अथातः कतिधापुरुषीयं शारीरं व्याख्यास्यामः
athātaḥ katidhāpuruṣīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Agnivesa: Carakasamhita·5·5.1
Agnivesa: Carakasamhita 5.1
इति ह स्माह भगवान् आत्रेयः
iti ha smāha bhagavān ātreyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कतिधा पुरुषो धीमन् धातुभेदेन भिद्यते । पुरुषः कारणं कस्मात् प्रभवः पुरुषस्य कः
katidhā puruṣo dhīman dhātubhedena bhidyate / puruṣaḥ kāraṇaṃ kasmāt prabhavaḥ puruṣasya kaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किम् अज्ञो ज्ञः स नित्यः किं किम् अनित्यो निदर्शितः । प्रकृतिः का विकाराः के किं लिङ्गं पुरुषस्य च
kim ajño jñaḥ sa nityaḥ kiṃ kim anityo nidarśitaḥ / prakṛtiḥ kā vikārāḥ ke kiṃ liṅgaṃ puruṣasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निष्क्रियं च स्वतन्त्रं च वशिनं सर्वगं विभुम् । वदन्त्य् आत्मानम् आत्मज्ञाः क्षेत्रज्ञं साक्षिणं तथा
niṣkriyaṃ ca svatantraṃ ca vaśinaṃ sarvagaṃ vibhum / vadanty ātmānam ātmajñāḥ kṣetrajñaṃ sākṣiṇaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निष्क्रियस्य क्रिया तस्य भगवन् विद्यते कथम् । स्वतन्त्रश् चेद् अनिष्टासु कथं योनिषु जायते
niṣkriyasya kriyā tasya bhagavan vidyate katham / svatantraś ced aniṣṭāsu kathaṃ yoniṣu jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वशी यद्य् असुखैः कस्माद् भावैर् आक्रम्यते बलात् । सर्वाः सर्वगतत्वाच् च वेदनाः किं न वेत्ति सः
vaśī yady asukhaiḥ kasmād bhāvair ākramyate balāt / sarvāḥ sarvagatatvāc ca vedanāḥ kiṃ na vetti saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न पश्यति विभुः कस्माच् छैलकुड्यतिरस्कृतम् । क्षेत्रज्ञः क्षेत्रम् अथवा किं पूर्वम् इति संशयः
na paśyati vibhuḥ kasmāc chailakuḍyatiraskṛtam / kṣetrajñaḥ kṣetram athavā kiṃ pūrvam iti saṃśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञेयं क्षेत्रं विना पूर्वं क्षेत्रज्ञो हि न युज्यते । क्षेत्रं च यदि पूर्वं स्यात् क्षेत्रज्ञः स्याद् अशाश्वतः
jñeyaṃ kṣetraṃ vinā pūrvaṃ kṣetrajño hi na yujyate / kṣetraṃ ca yadi pūrvaṃ syāt kṣetrajñaḥ syād aśāśvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साक्षिभूतश् च कस्यायं कर्ता ह्य् अन्यो न विद्यते । स्यात् कथं चाविकारस्य विशेषो वेदनाकृतः
sākṣibhūtaś ca kasyāyaṃ kartā hy anyo na vidyate / syāt kathaṃ cāvikārasya viśeṣo vedanākṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ चार्तस्य भगवंस् तिसृणां कां चिकित्सति । अतीतां वेदनां वैद्यो वर्तमानां भविष्यतीम्
atha cārtasya bhagavaṃs tisṛṇāṃ kāṃ cikitsati / atītāṃ vedanāṃ vaidyo vartamānāṃ bhaviṣyatīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भविष्यन्त्या असंप्राप्तिर् अतीताया अनागमः । सांप्रतिक्या अपि स्थानं नास्त्य् अर्तेः संशयो ह्य् अतः
bhaviṣyantyā asaṃprāptir atītāyā anāgamaḥ / sāṃpratikyā api sthānaṃ nāsty arteḥ saṃśayo hy ataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कारणं वेदनानां किं किम् अधिष्ठानम् उच्यते । क्व चैता वेदनाः सर्वा निवृत्तिं यान्त्य् अशेषतः
kāraṇaṃ vedanānāṃ kiṃ kim adhiṣṭhānam ucyate / kva caitā vedanāḥ sarvā nivṛttiṃ yānty aśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्ववित् सर्वसंन्यासी सर्वसंयोगनिःसृतः । एकः प्रशान्तो भूतात्मा कैर् लिङ्गैर् उपलभ्यते
sarvavit sarvasaṃnyāsī sarvasaṃyoganiḥsṛtaḥ / ekaḥ praśānto bhūtātmā kair liṅgair upalabhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् अग्निवेशस्य वचः श्रुत्वा मतिमतां वरः । सर्वं यथावत् प्रोवाच प्रशान्तात्मा पुनर्वसुः
ity agniveśasya vacaḥ śrutvā matimatāṃ varaḥ / sarvaṃ yathāvat provāca praśāntātmā punarvasuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खादयश् चेतनाषष्ठा धातवः पुरुषः स्मृतः । चेतनाधातुर् अप्य् एकः स्मृतः पुरुषसंज्ञकः
khādayaś cetanāṣaṣṭhā dhātavaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ / cetanādhātur apy ekaḥ smṛtaḥ puruṣasaṃjñakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनश् च धातुभेदेन चतुर्विंशतिकः स्मृतः । मनो दशेन्द्रियाण्य् अर्थाः प्रकृतिश् चाष्टधातुकी
punaś ca dhātubhedena caturviṃśatikaḥ smṛtaḥ / mano daśendriyāṇy arthāḥ prakṛtiś cāṣṭadhātukī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लक्षणं मनसो ज्ञानस्याभावो भाव एव च । सति ह्य् आत्मेन्द्रियार्थानां सन्निकर्षे न वर्तते
lakṣaṇaṃ manaso jñānasyābhāvo bhāva eva ca / sati hy ātmendriyārthānāṃ sannikarṣe na vartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैवृत्त्यान् मनसो ज्ञानं सान्निध्यात् तच् च वर्तते । अणुत्वम् अथ चैकत्वं द्वौ गुणौ मनसः स्मृतौ
vaivṛttyān manaso jñānaṃ sānnidhyāt tac ca vartate / aṇutvam atha caikatvaṃ dvau guṇau manasaḥ smṛtau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिन्त्यं विचार्यम् ऊह्यं च ध्येयं संकल्प्यम् एव च । यत् किंचिन् मनसो ज्ञेयं तत् सर्वं ह्य् अर्थसंज्ञकम्
cintyaṃ vicāryam ūhyaṃ ca dhyeyaṃ saṃkalpyam eva ca / yat kiṃcin manaso jñeyaṃ tat sarvaṃ hy arthasaṃjñakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रियाभिग्रहः कर्म मनसः स्वस्य निग्रहः । ऊहो विचारश् च ततः परं बुद्धिः प्रवर्तते
indriyābhigrahaḥ karma manasaḥ svasya nigrahaḥ / ūho vicāraś ca tataḥ paraṃ buddhiḥ pravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनोगुणमभिधाय मनोविषयमाह चिन्त्यमित्यादि ॥ १ चिन्त्यं कर्तव्यतया अकर्तव्यतया वा यन्मनसा चिन्त्यते ॥ २ विचार्यम् उपपत्त्यनुपपत्तिभ्यां यद्विमृश्यते ॥ ३ ऊह्यं च यत् सम्भावनया ऊह्यते एवमेतद्भविष्यति इति ॥ ४ ध्येयं भावनाज्ञानविषयम् ॥ ५ संकल्प्यं गुणवत्तया दोषवत्तया वावधारणाविषयम् ॥ ६ यत् किंचिदित्यनेन सुखाद्यनुक्तविषयावरोधः ॥ ७ मनसो ज्ञेयमिति इन्द्रियनिरपेक्षमनोग्राह्यम् ॥ ८ एते च मनोऽर्थाः शब्दादिरूपा एव तेन षष्ठार्थकल्पनया न चतुर्विंशतिसंख्यातिरेकः ॥ ९ सुखादयस् तु शब्दादिव्यतिरिक्ता मनोऽर्था बुद्धिभेदग्रहणेनैव ग्राह्याः ॥ १० मनोविषयमभिधाय मनःकर्माह इन्द्रियेत्यादि ॥ ११ इन्द्रियाभिग्रहः इन्द्रियाधिष्ठानं मनसः कर्म तथा स्वस्य निग्रहो मनसः कर्म मनो ह्य् अनिष्टविषयप्रसृतं मनसैव नियम्यते मनश्च गुणान्तरयुक्तं सद्विषयान्तरान् नियमयति इत्याहुरेके ॥ १२ यदुक्तम् विषयप्रवणं चित्तं धृतिभ्रंशान्न शक्यते ॥ १३ नियन्तुम् अहिताद् अर्थाद् धृतिर्हि नियमात्मिका इति ॥ १४ तेन धृत्या कारणभूतया आत्मानं नियमयतीति न स्वात्मनि क्रियाविरोधः ॥ १५ मनःकर्मान्तरम् आह ऊहो विचारश् चेति ॥ १६ अत्रोह आलोचनज्ञानं निर्विकल्पकम् विचारो हेयोपादेयतया विकल्पनम् ॥ १७ चतुर्विधं हि विकल्पकारणं सांख्या मन्यन्ते तत्र बाह्यम् इन्द्रियरूपम् आभ्यन्तरं तु मनोऽहंकारो बुद्धिश्चेति त्रितयम् ॥ १८ तत्रेन्द्रियाण्यालोचयन्ति निर्विकल्पेन गृह्णन्तीत्यर्थः मनस्तु संकल्पयति हेयोपादेयतया कल्पयतीत्यर्थः अहंकारो ऽभिमन्यते ममेदमहमत्राधिकृत इति मन्यत इत्यर्थः बुद्धिर् अध्यवस्यति त्यजाम्येनं दोषवन्तम् उपाददाम्येनं गुणवन्तम् इत्यध्यवसायं करोतीत्यर्थः ॥ १९ ऊहस् तु यद्यपि बाह्यचक्षुरादिकर्म तथापि तत्रापि मनोऽधिष्ठानम् अस्तीति मनःकर्मतयोक्तः ॥ २० वचनं हि सान्तःकरणा बुद्धिः सर्वं विषयम् अवगाहते यस्मात् ॥ २१ तस्मात् त्रिविधं करणं द्वारि द्वाराणि शेषाणि इति ॥ २२ ततः परं बुद्धिः प्रवर्तत इति ऊहविचारानन्तरं बुद्धिर् अध्यवसायं करोतीत्यर्थः ॥ २३ अहंकारव्यापारश् चाभिमननम् इहानुक्तो ऽपि बुद्धिव्यापारेणैव सूचितो ज्ञेयः ॥ २४ बुद्धिर्हि त्यजाम्येनमुपाददामीति वाध्यवसायं कुर्वती अहंकाराभिमत एव विषये भवति तेन बुद्धिव्यापारेणैवाहंकारव्यापारो ऽपि गृह्यते ॥ २५ बुद्धौ हि सर्वकरणव्यापारार्पणं भवति ॥ २६ यदुक्तम् एते प्रदीपकल्पाः परस्परविलक्षणा गुणविशेषाः । कृत्स्नं पुरुषस्यार्थं प्रकाश्य बुद्धौ प्रयच्छन्ति ॥ २७] इन्द्रियेणेन्द्रियार्थो हि समनस्केन गृह्यते । कल्प्यते मनसा तूर्ध्वं गुणतो दोषतोऽथवा
manoguṇamabhidhāya manoviṣayamāha cintyamityādi // 1 cintyaṃ kartavyatayā akartavyatayā vā yanmanasā cintyate // 2 vicāryam upapattyanupapattibhyāṃ yadvimṛśyate // 3 ūhyaṃ ca yat sambhāvanayā ūhyate evametadbhaviṣyati iti // 4 dhyeyaṃ bhāvanājñānaviṣayam // 5 saṃkalpyaṃ guṇavattayā doṣavattayā vāvadhāraṇāviṣayam // 6 yat kiṃcidityanena sukhādyanuktaviṣayāvarodhaḥ // 7 manaso jñeyamiti indriyanirapekṣamanogrāhyam // 8 ete ca mano'rthāḥ śabdādirūpā eva tena ṣaṣṭhārthakalpanayā na caturviṃśatisaṃkhyātirekaḥ // 9 sukhādayas tu śabdādivyatiriktā mano'rthā buddhibhedagrahaṇenaiva grāhyāḥ // 10 manoviṣayamabhidhāya manaḥkarmāha indriyetyādi // 11 indriyābhigrahaḥ indriyādhiṣṭhānaṃ manasaḥ karma tathā svasya nigraho manasaḥ karma mano hy aniṣṭaviṣayaprasṛtaṃ manasaiva niyamyate manaśca guṇāntarayuktaṃ sadviṣayāntarān niyamayati ityāhureke // 12 yaduktam viṣayapravaṇaṃ cittaṃ dhṛtibhraṃśānna śakyate // 13 niyantum ahitād arthād dhṛtirhi niyamātmikā iti // 14 tena dhṛtyā kāraṇabhūtayā ātmānaṃ niyamayatīti na svātmani kriyāvirodhaḥ // 15 manaḥkarmāntaram āha ūho vicāraś ceti // 16 atroha ālocanajñānaṃ nirvikalpakam vicāro heyopādeyatayā vikalpanam // 17 caturvidhaṃ hi vikalpakāraṇaṃ sāṃkhyā manyante tatra bāhyam indriyarūpam ābhyantaraṃ tu mano'haṃkāro buddhiśceti tritayam // 18 tatrendriyāṇyālocayanti nirvikalpena gṛhṇantītyarthaḥ manastu saṃkalpayati heyopādeyatayā kalpayatītyarthaḥ ahaṃkāro 'bhimanyate mamedamahamatrādhikṛta iti manyata ityarthaḥ buddhir adhyavasyati tyajāmyenaṃ doṣavantam upādadāmyenaṃ guṇavantam ityadhyavasāyaṃ karotītyarthaḥ // 19 ūhas tu yadyapi bāhyacakṣurādikarma tathāpi tatrāpi mano'dhiṣṭhānam astīti manaḥkarmatayoktaḥ // 20 vacanaṃ hi sāntaḥkaraṇā buddhiḥ sarvaṃ viṣayam avagāhate yasmāt // 21 tasmāt trividhaṃ karaṇaṃ dvāri dvārāṇi śeṣāṇi iti // 22 tataḥ paraṃ buddhiḥ pravartata iti ūhavicārānantaraṃ buddhir adhyavasāyaṃ karotītyarthaḥ // 23 ahaṃkāravyāpāraś cābhimananam ihānukto 'pi buddhivyāpāreṇaiva sūcito jñeyaḥ // 24 buddhirhi tyajāmyenamupādadāmīti vādhyavasāyaṃ kurvatī ahaṃkārābhimata eva viṣaye bhavati tena buddhivyāpāreṇaivāhaṃkāravyāpāro 'pi gṛhyate // 25 buddhau hi sarvakaraṇavyāpārārpaṇaṃ bhavati // 26 yaduktam ete pradīpakalpāḥ parasparavilakṣaṇā guṇaviśeṣāḥ / kṛtsnaṃ puruṣasyārthaṃ prakāśya buddhau prayacchanti // 27] indriyeṇendriyārtho hi samanaskena gṛhyate / kalpyate manasā tūrdhvaṃ guṇato doṣato'thavā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जायते विषये तत्र या बुद्धिर्निश्चयात्मिका । व्यवस्यति तया वक्तुं कर्तुं वा बुद्धिपूर्वकम्
jāyate viṣaye tatra yā buddhirniścayātmikā / vyavasyati tayā vaktuṃ kartuṃ vā buddhipūrvakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतदेवोहविचारपूर्वकत्वं बुद्धेर् विवृणोति इन्द्रियेणेत्यादि ॥ १ गृह्यते इति ऊहमात्रेण निर्विकल्पेन गृह्यते ॥ २ गुणत इति उपादेयतया ॥ ३ दोषत इति हेयतया ॥ ४ बुद्ध्यध्यवसायं विवृणोति जायत इत्यादि ॥ ५ विषये तत्रेति मनसा कल्पिते विषये ॥ ६ निश्चयात्मिकेति स्थिरस्वरूपा अध्यवसायरूपेत्यर्थः ॥ ७ व्यवस्यतीति अनुष्ठानं करोति उद्युक्तो भवतीत्यर्थः बुद्ध्यध्यवसितमर्थं वक्तुं कर्तुं वानुतिष्ठतीति यावत् ॥ ८ बुद्धिपूर्वकमित्यनेन यदेव बुद्धिपूर्वकम् अनुष्ठानं तद् एवैवंविधं भवति नोन्मत्ताद्यनुष्ठानमिति दर्शयति ॥ ९] एकैकाधिकयुक्तानि खादीनामिन्द्रियाणि तु । पञ्च कर्मानुमेयानि येभ्यो बुद्धिः प्रवर्तते
etadevohavicārapūrvakatvaṃ buddher vivṛṇoti indriyeṇetyādi // 1 gṛhyate iti ūhamātreṇa nirvikalpena gṛhyate // 2 guṇata iti upādeyatayā // 3 doṣata iti heyatayā // 4 buddhyadhyavasāyaṃ vivṛṇoti jāyata ityādi // 5 viṣaye tatreti manasā kalpite viṣaye // 6 niścayātmiketi sthirasvarūpā adhyavasāyarūpetyarthaḥ // 7 vyavasyatīti anuṣṭhānaṃ karoti udyukto bhavatītyarthaḥ buddhyadhyavasitamarthaṃ vaktuṃ kartuṃ vānutiṣṭhatīti yāvat // 8 buddhipūrvakamityanena yadeva buddhipūrvakam anuṣṭhānaṃ tad evaivaṃvidhaṃ bhavati nonmattādyanuṣṭhānamiti darśayati // 9] ekaikādhikayuktāni khādīnāmindriyāṇi tu / pañca karmānumeyāni yebhyo buddhiḥ pravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनोऽभिधायेन्द्रियाण्यभिधत्ते तत्रापि ज्यायस्त्वाद् बुद्धीन्द्रियाणि प्रागाह एकैकेत्यादि ॥ १ खादीनां मध्ये एकैकेनाधिकेन भूतेन युक्तानीन्द्रियाणि पञ्च चक्षुरादीनि एकैकाधिकपदेन पञ्चापि पाञ्चभौतिकानि परं चक्षुषि तेजोऽधिकमित्याद्युक्तं सूचयति ॥ २ कर्मानुमेयानीति कार्यानुमेयानि कार्यं चक्षुर्बुद्ध्यादि ॥ ३ येभ्यो बुद्धिः प्रवर्तत इति यानि बुद्धीन्द्रियाणि तानीमानि पञ्चेति दर्शयति ॥ ४ यद्यपि च सांख्ये आहंकारिकाणीन्द्रियाणि यदुक्तं सात्त्विक एकादशकः प्रवर्तते वैकृताद् अहंकाराद् इति तथापि मतभेदाद्भौतिकत्वम् इन्द्रियाणां ज्ञेयं किंवा औपचारिकम् एतद्भौतिकत्वम् इन्द्रियाणां ज्ञेयम् उपचारबीजं च यद् गुणभूयिष्ठं यद् इन्द्रियं गृह्णाति तत्तद्भूयिष्ठम् इत्युच्यते चक्षुस्तेजो गृह्णाति तेन तैजसम् उच्यते इत्यादि ज्ञेयम् ॥ ५] हस्तौ पादौ गुदोपस्थं वागिन्द्रियमथापि च । कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैव पादौ गमनकर्मणि
mano'bhidhāyendriyāṇyabhidhatte tatrāpi jyāyastvād buddhīndriyāṇi prāgāha ekaiketyādi // 1 khādīnāṃ madhye ekaikenādhikena bhūtena yuktānīndriyāṇi pañca cakṣurādīni ekaikādhikapadena pañcāpi pāñcabhautikāni paraṃ cakṣuṣi tejo'dhikamityādyuktaṃ sūcayati // 2 karmānumeyānīti kāryānumeyāni kāryaṃ cakṣurbuddhyādi // 3 yebhyo buddhiḥ pravartata iti yāni buddhīndriyāṇi tānīmāni pañceti darśayati // 4 yadyapi ca sāṃkhye āhaṃkārikāṇīndriyāṇi yaduktaṃ sāttvika ekādaśakaḥ pravartate vaikṛtād ahaṃkārād iti tathāpi matabhedādbhautikatvam indriyāṇāṃ jñeyaṃ kiṃvā aupacārikam etadbhautikatvam indriyāṇāṃ jñeyam upacārabījaṃ ca yad guṇabhūyiṣṭhaṃ yad indriyaṃ gṛhṇāti tattadbhūyiṣṭham ityucyate cakṣustejo gṛhṇāti tena taijasam ucyate ityādi jñeyam // 5] hastau pādau gudopasthaṃ vāgindriyamathāpi ca / karmendriyāṇi pañcaiva pādau gamanakarmaṇi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पायूपस्थं विसर्गार्थं हस्तौ ग्रहणधारणे । जिह्वावागिन्द्रियं वाक् च सत्या ज्योतिस्तमोऽनृता
pāyūpasthaṃ visargārthaṃ hastau grahaṇadhāraṇe / jihvāvāgindriyaṃ vāk ca satyā jyotistamo'nṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ कर्मेन्द्रियाण्याह हस्ताव् इत्यादि ॥ १ हस्ताव् एकं पादौ चैकमिन्द्रियमेकरूपकर्मकर्तृतया ॥ २ गुदोपस्थं चैकैकम् ॥ ३ वाच उपादानहानार्थं भेदमाह वाक् चेत्यादि ॥ ४ ज्योतिरिव ज्योतिः धर्मकर्तृत्वेनोभयलोकप्रकाशकारित्वात् एतद्विपर्ययेण तमः अनृता ॥ ५] महाभूतानि खं वायुर् अग्निर् आपः क्षितिस्तथा । शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च तद्गुणाः
atha karmendriyāṇyāha hastāv ityādi // 1 hastāv ekaṃ pādau caikamindriyamekarūpakarmakartṛtayā // 2 gudopasthaṃ caikaikam // 3 vāca upādānahānārthaṃ bhedamāha vāk cetyādi // 4 jyotiriva jyotiḥ dharmakartṛtvenobhayalokaprakāśakāritvāt etadviparyayeṇa tamaḥ anṛtā // 5] mahābhūtāni khaṃ vāyur agnir āpaḥ kṣitistathā / śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca tadguṇāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्प्रत्युद्देशक्रमानुरोधादर्थे ऽभिधातव्ये ऽर्थानां प्रकृतिग्रहणगृहीतपञ्चभूतगुणतया पराधीनत्वाद् अष्टधातुप्रकृतिगृहीतानि भूतान्येव तावदाह महाभूतानीत्यादि ॥ १ शब्दादयो यथासंख्यं खादीनां नैसर्गिका गुणा ज्ञेयाः ॥ २ यस्तु गुणोत्कर्षो ऽभिधातव्यः स हि अनुप्रविष्टभूतसम्बन्धाद् एव ॥ ३ तेन पृथिव्यां चतुर्भूतप्रवेशात् पञ्चगुणत्वम् एवं जलादाव् अपि चतुर्गुणत्वादि ज्ञेयम् ॥ ४] तेषामेकगुणः पूर्वो गुणवृद्धिः परे परे । पूर्वः पूर्वगुणश्चैव क्रमशो गुणिषु स्मृतः
sampratyuddeśakramānurodhādarthe 'bhidhātavye 'rthānāṃ prakṛtigrahaṇagṛhītapañcabhūtaguṇatayā parādhīnatvād aṣṭadhātuprakṛtigṛhītāni bhūtānyeva tāvadāha mahābhūtānītyādi // 1 śabdādayo yathāsaṃkhyaṃ khādīnāṃ naisargikā guṇā jñeyāḥ // 2 yastu guṇotkarṣo 'bhidhātavyaḥ sa hi anupraviṣṭabhūtasambandhād eva // 3 tena pṛthivyāṃ caturbhūtapraveśāt pañcaguṇatvam evaṃ jalādāv api caturguṇatvādi jñeyam // 4] teṣāmekaguṇaḥ pūrvo guṇavṛddhiḥ pare pare / pūrvaḥ pūrvaguṇaścaiva kramaśo guṇiṣu smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैसर्गिकं गुणमभिधाय भूतान्तरप्रवेशकृतं गुणम् आह तेषाम् इत्यादि ॥ १ एकगुणः पूर्व इति पूर्वो धातुः खरूपः शब्दैकगुणः ॥ २ पुंलिङ्गता च खादीनां धातुरूपताबुद्धिस्थीकृतत्वात् उक्तं हि खादयश् चेतनाषष्ठा धातवः इति ॥ ३ यथा यथा च परत्वं तथा तथा च गुणवृद्धिर् यथासंख्यम् ॥ ४ ननु एतावता ऽप्य् एकगुणत्वद्विगुणत्वादि न नियमेन ज्ञायते को गुणः क्व भूते इत्याह पूर्व इत्यादि ॥ ५ गुणिषु खादिषु धातुषु पूर्वो गुणः क्रमेण यथासंख्यं वर्तते न केवलं पूर्वः किंतु पूर्वस्यापि यो गुणः स च पूर्वगुण उत्तरे भूते वर्तते ॥ ६ तेन खे पूर्वे पूर्वः शब्दगुणो वर्तते वायौ तु स्पर्शः क्रमप्राप्तः पूर्वो भवति पूर्वगुणश्च शब्द इति द्विगुणत्वम् एवमग्न्यादौ च ज्ञेयम् ॥ ७ गन्धस् तूत्तरगुणान्तराभावान्न पूर्वो भवति तथापि गन्धश् च तद्गुणाः इति ग्रन्थे तद्गुणा इतिपदापेक्षया गन्धस्य पूर्वत्वं कल्पनीयं किंवा पूर्व इति छत्त्रिणो गच्छन्तीति न्यायेनोक्तं तेनापूर्वो ऽपि गन्धः क्रमागतः पृथिव्यां ज्ञेयः ॥ ८] खरद्रवचलोष्णत्वं भूजलानिलतेजसाम् । आकाशस्याप्रतीघातो दृष्टं लिङ्गं यथाक्रमम्
naisargikaṃ guṇamabhidhāya bhūtāntarapraveśakṛtaṃ guṇam āha teṣām ityādi // 1 ekaguṇaḥ pūrva iti pūrvo dhātuḥ kharūpaḥ śabdaikaguṇaḥ // 2 puṃliṅgatā ca khādīnāṃ dhāturūpatābuddhisthīkṛtatvāt uktaṃ hi khādayaś cetanāṣaṣṭhā dhātavaḥ iti // 3 yathā yathā ca paratvaṃ tathā tathā ca guṇavṛddhir yathāsaṃkhyam // 4 nanu etāvatā 'py ekaguṇatvadviguṇatvādi na niyamena jñāyate ko guṇaḥ kva bhūte ityāha pūrva ityādi // 5 guṇiṣu khādiṣu dhātuṣu pūrvo guṇaḥ krameṇa yathāsaṃkhyaṃ vartate na kevalaṃ pūrvaḥ kiṃtu pūrvasyāpi yo guṇaḥ sa ca pūrvaguṇa uttare bhūte vartate // 6 tena khe pūrve pūrvaḥ śabdaguṇo vartate vāyau tu sparśaḥ kramaprāptaḥ pūrvo bhavati pūrvaguṇaśca śabda iti dviguṇatvam evamagnyādau ca jñeyam // 7 gandhas tūttaraguṇāntarābhāvānna pūrvo bhavati tathāpi gandhaś ca tadguṇāḥ iti granthe tadguṇā itipadāpekṣayā gandhasya pūrvatvaṃ kalpanīyaṃ kiṃvā pūrva iti chattriṇo gacchantīti nyāyenoktaṃ tenāpūrvo 'pi gandhaḥ kramāgataḥ pṛthivyāṃ jñeyaḥ // 8] kharadravacaloṣṇatvaṃ bhūjalānilatejasām / ākāśasyāpratīghāto dṛṣṭaṃ liṅgaṃ yathākramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लक्षणं सर्वमेवैतत् स्पर्शनेन्द्रियगोचरम् । स्पर्शनेन्द्रियविज्ञेयः स्पर्शो हि सविपर्ययः
lakṣaṇaṃ sarvamevaitat sparśanendriyagocaram / sparśanendriyavijñeyaḥ sparśo hi saviparyayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.