मनोगुणमभिधाय मनोविषयमाह चिन्त्यमित्यादि ॥ १ चिन्त्यं कर्तव्यतया अकर्तव्यतया वा यन्मनसा चिन्त्यते ॥ २ विचार्यम् उपपत्त्यनुपपत्तिभ्यां यद्विमृश्यते ॥ ३ ऊह्यं च यत् सम्भावनया ऊह्यते एवमेतद्भविष्यति इति ॥ ४ ध्येयं भावनाज्ञानविषयम् ॥ ५ संकल्प्यं गुणवत्तया दोषवत्तया वावधारणाविषयम् ॥ ६ यत् किंचिदित्यनेन सुखाद्यनुक्तविषयावरोधः ॥ ७ मनसो ज्ञेयमिति इन्द्रियनिरपेक्षमनोग्राह्यम् ॥ ८ एते च मनोऽर्थाः शब्दादिरूपा एव तेन षष्ठार्थकल्पनया न चतुर्विंशतिसंख्यातिरेकः ॥ ९ सुखादयस् तु शब्दादिव्यतिरिक्ता मनोऽर्था बुद्धिभेदग्रहणेनैव ग्राह्याः ॥ १० मनोविषयमभिधाय मनःकर्माह इन्द्रियेत्यादि ॥ ११ इन्द्रियाभिग्रहः इन्द्रियाधिष्ठानं मनसः कर्म तथा स्वस्य निग्रहो मनसः कर्म मनो ह्य् अनिष्टविषयप्रसृतं मनसैव नियम्यते मनश्च गुणान्तरयुक्तं सद्विषयान्तरान् नियमयति इत्याहुरेके ॥ १२ यदुक्तम् विषयप्रवणं चित्तं धृतिभ्रंशान्न शक्यते ॥ १३ नियन्तुम् अहिताद् अर्थाद् धृतिर्हि नियमात्मिका इति ॥ १४ तेन धृत्या कारणभूतया आत्मानं नियमयतीति न स्वात्मनि क्रियाविरोधः ॥ १५ मनःकर्मान्तरम् आह ऊहो विचारश् चेति ॥ १६ अत्रोह आलोचनज्ञानं निर्विकल्पकम् विचारो हेयोपादेयतया विकल्पनम् ॥ १७ चतुर्विधं हि विकल्पकारणं सांख्या मन्यन्ते तत्र बाह्यम् इन्द्रियरूपम् आभ्यन्तरं तु मनोऽहंकारो बुद्धिश्चेति त्रितयम् ॥ १८ तत्रेन्द्रियाण्यालोचयन्ति निर्विकल्पेन गृह्णन्तीत्यर्थः मनस्तु संकल्पयति हेयोपादेयतया कल्पयतीत्यर्थः अहंकारो ऽभिमन्यते ममेदमहमत्राधिकृत इति मन्यत इत्यर्थः बुद्धिर् अध्यवस्यति त्यजाम्येनं दोषवन्तम् उपाददाम्येनं गुणवन्तम् इत्यध्यवसायं करोतीत्यर्थः ॥ १९ ऊहस् तु यद्यपि बाह्यचक्षुरादिकर्म तथापि तत्रापि मनोऽधिष्ठानम् अस्तीति मनःकर्मतयोक्तः ॥ २० वचनं हि सान्तःकरणा बुद्धिः सर्वं विषयम् अवगाहते यस्मात् ॥ २१ तस्मात् त्रिविधं करणं द्वारि द्वाराणि शेषाणि इति ॥ २२ ततः परं बुद्धिः प्रवर्तत इति ऊहविचारानन्तरं बुद्धिर् अध्यवसायं करोतीत्यर्थः ॥ २३ अहंकारव्यापारश् चाभिमननम् इहानुक्तो ऽपि बुद्धिव्यापारेणैव सूचितो ज्ञेयः ॥ २४ बुद्धिर्हि त्यजाम्येनमुपाददामीति वाध्यवसायं कुर्वती अहंकाराभिमत एव विषये भवति तेन बुद्धिव्यापारेणैवाहंकारव्यापारो ऽपि गृह्यते ॥ २५ बुद्धौ हि सर्वकरणव्यापारार्पणं भवति ॥ २६ यदुक्तम् एते प्रदीपकल्पाः परस्परविलक्षणा गुणविशेषाः । कृत्स्नं पुरुषस्यार्थं प्रकाश्य बुद्धौ प्रयच्छन्ति ॥ २७] इन्द्रियेणेन्द्रियार्थो हि समनस्केन गृह्यते । कल्प्यते मनसा तूर्ध्वं गुणतो दोषतोऽथवा
manoguṇamabhidhāya manoviṣayamāha cintyamityādi // 1 cintyaṃ kartavyatayā akartavyatayā vā yanmanasā cintyate // 2 vicāryam upapattyanupapattibhyāṃ yadvimṛśyate // 3 ūhyaṃ ca yat sambhāvanayā ūhyate evametadbhaviṣyati iti // 4 dhyeyaṃ bhāvanājñānaviṣayam // 5 saṃkalpyaṃ guṇavattayā doṣavattayā vāvadhāraṇāviṣayam // 6 yat kiṃcidityanena sukhādyanuktaviṣayāvarodhaḥ // 7 manaso jñeyamiti indriyanirapekṣamanogrāhyam // 8 ete ca mano'rthāḥ śabdādirūpā eva tena ṣaṣṭhārthakalpanayā na caturviṃśatisaṃkhyātirekaḥ // 9 sukhādayas tu śabdādivyatiriktā mano'rthā buddhibhedagrahaṇenaiva grāhyāḥ // 10 manoviṣayamabhidhāya manaḥkarmāha indriyetyādi // 11 indriyābhigrahaḥ indriyādhiṣṭhānaṃ manasaḥ karma tathā svasya nigraho manasaḥ karma mano hy aniṣṭaviṣayaprasṛtaṃ manasaiva niyamyate manaśca guṇāntarayuktaṃ sadviṣayāntarān niyamayati ityāhureke // 12 yaduktam viṣayapravaṇaṃ cittaṃ dhṛtibhraṃśānna śakyate // 13 niyantum ahitād arthād dhṛtirhi niyamātmikā iti // 14 tena dhṛtyā kāraṇabhūtayā ātmānaṃ niyamayatīti na svātmani kriyāvirodhaḥ // 15 manaḥkarmāntaram āha ūho vicāraś ceti // 16 atroha ālocanajñānaṃ nirvikalpakam vicāro heyopādeyatayā vikalpanam // 17 caturvidhaṃ hi vikalpakāraṇaṃ sāṃkhyā manyante tatra bāhyam indriyarūpam ābhyantaraṃ tu mano'haṃkāro buddhiśceti tritayam // 18 tatrendriyāṇyālocayanti nirvikalpena gṛhṇantītyarthaḥ manastu saṃkalpayati heyopādeyatayā kalpayatītyarthaḥ ahaṃkāro 'bhimanyate mamedamahamatrādhikṛta iti manyata ityarthaḥ buddhir adhyavasyati tyajāmyenaṃ doṣavantam upādadāmyenaṃ guṇavantam ityadhyavasāyaṃ karotītyarthaḥ // 19 ūhas tu yadyapi bāhyacakṣurādikarma tathāpi tatrāpi mano'dhiṣṭhānam astīti manaḥkarmatayoktaḥ // 20 vacanaṃ hi sāntaḥkaraṇā buddhiḥ sarvaṃ viṣayam avagāhate yasmāt // 21 tasmāt trividhaṃ karaṇaṃ dvāri dvārāṇi śeṣāṇi iti // 22 tataḥ paraṃ buddhiḥ pravartata iti ūhavicārānantaraṃ buddhir adhyavasāyaṃ karotītyarthaḥ // 23 ahaṃkāravyāpāraś cābhimananam ihānukto 'pi buddhivyāpāreṇaiva sūcito jñeyaḥ // 24 buddhirhi tyajāmyenamupādadāmīti vādhyavasāyaṃ kurvatī ahaṃkārābhimata eva viṣaye bhavati tena buddhivyāpāreṇaivāhaṃkāravyāpāro 'pi gṛhyate // 25 buddhau hi sarvakaraṇavyāpārārpaṇaṃ bhavati // 26 yaduktam ete pradīpakalpāḥ parasparavilakṣaṇā guṇaviśeṣāḥ / kṛtsnaṃ puruṣasyārthaṃ prakāśya buddhau prayacchanti // 27] indriyeṇendriyārtho hi samanaskena gṛhyate / kalpyate manasā tūrdhvaṃ guṇato doṣato'thavā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.