्द्रा मोहः प्रलापश्च कासः श्वासो ऽरुचिर्भ्रमः परिदग्धा खरस्पर्शा जिह्वा स्रस्ताङ्गता परम्
tandrā mohaḥ pralāpaśca kāsaḥ śvāso 'rucirbhramaḥ paridagdhā kharasparśā jihvā srastāṅgatā param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ष्ठीवनं रक्तपित्तस्य कफेनोन्मिश्रितस्य च शिरसो लोठनं तृष्णा निद्रानाशो हृदि व्यथा
ṣṭhīvanaṃ raktapittasya kaphenonmiśritasya ca śiraso loṭhanaṃ tṛṣṇā nidrānāśo hṛdi vyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वेदमूत्रपुरीषाणां चिराद्दर्शनमल्पशः कृशत्वं नातिगात्राणां प्रततं कण्ठकूजनम्
svedamūtrapurīṣāṇāṃ cirāddarśanamalpaśaḥ kṛśatvaṃ nātigātrāṇāṃ pratataṃ kaṇṭhakūjanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कोठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम् मूकत्वं स्रोतसां पाको गुरुत्वमुदरस्य च
koṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam mūkatvaṃ srotasāṃ pāko gurutvamudarasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिरात् पाकश्च दोषाणां सन्निपातज्वराकृतिः दोषे विबद्धे नष्टे ऽग्नौ सर्वसम्पूर्णलक्षणः
cirāt pākaśca doṣāṇāṃ sannipātajvarākṛtiḥ doṣe vibaddhe naṣṭe 'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्निपातज्वरो ऽसाध्यः कृच्छ्रसाध्यस्त्वतो ऽन्यथा निदाने त्रिविधा प्रोक्ता या पृथग्ज्वराकृतिः
sannipātajvaro 'sādhyaḥ kṛcchrasādhyastvato 'nyathā nidāne trividhā proktā yā pṛthagjvarākṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसर्गसन्निपातानां तया चोक्तं स्वलक्षणम् आगन्तुरष्टमो यस्तु स निर्दिष्टश्चतुर्विधः
saṃsargasannipātānāṃ tayā coktaṃ svalakṣaṇam āganturaṣṭamo yastu sa nirdiṣṭaścaturvidhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिघाताभिषङ्गाभ्यामभिचाराभिशापतः शस्त्रलोष्टकशाकाष्ठमुष्ट्यरत्नितलद्विजैः
abhighātābhiṣaṅgābhyāmabhicārābhiśāpataḥ śastraloṣṭakaśākāṣṭhamuṣṭyaratnitaladvijaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्विधैश्च हते गात्रे ज्वरः स्यादभिघातजः तत्राभिघातजे वायुः प्रायो रक्तं प्रदूषयन्
tadvidhaiśca hate gātre jvaraḥ syādabhighātajaḥ tatrābhighātaje vāyuḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सव्यथाशोफवैवर्ण्यं करोति सरुजं ज्वरम् कामशोकभयक्रोधैरभिषक्तस्य यो ज्वरः
savyathāśophavaivarṇyaṃ karoti sarujaṃ jvaram kāmaśokabhayakrodhairabhiṣaktasya yo jvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽभिषङ्गज्वरो ज्ञेयो यश्च भूताभिषङ्गजः कामशोकभयाद्वायुः क्रोधात् पित्तं त्रयो मलाः
so 'bhiṣaṅgajvaro jñeyo yaśca bhūtābhiṣaṅgajaḥ kāmaśokabhayādvāyuḥ krodhāt pittaṃ trayo malāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूताभिषङ्गात् कुप्यन्ति भूतसामान्यलक्षणाः भूताधिकारे व्याख्यातं तदष्टविधलक्षणम्
bhūtābhiṣaṅgāt kupyanti bhūtasāmānyalakṣaṇāḥ bhūtādhikāre vyākhyātaṃ tadaṣṭavidhalakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषवृक्षानिलस्पर्शात्तथान्यैर्विषसंभवैः अभिषक्तस्य चाप्याहुर्ज्वरमेके ऽभिषङ्गजम्
viṣavṛkṣānilasparśāttathānyairviṣasaṃbhavaiḥ abhiṣaktasya cāpyāhurjvarameke 'bhiṣaṅgajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिकित्सया विषघ्न्यैव स शमं लभते नरः अभिचाराभिशापाभ्यां सिद्धानां यः प्रवर्तते
cikitsayā viṣaghnyaiva sa śamaṃ labhate naraḥ abhicārābhiśāpābhyāṃ siddhānāṃ yaḥ pravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्निपातज्वरो घोरः स विज्ञेयः सुदुःसहः सन्निपातज्वरस्योक्तं लिङ्गं यत्तस्य तत् स्मृतम्
sannipātajvaro ghoraḥ sa vijñeyaḥ suduḥsahaḥ sannipātajvarasyoktaṃ liṅgaṃ yattasya tat smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित्तेन्द्रियशरीराणामर्तयो ऽन्याश्च नैकशः प्रयोगं त्वभिचारस्य दृष्ट्वा शापस्य चैव हि
cittendriyaśarīrāṇāmartayo 'nyāśca naikaśaḥ prayogaṃ tvabhicārasya dṛṣṭvā śāpasya caiva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.