Library·Chāndogya Upaniṣad·4·4.3
वायुर् वाव संवर्गः । यदा वा अग्निर् उद्वायति वायुम् एवाप्येति । यदा सूर्यो ऽस्तम् एति वायुम् एवाप्येति । यदा चन्द्रो ऽस्तम् एति वायुम् एवाप्येति
vāyur vāva saṃvargaḥ | yadā vā agnir udvāyati vāyum evāpyeti | yadā sūryo 'stam eti vāyum evāpyeti | yadā candro 'stam eti vāyum evāpyeti
'Air (vâyu) is indeed the end of all. For when fire goes out, it goes into air. When the sun goes down, it goes into air. When the moon goes down, it goes into air.
Translated by F. Max Müller
यदाप उच्छुष्यन्ति वायुम् एवापियन्ति । वायुर् ह्य् एवैतान् सर्वान् संवृङ्क्ते । इत्य् अधिदैवतम्
yadāpa ucchuṣyanti vāyum evāpiyanti | vāyur hy evaitān sarvān saṃvṛṅkte | ity adhidaivatam
'When water dries up, it goes into air. Air indeed consumes them all. So much with reference to the Devas.
Translated by F. Max Müller
अथाध्यात्मम् । प्राणो वाव सम्वर्गः । स यदा स्वपिति प्राणम् एव वाग् अप्य् एति । प्राणं चक्षुः । प्राणं श्रोत्रम् । प्राणं मनः । प्राणो ह्य् एवैतान् सर्वान् संवृङ्क्त इति
athādhyātmam | prāṇo vāva samvargaḥ | sa yadā svapiti prāṇam eva vāg apy eti | prāṇaṃ cakṣuḥ | prāṇaṃ śrotram | prāṇaṃ manaḥ | prāṇo hy evaitān sarvān saṃvṛṅkta iti
'Now with reference to the body. Breath (prâna) is indeed the end of all. When a man sleeps, speech goes into breath, so do sight, hearing, and mind. Breath indeed consumes them all.
Translated by F. Max Müller
तौ वा एतौ द्वौ सम्वर्गौ । वायुर् एव देवेषु प्राणः प्राणेषु
tau vā etau dvau samvargau | vāyur eva deveṣu prāṇaḥ prāṇeṣu
'These are the two ends, air among the Devas, breath among the senses (prâna).'
Translated by F. Max Müller
अथ ह शौनकं च कापेयम् अभिप्रतारिणं च काक्षसेनिं परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारी बिभिक्षे । तस्मा उ ह न ददतुः
atha ha śaunakaṃ ca kāpeyam abhipratāriṇaṃ ca kākṣaseniṃ pariviṣyamāṇau brahmacārī bibhikṣe | tasmā u ha na dadatuḥ
Once while Saunaka Kâpeya and Abhipratârin Kâkshaseni were being waited on at their meal, a religious student begged of them. They gave him nothing.
Translated by F. Max Müller
स होवाच । महात्मनश् चतुरो देव एकः कः स जगार भुवनस्य गोपाः । तं कापेय नाभिपश्यन्ति मर्त्या अभिप्रतारिन् बहुधा वसन्तम् । यस्मै वा एतद् अन्नं तस्मा एतन् न दत्तम् इति
sa hovāca | mahātmanaś caturo deva ekaḥ kaḥ sa jagāra bhuvanasya gopāḥ | taṃ kāpeya nābhipaśyanti martyā abhipratārin bahudhā vasantam | yasmai vā etad annaṃ tasmā etan na dattam iti
He said; 'One god— who is he?— swallowed the four great ones, he, the guardian of the world. O Kâpeya, mortals see him not, O Abhipratârin, though he dwells in many places. He to whom this food belongs, to him it has not been given.'
Translated by F. Max Müller
तद् उ ह शौनकः कापेयः प्रतिमन्वानः प्रत्येयाय । आत्मा देवानां जनिता प्रजानां हिरङ्यदंष्ट्रो बभसो ऽनसूरिः । महान्तम् अस्य महिमानम् आहुर् अनद्यमानो यद् अनन्नम् अत्ति । इति वै वयम् ब्रह्मचारिन् नेदम् उपास्महे दत्तास्मै भिक्षाम् इति
tad u ha śaunakaḥ kāpeyaḥ pratimanvānaḥ pratyeyāya | ātmā devānāṃ janitā prajānāṃ hiraṅyadaṃṣṭro babhaso 'nasūriḥ | mahāntam asya mahimānam āhur anadyamāno yad anannam atti | iti vai vayam brahmacārin nedam upāsmahe dattāsmai bhikṣām iti
Saunaka Kâpeya, pondering on that speech, went to the student and said: 'He is the self of the Devas, the creator of all beings, with golden tusks, the eater, not without intelligence. His greatness is said to be great indeed, because, without being eaten, he eats even what is not food. Thus do we, O Brahmakârin, meditate on that Being.' Then he said: 'Give him food.'
Translated by F. Max Müller
तस्मै उ ह ददुः । ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश सन्तस् तत् कृतम् । तस्मात् सर्वासु दिक्ष्व् अन्नम् एव दश कृतम् । सैषा विराड् अन्नादी । तयेदं सर्वं दृष्टम् । सर्वम् अस्य इदं दृष्टं भवत्य् अन्नादो भवति य एवं वेद य एवं वेद
tasmai u ha daduḥ | te vā ete pañcānye pañcānye daśa santas tat kṛtam | tasmāt sarvāsu dikṣv annam eva daśa kṛtam | saiṣā virāḍ annādī | tayedaṃ sarvaṃ dṛṣṭam | sarvam asya idaṃ dṛṣṭaṃ bhavaty annādo bhavati ya evaṃ veda ya evaṃ veda
They gave him food. Now these five (the eater Vâyu (air), and his food, Agni (fire), Âditya (sun), Kandramas (moon), Ap (water)) and the other five (the eater Prâna (breath), and his food, speech, sight, hearing, mind) make ten, and that is the Krita. (the highest) cast (representing the ten, the eaters and the food). Therefore in all quarters those ten are food (and) Krita. (the highest cast). These are again the Virâg (of ten syllables) which eats the food. Through this all this becomes seen. He who knows this sees all this and becomes an eater of food, yea, he becomes an eater of food.
Translated by F. Max Müller