Caraka-saṃhitā (the text alone) 6.5

अथातो गुल्मचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto gulmacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वप्रजानां पितृवच्छरण्यः पुनर्वसुर्भूतभविष्यदीशः चिकित्सितं गुल्मनिबर्हणार्थं प्रोवाच सिद्धं वदतां वरिष्ठः

sarvaprajānāṃ pitṛvaccharaṇyaḥ punarvasurbhūtabhaviṣyadīśaḥ cikitsitaṃ gulmanibarhaṇārthaṃ provāca siddhaṃ vadatāṃ variṣṭhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विट्श्लेष्मपित्तातिपरिस्रवाद्वा तैरेव वृद्धैः परिपीडनाद्वा वेगैर् उदीर्णैर् विहतैरधो वा बाह्याभिघातैरतिपीडनैर्वा

viṭśleṣmapittātiparisravādvā taireva vṛddhaiḥ paripīḍanādvā vegair udīrṇair vihatairadho vā bāhyābhighātairatipīḍanairvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूक्षान्नपानैरतिसेवितैर्वा शोकेन मिथ्याप्रतिकर्मणा वा विचेष्टितैर्वा विषमातिमात्रैः कोष्ठे प्रकोपं समुपैति वायुः

rūkṣānnapānairatisevitairvā śokena mithyāpratikarmaṇā vā viceṣṭitairvā viṣamātimātraiḥ koṣṭhe prakopaṃ samupaiti vāyuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफं च पित्तं च स दुष्टवायुरुद्धूय मार्गान् विनिबध्य ताभ्याम् हृन्नाभिपार्श्वोदरबस्तिशूलं करोत्यथो याति न बद्धमार्गः

kaphaṃ ca pittaṃ ca sa duṣṭavāyuruddhūya mārgān vinibadhya tābhyām hṛnnābhipārśvodarabastiśūlaṃ karotyatho yāti na baddhamārgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्वाशये पित्तकफाशये वा स्थितः स्वतन्त्रः परसंश्रयो वा स्पर्शोपलभ्यः परिपिण्डितत्वाद्गुल्मो यथादोषमुपैति नाम

pakvāśaye pittakaphāśaye vā sthitaḥ svatantraḥ parasaṃśrayo vā sparśopalabhyaḥ paripiṇḍitatvādgulmo yathādoṣamupaiti nāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बस्तौ च नाभ्यां हृदि पार्श्वयोर्वा स्थानानि गुल्मस्य भवन्ति पञ्च पञ्चात्मकस्य प्रभवं तु तस्य वक्ष्यामि लिङ्गानि चिकित्सितं च

bastau ca nābhyāṃ hṛdi pārśvayorvā sthānāni gulmasya bhavanti pañca pañcātmakasya prabhavaṃ tu tasya vakṣyāmi liṅgāni cikitsitaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूक्षान्नपानं विषमातिमात्रं विचेष्टितं वेगविनिग्रहश्च शोको ऽभिघातो ऽतिमलक्षयश्च निरन्नता चानिलगुल्महेतुः

rūkṣānnapānaṃ viṣamātimātraṃ viceṣṭitaṃ vegavinigrahaśca śoko 'bhighāto 'timalakṣayaśca nirannatā cānilagulmahetuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः स्थानसंस्थानरुजां विकल्पं विड्वातसङ्गं गलवक्त्रशोषम् श्यावारुणत्वं शिशिरज्वरं च हृत्कुक्षिपार्श्वांसशिरोरुजं च

yaḥ sthānasaṃsthānarujāṃ vikalpaṃ viḍvātasaṅgaṃ galavaktraśoṣam śyāvāruṇatvaṃ śiśirajvaraṃ ca hṛtkukṣipārśvāṃsaśirorujaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करोति जीर्णे ऽभ्यधिकं प्रकोपं भुक्ते मृदुत्वं समुपैति यश्च वातात् स गुल्मो न च तत्र रूक्षं कषायतिक्तं कटु चोपशेते

karoti jīrṇe 'bhyadhikaṃ prakopaṃ bhukte mṛdutvaṃ samupaiti yaśca vātāt sa gulmo na ca tatra rūkṣaṃ kaṣāyatiktaṃ kaṭu copaśete

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्षक्रोधातिमद्यार्कहुताशसेवा आमाभिघातो रुधिरं च दुष्टं पैत्तस्य गुल्मस्य निमित्तमुक्तम्

kaṭvamlatīkṣṇoṣṇavidāhirūkṣakrodhātimadyārkahutāśasevā āmābhighāto rudhiraṃ ca duṣṭaṃ paittasya gulmasya nimittamuktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्वरः पिपासा वदनाङ्गरागः शूलं महज्जीर्यति भोजने च स्वेदो विदाहो व्रणवच्च गुल्मः स्पर्शासहः पैत्तिकगुल्मरूपम्

jvaraḥ pipāsā vadanāṅgarāgaḥ śūlaṃ mahajjīryati bhojane ca svedo vidāho vraṇavacca gulmaḥ sparśāsahaḥ paittikagulmarūpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीतं गुरु स्निग्धमचेष्टनं च संपूरणं प्रस्वपनं दिवा च गुल्मस्य हेतुः कफसंभवस्य सर्वस्तु दिष्टो निचयात्मकस्य

śītaṃ guru snigdhamaceṣṭanaṃ ca saṃpūraṇaṃ prasvapanaṃ divā ca gulmasya hetuḥ kaphasaṃbhavasya sarvastu diṣṭo nicayātmakasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तैमित्यशीतज्वरगात्रसादहृल्लासकासारुचिगौरवाणि शैत्यं रुगल्पा कठिनोन्नतत्वं गुल्मस्य रूपाणि कफात्मकस्य

staimityaśītajvaragātrasādahṛllāsakāsārucigauravāṇi śaityaṃ rugalpā kaṭhinonnatatvaṃ gulmasya rūpāṇi kaphātmakasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निमित्तलिङ्गान्युपलभ्य गुल्मे द्विदोषजे दोषबलाबलं च व्यामिश्रलिङ्गानपरांस्तु गुल्मांस्त्रीनादिशेदौषधकल्पनार्थम्

nimittaliṅgānyupalabhya gulme dvidoṣaje doṣabalābalaṃ ca vyāmiśraliṅgānaparāṃstu gulmāṃstrīnādiśedauṣadhakalpanārtham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महारुजं दाहपरीतमश्मवद्घनोन्नतं शीघ्रविदाहि दारुणम् मनःशरीराग्निबलापहारिणं त्रिदोषजं गुल्ममसाध्यमादिशेत्

mahārujaṃ dāhaparītamaśmavadghanonnataṃ śīghravidāhi dāruṇam manaḥśarīrāgnibalāpahāriṇaṃ tridoṣajaṃ gulmamasādhyamādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋतावनाहारतया भयेन विरूक्षणैर्वेगविनिग्रहैश्च संस्तम्भनोल्लेखनयोनिदोषैर्गुल्मः स्त्रियं रक्तभवो ऽभ्युपैति

ṛtāvanāhāratayā bhayena virūkṣaṇairvegavinigrahaiśca saṃstambhanollekhanayonidoṣairgulmaḥ striyaṃ raktabhavo 'bhyupaiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः स्पन्दते पिण्डित एव नाङ्गैश्चिरात् सशूलः समगर्भलिङ्गः स रौधिरः स्त्रीभव एव गुल्मो मासे व्यतीते दशमे चिकित्स्यः

yaḥ spandate piṇḍita eva nāṅgaiścirāt saśūlaḥ samagarbhaliṅgaḥ sa raudhiraḥ strībhava eva gulmo māse vyatīte daśame cikitsyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियाक्रममतः सिद्धं गुल्मिनां गुल्मनाशनम् प्रवक्ष्याम्यत ऊर्ध्वं च योगान् गुल्मनिबर्हणान्

kriyākramamataḥ siddhaṃ gulmināṃ gulmanāśanam pravakṣyāmyata ūrdhvaṃ ca yogān gulmanibarhaṇān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूक्षव्यायामजं गुल्मं वातिकं तीव्रवेदनम् बद्धविण्मारुतं स्नेहैरादितः समुपाचरेत्

rūkṣavyāyāmajaṃ gulmaṃ vātikaṃ tīvravedanam baddhaviṇmārutaṃ snehairāditaḥ samupācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोजनाभ्यञ्जनैः पानैर्निरूहैः सानुवासनैः स्निग्धस्य भिषजा स्वेदः कर्तव्यो गुल्मशान्तये

bhojanābhyañjanaiḥ pānairnirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ snigdhasya bhiṣajā svedaḥ kartavyo gulmaśāntaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्रोतसां मार्दवं कृत्वा जित्वा मारुतमुल्बणम् भित्त्वा विबन्धं स्निग्धस्य स्वेदो गुल्ममपोहति

srotasāṃ mārdavaṃ kṛtvā jitvā mārutamulbaṇam bhittvā vibandhaṃ snigdhasya svedo gulmamapohati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहपानं हितं गुल्मे विशेषेणोर्ध्वनाभिजे पक्वाशयगते बस्तिरुभयं जठराश्रये

snehapānaṃ hitaṃ gulme viśeṣeṇordhvanābhije pakvāśayagate bastirubhayaṃ jaṭharāśraye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीप्ते ऽग्नौ वातिके गुल्मे विबन्धे ऽनिलवर्चसोः बृंहणान्यन्नपानानि स्निग्धोष्णानि प्रयोजयेत्

dīpte 'gnau vātike gulme vibandhe 'nilavarcasoḥ bṛṃhaṇānyannapānāni snigdhoṣṇāni prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः पुनः स्नेहपानं निरूहाः सानुवासनाः प्रयोज्या वातगुल्मेषु कफपित्तानुरक्षिणा

punaḥ punaḥ snehapānaṃ nirūhāḥ sānuvāsanāḥ prayojyā vātagulmeṣu kaphapittānurakṣiṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफो वाते जितप्राये पित्तं शोणितमेव वा यदि कुप्यति वा तस्य क्रियमाणे चिकित्सिते

kapho vāte jitaprāye pittaṃ śoṇitameva vā yadi kupyati vā tasya kriyamāṇe cikitsite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोल्बणस्य दोषस्य तत्र कार्यं भिषग्जितम् आदावन्ते च मध्ये च मारुतं परिरक्षता

yatholbaṇasya doṣasya tatra kāryaṃ bhiṣagjitam ādāvante ca madhye ca mārutaṃ parirakṣatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातगुल्मे कफो वृद्धो हत्वाग्निमरुचिं यदि हृल्लासं गौरवं तन्द्रां जनयेदुल्लिखेत्तु तम्

vātagulme kapho vṛddho hatvāgnimaruciṃ yadi hṛllāsaṃ gauravaṃ tandrāṃ janayedullikhettu tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शूलानाहविबन्धेषु गुल्मे वातकफोल्बणे वर्तयो गुटिकाश्चूर्णं कफवातहरं हितम्

śūlānāhavibandheṣu gulme vātakapholbaṇe vartayo guṭikāścūrṇaṃ kaphavātaharaṃ hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तं वा यदि संवृद्धं संतापं वातगुल्मिनः कुर्याद्विरेच्यः स भवेत् सस्नेहैरानुलोमिकैः

pittaṃ vā yadi saṃvṛddhaṃ saṃtāpaṃ vātagulminaḥ kuryādvirecyaḥ sa bhavet sasnehairānulomikaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुल्मो यद्यनिलादीनां कृते सम्यग्भिषग्जिते न प्रशाम्यति रक्तस्य सो ऽवसेकात् प्रशाम्यति

gulmo yadyanilādīnāṃ kṛte samyagbhiṣagjite na praśāmyati raktasya so 'vasekāt praśāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्निग्धोष्णेनोदिते गुल्मे पैत्तिके स्रंसनं हितम् रूक्षोष्णेन तु सम्भूते सर्पिः प्रशमनं परम्

snigdhoṣṇenodite gulme paittike sraṃsanaṃ hitam rūkṣoṣṇena tu sambhūte sarpiḥ praśamanaṃ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तं वा पित्तगुल्मं वा ज्ञात्वा पक्वाशयस्थितम् कालविन्निर्हरेत् सद्यः सतिक्तैः क्षीरबस्तिभिः

pittaṃ vā pittagulmaṃ vā jñātvā pakvāśayasthitam kālavinnirharet sadyaḥ satiktaiḥ kṣīrabastibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पयसा वा सुखोष्णेन सतिक्तेन विरेचयेत् भिषगग्निबलापेक्षी सर्पिषा तैल्वकेन वा

payasā vā sukhoṣṇena satiktena virecayet bhiṣagagnibalāpekṣī sarpiṣā tailvakena vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृष्णाज्वरपरीदाहशूलस्वेदाग्निमार्दवे गुल्मिनामरुचौ चापि रक्तमेवावसेचयेत्

tṛṣṇājvaraparīdāhaśūlasvedāgnimārdave gulmināmarucau cāpi raktamevāvasecayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छिन्नमूला विदह्यन्ते न गुल्मा यान्ति च क्षयम् रक्तं हि व्यम्लतां याति तच्च नास्ति न चास्ति रुक्

chinnamūlā vidahyante na gulmā yānti ca kṣayam raktaṃ hi vyamlatāṃ yāti tacca nāsti na cāsti ruk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृतदोषं परिम्लानं जाङ्गलैस्तर्पितं रसैः समाश्वस्तं सशेषार्तिं सर्पिरभ्यासयेत् पुनः

hṛtadoṣaṃ parimlānaṃ jāṅgalaistarpitaṃ rasaiḥ samāśvastaṃ saśeṣārtiṃ sarpirabhyāsayet punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तपित्तातिवृद्धत्वात् क्रियाम् अनुपलभ्य च यदि गुल्मो विदह्येत शस्त्रं तत्र भिषग्जितम्

raktapittātivṛddhatvāt kriyām anupalabhya ca yadi gulmo vidahyeta śastraṃ tatra bhiṣagjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुः कठिनसंस्थानो गूढमांसान्तराश्रयः अविवर्णः स्थिरश्चैव ह्यपक्वो गुल्म उच्यते

guruḥ kaṭhinasaṃsthāno gūḍhamāṃsāntarāśrayaḥ avivarṇaḥ sthiraścaiva hyapakvo gulma ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दाहशूलार्तिसंक्षोभस्वप्ननाशारतिज्वरैः विदह्यमानं जानीयाद्गुल्मं तमुपनाहयेत्

dāhaśūlārtisaṃkṣobhasvapnanāśāratijvaraiḥ vidahyamānaṃ jānīyādgulmaṃ tamupanāhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदाहलक्षणे गुल्मे बहिस्तुङ्गे समुन्नते श्यावे सरक्तपर्यन्ते संस्पर्शे बस्तिसंनिभे

vidāhalakṣaṇe gulme bahistuṅge samunnate śyāve saraktaparyante saṃsparśe bastisaṃnibhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निपीडितोन्नते स्तब्धे सुप्ते तत्पार्श्वपीडनात् तत्रैव पिण्डिते शूले संपक्वं गुल्ममादिशेत्

nipīḍitonnate stabdhe supte tatpārśvapīḍanāt tatraiva piṇḍite śūle saṃpakvaṃ gulmamādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र धान्वन्तरीयाणाम् अधिकारः क्रियाविधौ वैद्यानां कृतयोग्यानां व्यधशोधनरोपणे

tatra dhānvantarīyāṇām adhikāraḥ kriyāvidhau vaidyānāṃ kṛtayogyānāṃ vyadhaśodhanaropaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तर्भागस्य चाप्येतत् पच्यमानस्य लक्षणम् हृत्क्रोडशूनतान्तःस्थे पार्श्वनिर्गतिः

antarbhāgasya cāpyetat pacyamānasya lakṣaṇam hṛtkroḍaśūnatāntaḥsthe pārśvanirgatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्वः स्रोतांसि संक्लेद्य व्रजत्यूर्ध्वमधो ऽपि वा स्वयंप्रवृत्तं तं दोषमुपेक्षेत हिताशनैः

pakvaḥ srotāṃsi saṃkledya vrajatyūrdhvamadho 'pi vā svayaṃpravṛttaṃ taṃ doṣamupekṣeta hitāśanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशाहं द्वादशाहं वा रक्षन् भिषगुपद्रवान् अत ऊर्ध्वं हितं पानं सर्पिषः सविशोधनम्

daśāhaṃ dvādaśāhaṃ vā rakṣan bhiṣagupadravān ata ūrdhvaṃ hitaṃ pānaṃ sarpiṣaḥ saviśodhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्धस्य तिक्तं सक्षौद्रं प्रयोगे सर्पिरिष्यते शीतलैर्गुरुभिः स्निग्धैर्गुल्मे जाते कफात्मके

śuddhasya tiktaṃ sakṣaudraṃ prayoge sarpiriṣyate śītalairgurubhiḥ snigdhairgulme jāte kaphātmake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवम्यस्याल्पकायाग्नेः कुर्याल्लङ्घनमादितः मन्दो ऽग्निर्वेदना मन्दा गुरुस्तिमितकोष्ठता

avamyasyālpakāyāgneḥ kuryāllaṅghanamāditaḥ mando 'gnirvedanā mandā gurustimitakoṣṭhatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोत्क्लेशा चारुचिर्यस्य स गुल्मी वमनोपगः उष्णैर् एवोपचर्यश्च कृते वमनलङ्घने

sotkleśā cāruciryasya sa gulmī vamanopagaḥ uṣṇair evopacaryaśca kṛte vamanalaṅghane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योज्यश्चाहारसंसर्गो भेषजैः कटुतिक्तकैः सानाहं सविबन्धं च गुल्मं कठिनमुन्नतम्

yojyaścāhārasaṃsargo bheṣajaiḥ kaṭutiktakaiḥ sānāhaṃ savibandhaṃ ca gulmaṃ kaṭhinamunnatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वादौ स्वेदयेद्युक्त्या स्विन्नं च विलयेद्भिषक् लङ्घनोल्लेखने स्वेदे कृते ऽग्नौ संप्रधुक्षिते

dṛṣṭvādau svedayedyuktyā svinnaṃ ca vilayedbhiṣak laṅghanollekhane svede kṛte 'gnau saṃpradhukṣite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफगुल्मी पिबेत् काले सक्षारकटुकं घृतम् स्थानादपसृतं ज्ञात्वा कफगुल्मं विरेचनैः

kaphagulmī pibet kāle sakṣārakaṭukaṃ ghṛtam sthānādapasṛtaṃ jñātvā kaphagulmaṃ virecanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सस्नेहैर् बस्तिभिर् वापि शोधयेद्दाशमूलिकैः मन्दे ऽग्नावनिले मूढे ज्ञात्वा सस्नेहमाशयम्

sasnehair bastibhir vāpi śodhayeddāśamūlikaiḥ mande 'gnāvanile mūḍhe jñātvā sasnehamāśayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुटिकाचूर्णनिर्यूहाः प्रयोज्याः कफगुल्मिनाम् कृतमूलं महावास्तुं कठिनं स्तिमितं गुरुम्

guṭikācūrṇaniryūhāḥ prayojyāḥ kaphagulminām kṛtamūlaṃ mahāvāstuṃ kaṭhinaṃ stimitaṃ gurum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जयेत्कफकृतं गुल्मं क्षारारिष्टाग्निकर्मभिः दोषप्रकृतिगुल्मर्तुयोगं बुद्ध्वा कफोल्बणे

jayetkaphakṛtaṃ gulmaṃ kṣārāriṣṭāgnikarmabhiḥ doṣaprakṛtigulmartuyogaṃ buddhvā kapholbaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलदोषप्रमाणज्ञः क्षारं गुल्मे प्रयोजयेत् एकान्तरं द्व्यन्तरं वा त्र्यहं विश्रम्य वा पुनः

baladoṣapramāṇajñaḥ kṣāraṃ gulme prayojayet ekāntaraṃ dvyantaraṃ vā tryahaṃ viśramya vā punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरबलदोषाणां वृद्धिक्षपणकोविदः श्लेष्माणं मधुरं स्निग्धं मांसक्षीरघृताशिनः

śarīrabaladoṣāṇāṃ vṛddhikṣapaṇakovidaḥ śleṣmāṇaṃ madhuraṃ snigdhaṃ māṃsakṣīraghṛtāśinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छित्त्वा छित्त्वाशयात् क्षारः क्षरत्वात् क्षारयत्यधः मन्दे ऽग्नावरुचौ सात्म्ये मद्ये सस्नेहमश्नताम्

chittvā chittvāśayāt kṣāraḥ kṣaratvāt kṣārayatyadhaḥ mande 'gnāvarucau sātmye madye sasnehamaśnatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोज्या मार्गशुद्ध्यर्थमरिष्टाः कफगुल्मिनाम् लङ्घनोल्लेखनैः स्वेदैः सर्पिःपानैर्विरेचनैः

prayojyā mārgaśuddhyarthamariṣṭāḥ kaphagulminām laṅghanollekhanaiḥ svedaiḥ sarpiḥpānairvirecanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बस्तिभिर्गुटिकाचूर्णक्षारारिष्टगणैरपि श्लैष्मिकः कृतमूलत्वाद्यस्य गुल्मो न शाम्यति

bastibhirguṭikācūrṇakṣārāriṣṭagaṇairapi ślaiṣmikaḥ kṛtamūlatvādyasya gulmo na śāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य दाहो हृतो रक्ते शरलोहादिभिर्हितः औष्ण्यात्तैक्ष्ण्याच्च शमयेदग्निर्गुल्मे कफानिलौ

tasya dāho hṛto rakte śaralohādibhirhitaḥ auṣṇyāttaikṣṇyācca śamayedagnirgulme kaphānilau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोः शमाच्च संघातो गुल्मस्य विनिर्वर्तते दाहे धान्वन्तरीयाणामत्रापि भिषजां बलम्

tayoḥ śamācca saṃghāto gulmasya vinirvartate dāhe dhānvantarīyāṇāmatrāpi bhiṣajāṃ balam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षारप्रयोगे भिषजां क्षारतन्त्रविदां बलम् व्यामिश्रदोषे व्यामिश्र एष एव क्रियाक्रमः

kṣāraprayoge bhiṣajāṃ kṣāratantravidāṃ balam vyāmiśradoṣe vyāmiśra eṣa eva kriyākramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धानतः प्रवक्ष्यामि योगान् गुल्मनिबर्हणान् त्र्यूषणत्रिफलाधान्यविडङ्गचव्यचित्रकैः

siddhānataḥ pravakṣyāmi yogān gulmanibarhaṇān tryūṣaṇatriphalādhānyaviḍaṅgacavyacitrakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कल्कीकृतैर्घृतं सिद्धं सक्षीरं वातगुल्मनुत् इति त्र्यूषणादिघृतम् एत एव च कल्काः स्युः कषायः पञ्चमूलिकः

kalkīkṛtairghṛtaṃ siddhaṃ sakṣīraṃ vātagulmanut iti tryūṣaṇādighṛtam eta eva ca kalkāḥ syuḥ kaṣāyaḥ pañcamūlikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विपञ्चमूलिको वापि तद्घृतं गुल्मनुत् परम् इति त्र्यूषणादिघृतमपरम् षट्पलं वा पिबेत् सर्पिर्यदुक्तं राजयक्ष्मणि

dvipañcamūliko vāpi tadghṛtaṃ gulmanut param iti tryūṣaṇādighṛtamaparam ṣaṭpalaṃ vā pibet sarpiryaduktaṃ rājayakṣmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसन्नया वा क्षीरार्थं सुरया दाडिमेन वा दध्नः सरेण वा कार्यं घृतं मारुतगुल्मनुत्

prasannayā vā kṣīrārthaṃ surayā dāḍimena vā dadhnaḥ sareṇa vā kāryaṃ ghṛtaṃ mārutagulmanut

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिङ्गुसौवर्चलाजाजीविडदाडिमदीप्यकैः पुष्करव्योषधन्याकवेतसक्षारचित्रकैः

hiṅgusauvarcalājājīviḍadāḍimadīpyakaiḥ puṣkaravyoṣadhanyākavetasakṣāracitrakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शटीवचाजगन्धैलासुरसैश्च विपाचितम् शूलानाहहरं सर्पिर्दध्ना चानिलगुल्मिनाम्

śaṭīvacājagandhailāsurasaiśca vipācitam śūlānāhaharaṃ sarpirdadhnā cānilagulminām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति हिङ्गुसौवर्चलाद्यं घृतम् हपुषाव्योषपृथ्वीकाचव्यचित्रकसैन्धवैः साजाजीपिप्पलीमूलदीप्यकैर्विपचेद्घृतम्

iti hiṅgusauvarcalādyaṃ ghṛtam hapuṣāvyoṣapṛthvīkācavyacitrakasaindhavaiḥ sājājīpippalīmūladīpyakairvipacedghṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सकोलमूलकरसं सक्षीरदधिदाडिमम् तत् परं वातगुल्मघ्नं शूलानाहविमोक्षणम्

sakolamūlakarasaṃ sakṣīradadhidāḍimam tat paraṃ vātagulmaghnaṃ śūlānāhavimokṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योन्यर्शोग्रहणीदोषश्वासकासारुचिज्वरान् बस्तिहृत्पार्श्वशूलं च घृतमेतद्व्यपोहति

yonyarśograhaṇīdoṣaśvāsakāsārucijvarān bastihṛtpārśvaśūlaṃ ca ghṛtametadvyapohati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति हपुषाद्यं घृतम् पिप्पल्या पिचुरध्यर्धो दाडिमाद्द्विपलं पलं धान्यात्पञ्च घृताच्छुण्ठ्याः कर्षः क्षीरं चतुर्गुणम्

iti hapuṣādyaṃ ghṛtam pippalyā picuradhyardho dāḍimāddvipalaṃ palaṃ dhānyātpañca ghṛtācchuṇṭhyāḥ karṣaḥ kṣīraṃ caturguṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धमेतैर्घृतं सद्यो वातगुल्मं व्यपोहति योनिशूलं शिरःशूलमर्शांसि विषमज्वरम्

siddhametairghṛtaṃ sadyo vātagulmaṃ vyapohati yoniśūlaṃ śiraḥśūlamarśāṃsi viṣamajvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति पिप्पल्याद्यं घृतम् घृतानामौषधगणा य एते परिकीर्तिताः ते चूर्णयोगा वर्त्यस्ताः कषायास्ते च गुल्मिनाम्

iti pippalyādyaṃ ghṛtam ghṛtānāmauṣadhagaṇā ya ete parikīrtitāḥ te cūrṇayogā vartyastāḥ kaṣāyāste ca gulminām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोलदाडिमघर्माम्बुसुरामण्डाम्लकाञ्जिकैः शूलानाहहरी पेया बीजपूररसेन वा

koladāḍimagharmāmbusurāmaṇḍāmlakāñjikaiḥ śūlānāhaharī peyā bījapūrarasena vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चूर्णानि मातुलुङ्गस्य भावितानि रसेन वा कुर्याद्वर्तीः सगुटिका गुल्मानाहार्तिशान्तये

cūrṇāni mātuluṅgasya bhāvitāni rasena vā kuryādvartīḥ saguṭikā gulmānāhārtiśāntaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिङ्गु त्रिकटुकं पाठां हपुषामभयां शटीम् अजमोदाजगन्धे च तिन्तिडीकाम्लवेतसौ

hiṅgu trikaṭukaṃ pāṭhāṃ hapuṣāmabhayāṃ śaṭīm ajamodājagandhe ca tintiḍīkāmlavetasau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दाडिमं पुष्करं धान्यमजाजीं चित्रकं वचाम् द्वौ क्षारौ लवणे द्वे च चव्यं चैकत्र चूर्णयेत्

dāḍimaṃ puṣkaraṃ dhānyamajājīṃ citrakaṃ vacām dvau kṣārau lavaṇe dve ca cavyaṃ caikatra cūrṇayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चूर्णमेतत् प्रयोक्तव्यमन्नपानेष्वनत्ययम् प्राग्भक्तमथवा पेयं मद्येनोष्णोदकेन वा

cūrṇametat prayoktavyamannapāneṣvanatyayam prāgbhaktamathavā peyaṃ madyenoṣṇodakena vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्श्वहृद्बस्तिशूलेषु गुल्मे वातकफात्मके आनाहे मूत्रकृच्छ्रे च शूले च गुदयोनिजे

pārśvahṛdbastiśūleṣu gulme vātakaphātmake ānāhe mūtrakṛcchre ca śūle ca gudayonije

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रहण्यर्शोविकारेषु प्लीह्नि पाण्ड्वामये ऽरुचौ उरोविबन्धे हिक्कायां कासे श्वासे गलग्रहे

grahaṇyarśovikāreṣu plīhni pāṇḍvāmaye 'rucau urovibandhe hikkāyāṃ kāse śvāse galagrahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावितं मातुलुङ्गस्य चूर्णमेतद्रसेन वा बहुशो गुटिकाः कार्याः कार्मुकाः स्युस्ततो ऽधिकम्

bhāvitaṃ mātuluṅgasya cūrṇametadrasena vā bahuśo guṭikāḥ kāryāḥ kārmukāḥ syustato 'dhikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति हिङ्ग्वादिचूर्णं गुटिका च मातुलुङ्गरसो हिङ्गु दाडिमं बिडसैन्धवे सुरामण्डेन पातव्यं वातगुल्मरुजापहम्

iti hiṅgvādicūrṇaṃ guṭikā ca mātuluṅgaraso hiṅgu dāḍimaṃ biḍasaindhave surāmaṇḍena pātavyaṃ vātagulmarujāpaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शटीपुष्करहिङ्ग्वम्लवेतसक्षारचित्रकान् धान्यकं च यवानीं च विडङ्गं सैन्धवं वचाम्

śaṭīpuṣkarahiṅgvamlavetasakṣāracitrakān dhānyakaṃ ca yavānīṃ ca viḍaṅgaṃ saindhavaṃ vacām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सचव्यपिप्पलीमूलामजगन्धां सदाडिमाम् अजाजीं चाजमोदां च चूर्णं कृत्वा प्रयोजयेत्

sacavyapippalīmūlāmajagandhāṃ sadāḍimām ajājīṃ cājamodāṃ ca cūrṇaṃ kṛtvā prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसेन मातुलुङ्गस्य मधुशुक्तेन वा पुनः भावितं गुटिकां कृत्वा सुपिष्टां कोलसंमिताम्

rasena mātuluṅgasya madhuśuktena vā punaḥ bhāvitaṃ guṭikāṃ kṛtvā supiṣṭāṃ kolasaṃmitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुल्मं प्लीहानमानाहं श्वासं कासमरोचकम् हिक्कां हृद्रोगमर्शांसि विविधां शिरसो रुजम्

gulmaṃ plīhānamānāhaṃ śvāsaṃ kāsamarocakam hikkāṃ hṛdrogamarśāṃsi vividhāṃ śiraso rujam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाण्ड्वामयं कफोत्क्लेशं सर्वजां च प्रवाहिकाम् पार्श्वहृद्बस्तिशूलं च गुटिकैषा व्यपोहति

pāṇḍvāmayaṃ kaphotkleśaṃ sarvajāṃ ca pravāhikām pārśvahṛdbastiśūlaṃ ca guṭikaiṣā vyapohati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नागरार्धपलं पिष्ट्वा द्वे पले लुञ्चितस्य च तिलस्यैकं गुडपलं क्षीरेणोष्णेन ना पिबेत्

nāgarārdhapalaṃ piṣṭvā dve pale luñcitasya ca tilasyaikaṃ guḍapalaṃ kṣīreṇoṣṇena nā pibet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातगुल्ममुदावर्तं योनिशूलं च नाशयेत् पिबेदेरण्डजं तैलं वारुणीमण्डमिश्रितम्

vātagulmamudāvartaṃ yoniśūlaṃ ca nāśayet pibederaṇḍajaṃ tailaṃ vāruṇīmaṇḍamiśritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेव तैलं पयसा वातगुल्मी पिबेन्नरः श्लेष्मण्यनुबले पूर्वं हितं पित्तानुगे परम्

tadeva tailaṃ payasā vātagulmī pibennaraḥ śleṣmaṇyanubale pūrvaṃ hitaṃ pittānuge param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधयेच्छुद्धशुष्कस्य लशुनस्य चतुष्पलम् क्षीरोदके ऽष्टगुणिते क्षीरशेषं च ना पिबेत्

sādhayecchuddhaśuṣkasya laśunasya catuṣpalam kṣīrodake 'ṣṭaguṇite kṣīraśeṣaṃ ca nā pibet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातगुल्ममुदावर्तं गृध्रसीं विषमज्वरम् हृद्रोगं विद्रधिं शोथं साधयत्याशु तत्पयः

vātagulmamudāvartaṃ gṛdhrasīṃ viṣamajvaram hṛdrogaṃ vidradhiṃ śothaṃ sādhayatyāśu tatpayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति लशुनक्षीरम् तैलं प्रसन्ना गोमूत्रमारनालं यवाग्रजम् गुल्मं जठरमानाहं पीतमेकत्र साधयेत्

iti laśunakṣīram tailaṃ prasannā gomūtramāranālaṃ yavāgrajam gulmaṃ jaṭharamānāhaṃ pītamekatra sādhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति तैलपञ्चकम् पञ्चमूलीकषायेण सक्षारेण शिलाजतु पिबेत्तस्य प्रयोगेण वातगुल्मात् प्रमुच्यते

iti tailapañcakam pañcamūlīkaṣāyeṇa sakṣāreṇa śilājatu pibettasya prayogeṇa vātagulmāt pramucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति शिलाजतुप्रयोगः वाट्यं पिप्पलीयूषेण मूलकानां रसेन वा भुक्त्वा स्निग्धमुदावर्ताद्वातगुल्माद्विमुच्यते

iti śilājatuprayogaḥ vāṭyaṃ pippalīyūṣeṇa mūlakānāṃ rasena vā bhuktvā snigdhamudāvartādvātagulmādvimucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शूलानाहविबन्धार्तं स्वेदयेद्वातगुल्मिनम् स्वेदैः स्वेदविधावुक्तैर्नाडीप्रस्तरसङ्करैः

śūlānāhavibandhārtaṃ svedayedvātagulminam svedaiḥ svedavidhāvuktairnāḍīprastarasaṅkaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बस्तिकर्म परं विद्याद्गुल्मघ्नं तद्धि मारुतम् स्वे स्थाने प्रथमं जित्वा सद्यो गुल्ममपोहति

bastikarma paraṃ vidyādgulmaghnaṃ taddhi mārutam sve sthāne prathamaṃ jitvā sadyo gulmamapohati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादभीक्ष्णशो गुल्मा निरूहैः सानुवासनैः प्रयुज्यमानैः शाम्यन्ति वातपित्तकफात्मकाः

tasmādabhīkṣṇaśo gulmā nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ prayujyamānaiḥ śāmyanti vātapittakaphātmakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुल्मघ्ना विविधा दिष्टाः सिद्धाः सिद्धिषु बस्तयः गुल्मघ्नानि च तैलानि वक्ष्यन्ते वातरोगिके

gulmaghnā vividhā diṣṭāḥ siddhāḥ siddhiṣu bastayaḥ gulmaghnāni ca tailāni vakṣyante vātarogike

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तानि मारुतजे गुल्मे पानाभ्यङ्गानुवासनैः प्रयुक्तान्याशु सिध्यन्ति तैलं ह्यनिलजित्परम्

tāni mārutaje gulme pānābhyaṅgānuvāsanaiḥ prayuktānyāśu sidhyanti tailaṃ hyanilajitparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीलिनीचूर्णसंयुक्तं पूर्वोक्तं घृतमेव समलाय प्रदातव्यं शोधनं वातगुल्मिने

nīlinīcūrṇasaṃyuktaṃ pūrvoktaṃ ghṛtameva samalāya pradātavyaṃ śodhanaṃ vātagulmine

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीलिनीत्रिवृतादन्तीपथ्याकम्पिल्लकैः सह शोधनार्थं घृतं देयं सबिडक्षारनागरम्

nīlinītrivṛtādantīpathyākampillakaiḥ saha śodhanārthaṃ ghṛtaṃ deyaṃ sabiḍakṣāranāgaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीलिनीं त्रिफलां रास्नां बलां कटुकरोहिणीम् पचेद्विडङ्गं व्याघ्रीं च पलिकानि जलाढके

nīlinīṃ triphalāṃ rāsnāṃ balāṃ kaṭukarohiṇīm pacedviḍaṅgaṃ vyāghrīṃ ca palikāni jalāḍhake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन पादावशेषेण घृतप्रस्थं विपाचयेत् दध्नः प्रस्थेन संयोज्य सुधाक्षीरपलेन च

tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet dadhnaḥ prasthena saṃyojya sudhākṣīrapalena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो घृतपलं दद्याद्यवागूमण्डमिश्रितम् जीर्णे सम्यग्विरिक्तं च भोजयेद्रसभोजनम्

tato ghṛtapalaṃ dadyādyavāgūmaṇḍamiśritam jīrṇe samyagviriktaṃ ca bhojayedrasabhojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुल्मकुष्ठोदरव्यङ्गशोफपाण्ड्वामयज्वरान् श्वित्रं प्लीहानमुन्मादं घृतमेतद्व्यपोहति

gulmakuṣṭhodaravyaṅgaśophapāṇḍvāmayajvarān śvitraṃ plīhānamunmādaṃ ghṛtametadvyapohati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति नीलिन्याद्यं घृतम् कुक्कुटाश्च मयूराश्च तित्तिरिक्रौञ्चवर्तकाः शालयो मदिरा सर्पिर्वातगुल्मभिषग्जितम्

iti nīlinyādyaṃ ghṛtam kukkuṭāśca mayūrāśca tittirikrauñcavartakāḥ śālayo madirā sarpirvātagulmabhiṣagjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हितमुष्णं द्रवं स्निग्धं भोजनं वातगुल्मिनाम् समण्डवारुणीपानं पक्वं वा धान्यकैर्जलम्

hitamuṣṇaṃ dravaṃ snigdhaṃ bhojanaṃ vātagulminām samaṇḍavāruṇīpānaṃ pakvaṃ vā dhānyakairjalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्दे ऽग्नौ वर्धते गुल्मो दीप्ते चाग्नौ प्रशाम्यति तस्मान्ना नातिसौहित्यं कुर्यान्नातिविलङ्घनम्

mande 'gnau vardhate gulmo dīpte cāgnau praśāmyati tasmānnā nātisauhityaṃ kuryānnātivilaṅghanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्र गुल्मे प्रथमं स्नेहस्वेदोपपादिते या क्रिया क्रियते सिद्धिं सा याति न विरूक्षिते

sarvatra gulme prathamaṃ snehasvedopapādite yā kriyā kriyate siddhiṃ sā yāti na virūkṣite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिषगात्ययिकं बुद्ध्वा पित्तगुल्ममुपाचरेत् वैरेचनिकसिद्धेन सर्पिषा तिक्तकेन वा

bhiṣagātyayikaṃ buddhvā pittagulmamupācaret vairecanikasiddhena sarpiṣā tiktakena vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोहिणीकटुकानिम्बमधुकत्रिफलात्वचः कर्षांशास्त्रायमाणा च पटोलत्रिवृतोः पले

rohiṇīkaṭukānimbamadhukatriphalātvacaḥ karṣāṃśāstrāyamāṇā ca paṭolatrivṛtoḥ pale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वे पले च मसूराणां साध्यमष्टगुणे ऽम्भसि शृताच्छेषं घृतसमं सर्पिषश्च चतुष्पलम्

dve pale ca masūrāṇāṃ sādhyamaṣṭaguṇe 'mbhasi śṛtāccheṣaṃ ghṛtasamaṃ sarpiṣaśca catuṣpalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिबेत् संमूर्छितं तेन गुल्मः शाम्यति पैत्तिकः ज्वरस्तृष्णा च शूलं च भ्रमो मूर्च्छारुचिस्तथा

pibet saṃmūrchitaṃ tena gulmaḥ śāmyati paittikaḥ jvarastṛṣṇā ca śūlaṃ ca bhramo mūrcchārucistathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति रोहिण्याद्यं घृतम् जले दशगुणे साध्यं त्रायमाणाचतुष्पलम् पञ्चभागस्थितं पूतं कल्कैः संयोज्य कार्षिकैः

iti rohiṇyādyaṃ ghṛtam jale daśaguṇe sādhyaṃ trāyamāṇācatuṣpalam pañcabhāgasthitaṃ pūtaṃ kalkaiḥ saṃyojya kārṣikaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोहिणी कटुका मुस्ता त्रायमाणा दुरालभा कल्कैस्तामलकीवीराजीवन्तीचन्दनोत्पलैः

rohiṇī kaṭukā mustā trāyamāṇā durālabhā kalkaistāmalakīvīrājīvantīcandanotpalaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसस्यामलकानां च क्षीरस्य च घृतस्य च पलानि पृथगष्टाष्टौ दत्त्वा सम्यग्विपाचयेत्

rasasyāmalakānāṃ ca kṣīrasya ca ghṛtasya ca palāni pṛthagaṣṭāṣṭau dattvā samyagvipācayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.