Chāndogya Upaniṣad 4

जानश्रुतिर् ह पौत्रायणः श्रद्धादेयो बहुदायी बहुपाक्य आस । स ह सर्वत आवसथान् मापयां चक्रे सर्वत एव मे ऽन्नम् अत्स्यन्तीति

jānaśrutir ha pautrāyaṇaḥ śraddhādeyo bahudāyī bahupākya āsa | sa ha sarvata āvasathān māpayāṃ cakre sarvata eva me 'nnam atsyantīti

अथ ह हंसा निशायाम् अतिपेतुः । तद् धैवं हंसो हंसम् अभ्युवाद । हो हो ऽयि भल्लाक्ष भल्लाक्ष जानश्रुतेः पौत्रायणस्य समं दिवा ज्योतिर् आततं तन् मा प्रसाङ्क्षीस् तत् त्वां मा प्रधाक्षीर् इति

atha ha haṃsā niśāyām atipetuḥ | tad dhaivaṃ haṃso haṃsam abhyuvāda | ho ho 'yi bhallākṣa bhallākṣa jānaśruteḥ pautrāyaṇasya samaṃ divā jyotir ātataṃ tan mā prasāṅkṣīs tat tvāṃ mā pradhākṣīr iti

तम् उ ह परः प्रत्युवाच कम् व् अर एनम् एतत् सन्तं सयुग्वानम् इव रैक्वम् आत्थ इति । यो नु कथं सयुग्वा रैक्व इति

tam u ha paraḥ pratyuvāca kam v ara enam etat santaṃ sayugvānam iva raikvam āttha iti | yo nu kathaṃ sayugvā raikva iti

यथा कृताय विजितायाधरेयाः संयन्त्य् एवम् एनं सर्वं तद् अभिसमेति यत् किंच प्रजाः साधु कुर्वन्ति । यस् तद् वेद यत् स वेद स मयैतद् उक्त इति

yathā kṛtāya vijitāyādhareyāḥ saṃyanty evam enaṃ sarvaṃ tad abhisameti yat kiṃca prajāḥ sādhu kurvanti | yas tad veda yat sa veda sa mayaitad ukta iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् उ ह जानश्रुतिः पौत्रायण उपशुश्राव । स ह संजिहान एव क्षत्तारम् उवाचाङ्गारे ह सयुग्वानम् इव रैक्वम् आत्थेति । यो नु कथं सयुग्वा रैक्व इति

tad u ha jānaśrutiḥ pautrāyaṇa upaśuśrāva | sa ha saṃjihāna eva kṣattāram uvācāṅgāre ha sayugvānam iva raikvam āttheti | yo nu kathaṃ sayugvā raikva iti

यथा कृताय विजितायाधरेयाः संयन्त्य् एवम् एनं सर्वं तद् अभिसमेति यत् किंच प्रजाः साधु कुर्वन्ति । यस् तद् वेद यत् स वेद स मयैतद् उक्त इति

yathā kṛtāya vijitāyādhareyāḥ saṃyanty evam enaṃ sarvaṃ tad abhisameti yat kiṃca prajāḥ sādhu kurvanti | yas tad veda yat sa veda sa mayaitad ukta iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स ह क्षत्तान्विष्य नाविदम् इति प्रत्येयाय । तं होवाच यत्रारे ब्राह्मणस्यान्वेषणा तद् एनम् अर्च्छेति

sa ha kṣattānviṣya nāvidam iti pratyeyāya | taṃ hovāca yatrāre brāhmaṇasyānveṣaṇā tad enam arccheti

सो ऽधस्ताच् छकटस्य पामानं कषमाणम् उपोपविवेश । तं हाभ्युवाद त्वं नु भगवः सयुग्वा रैक्व इति । अहं ह्य् अरा ३ इति ह प्रतिजज्ञे । स ह क्षत्ताविदम् इति प्रत्येयाय

so 'dhastāc chakaṭasya pāmānaṃ kaṣamāṇam upopaviveśa | taṃ hābhyuvāda tvaṃ nu bhagavaḥ sayugvā raikva iti | ahaṃ hy arā 3 iti ha pratijajñe | sa ha kṣattāvidam iti pratyeyāya

तद् उ ह जानश्रुतिः पौत्रायणः षट् शतानि गवां निष्कम् अश्वतरीरथं तद् आदाय प्रतिचक्रमे । तं हाभ्युवाद

tad u ha jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ ṣaṭ śatāni gavāṃ niṣkam aśvatarīrathaṃ tad ādāya praticakrame | taṃ hābhyuvāda

रैक्वेमानि षट् शतानि गवाम् अयं निष्को ऽयम् अश्वतरीरथः । अनु म एतां भगवो देवतां शाधि यां देवताम् उपास्स इति

raikvemāni ṣaṭ śatāni gavām ayaṃ niṣko 'yam aśvatarīrathaḥ | anu ma etāṃ bhagavo devatāṃ śādhi yāṃ devatām upāssa iti

तम् उ ह परः प्रत्युवाचाह हारेत्वा शूद्र तवैव सह गोभिर् अस्त्व् इति । तद् उ ह पुनर् एव जानश्रुतिः पौत्रायणः सहस्रं गवां निष्कम् अश्वतरीरथं दुहितरं तद् आदाय प्रतिचक्रमे

tam u ha paraḥ pratyuvācāha hāretvā śūdra tavaiva saha gobhir astv iti | tad u ha punar eva jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ sahasraṃ gavāṃ niṣkam aśvatarīrathaṃ duhitaraṃ tad ādāya praticakrame

तं हाभ्युवाद । रैक्वेदं सहस्रं गवाम् अयं निष्को ऽयम् अश्वतरीरथ इयं जायायं ग्रामो यस्मिन्न् आस्से ऽन्व् एव मा भगवः शाधीति

taṃ hābhyuvāda | raikvedaṃ sahasraṃ gavām ayaṃ niṣko 'yam aśvatarīratha iyaṃ jāyāyaṃ grāmo yasminn āsse 'nv eva mā bhagavaḥ śādhīti

तस्या ह मुखम् उपोद्गृह्णन्न् उवाचाजहारेमाः शूद्रानेनैव मुखेनालापयिष्यथा इति । ते हैते रैक्वपर्णा नाम महावृषेषु यत्रास्मा उवास । तस्मै होवाच

tasyā ha mukham upodgṛhṇann uvācājahāremāḥ śūdrānenaiva mukhenālāpayiṣyathā iti | te haite raikvaparṇā nāma mahāvṛṣeṣu yatrāsmā uvāsa | tasmai hovāca

वायुर् वाव संवर्गः । यदा वा अग्निर् उद्वायति वायुम् एवाप्येति । यदा सूर्यो ऽस्तम् एति वायुम् एवाप्येति । यदा चन्द्रो ऽस्तम् एति वायुम् एवाप्येति

vāyur vāva saṃvargaḥ | yadā vā agnir udvāyati vāyum evāpyeti | yadā sūryo 'stam eti vāyum evāpyeti | yadā candro 'stam eti vāyum evāpyeti

यदाप उच्छुष्यन्ति वायुम् एवापियन्ति । वायुर् ह्य् एवैतान् सर्वान् संवृङ्क्ते । इत्य् अधिदैवतम्

yadāpa ucchuṣyanti vāyum evāpiyanti | vāyur hy evaitān sarvān saṃvṛṅkte | ity adhidaivatam

अथाध्यात्मम् । प्राणो वाव सम्वर्गः । स यदा स्वपिति प्राणम् एव वाग् अप्य् एति । प्राणं चक्षुः । प्राणं श्रोत्रम् । प्राणं मनः । प्राणो ह्य् एवैतान् सर्वान् संवृङ्क्त इति

athādhyātmam | prāṇo vāva samvargaḥ | sa yadā svapiti prāṇam eva vāg apy eti | prāṇaṃ cakṣuḥ | prāṇaṃ śrotram | prāṇaṃ manaḥ | prāṇo hy evaitān sarvān saṃvṛṅkta iti

तौ वा एतौ द्वौ सम्वर्गौ । वायुर् एव देवेषु प्राणः प्राणेषु

tau vā etau dvau samvargau | vāyur eva deveṣu prāṇaḥ prāṇeṣu

अथ ह शौनकं च कापेयम् अभिप्रतारिणं च काक्षसेनिं परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारी बिभिक्षे । तस्मा उ ह न ददतुः

atha ha śaunakaṃ ca kāpeyam abhipratāriṇaṃ ca kākṣaseniṃ pariviṣyamāṇau brahmacārī bibhikṣe | tasmā u ha na dadatuḥ

स होवाच । महात्मनश् चतुरो देव एकः कः स जगार भुवनस्य गोपाः । तं कापेय नाभिपश्यन्ति मर्त्या अभिप्रतारिन् बहुधा वसन्तम् । यस्मै वा एतद् अन्नं तस्मा एतन् न दत्तम् इति

sa hovāca | mahātmanaś caturo deva ekaḥ kaḥ sa jagāra bhuvanasya gopāḥ | taṃ kāpeya nābhipaśyanti martyā abhipratārin bahudhā vasantam | yasmai vā etad annaṃ tasmā etan na dattam iti

तद् उ ह शौनकः कापेयः प्रतिमन्वानः प्रत्येयाय । आत्मा देवानां जनिता प्रजानां हिरङ्यदंष्ट्रो बभसो ऽनसूरिः । महान्तम् अस्य महिमानम् आहुर् अनद्यमानो यद् अनन्नम् अत्ति । इति वै वयम् ब्रह्मचारिन् नेदम् उपास्महे दत्तास्मै भिक्षाम् इति

tad u ha śaunakaḥ kāpeyaḥ pratimanvānaḥ pratyeyāya | ātmā devānāṃ janitā prajānāṃ hiraṅyadaṃṣṭro babhaso 'nasūriḥ | mahāntam asya mahimānam āhur anadyamāno yad anannam atti | iti vai vayam brahmacārin nedam upāsmahe dattāsmai bhikṣām iti

तस्मै उ ह ददुः । ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश सन्तस् तत् कृतम् । तस्मात् सर्वासु दिक्ष्व् अन्नम् एव दश कृतम् । सैषा विराड् अन्नादी । तयेदं सर्वं दृष्टम् । सर्वम् अस्य इदं दृष्टं भवत्य् अन्नादो भवति य एवं वेद य एवं वेद

tasmai u ha daduḥ | te vā ete pañcānye pañcānye daśa santas tat kṛtam | tasmāt sarvāsu dikṣv annam eva daśa kṛtam | saiṣā virāḍ annādī | tayedaṃ sarvaṃ dṛṣṭam | sarvam asya idaṃ dṛṣṭaṃ bhavaty annādo bhavati ya evaṃ veda ya evaṃ veda

सत्यकामो ह जाबालो जबालां मातरम् आमन्त्रयां चक्रे । ब्रह्मचर्यं भवति विवत्स्यामि किंगोत्रो न्व् अहम् अस्मीति

satyakāmo ha jābālo jabālāṃ mātaram āmantrayāṃ cakre | brahmacaryaṃ bhavati vivatsyāmi kiṃgotro nv aham asmīti

सा हैनम् उवाच । नाहम् एतद् वेद तात यद्गोत्रस् त्वम् असि । बह्व् अहम् चरन्ती परिचारिणी यौवने त्वाम् अलभे । साहम् एतन् न वेद यद्गोत्रस् त्वम् असि । जबाला तु नामाहम् अस्मि । सत्यकामो नाम त्वम् असि । स सत्यकाम एव जाबालो ब्रुवीथा इति

sā hainam uvāca | nāham etad veda tāta yadgotras tvam asi | bahv aham carantī paricāriṇī yauvane tvām alabhe | sāham etan na veda yadgotras tvam asi | jabālā tu nāmāham asmi | satyakāmo nāma tvam asi | sa satyakāma eva jābālo bruvīthā iti

स ह हारिद्रुमतं गौतमम् एत्योवाच । ब्रह्मचर्यं भगवति वत्स्यामि । उपेयां भगवन्तम् इति

sa ha hāridrumataṃ gautamam etyovāca | brahmacaryaṃ bhagavati vatsyāmi | upeyāṃ bhagavantam iti

तं होवाच किंगोत्रो नु सोम्यासीति । स होवाच । नाहम् एतद् वेद भो यद्गोत्रो ऽहम् अस्मि । अपृच्छं मातरम् । सा मा प्रत्यब्रवीद् बह्व् अहम् चरन्ती परिचरिणी यौवने त्वाम् अलभे । साहम् एतन् न वेद यद्गोत्रस् त्वम् असि । जबाला तु नामाहम् अस्मि । सत्यकामो नाम त्वम् असीति । सो ऽहं सत्यकामो जाबालो ऽस्मि भो इति

taṃ hovāca kiṃgotro nu somyāsīti | sa hovāca | nāham etad veda bho yadgotro 'ham asmi | apṛcchaṃ mātaram | sā mā pratyabravīd bahv aham carantī paricariṇī yauvane tvām alabhe | sāham etan na veda yadgotras tvam asi | jabālā tu nāmāham asmi | satyakāmo nāma tvam asīti | so 'haṃ satyakāmo jābālo 'smi bho iti

तं होवाच । नैतद् अब्रह्मणो विवक्तुम् अर्हति । समिधं सोम्याहर । उप त्वा नेष्ये न सत्याद् अगा इति । तम् उपनीय कृशानाम् अबलानां चतुःशता गा निराकृत्य उवाचेमाः सोम्यानुसंव्रजेति । ता अभिप्रस्थापयन्न् उवाच । नासहस्रेणावर्तेयेति । स ह वर्षगणं प्रोवास । ता यदा सहस्रं सम्पेदुः

taṃ hovāca | naitad abrahmaṇo vivaktum arhati | samidhaṃ somyāhara | upa tvā neṣye na satyād agā iti | tam upanīya kṛśānām abalānāṃ catuḥśatā gā nirākṛtya uvācemāḥ somyānusaṃvrajeti | tā abhiprasthāpayann uvāca | nāsahasreṇāvarteyeti | sa ha varṣagaṇaṃ provāsa | tā yadā sahasraṃ sampeduḥ

अथ हैनम् ऋषभो ऽभ्युवाद सत्यकाम ३ इति । भगव इति ह प्रतिशुश्राव । प्राप्ताः सोम्य सहस्रं स्मः । प्रापय न आचार्यकुलम्

atha hainam ṛṣabho 'bhyuvāda satyakāma 3 iti | bhagava iti ha pratiśuśrāva | prāptāḥ somya sahasraṃ smaḥ | prāpaya na ācāryakulam

ब्रह्मणश् च ते पादं ब्रवाणि इति । ब्रवीतु मे भगवान् इति । तस्मै होवाच । प्राची दिक् कला । प्रतिची दिक् कला । दक्षिणा दिक् कला । उदीची दिक् कला । एष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणः प्रकाशवान् नाम

brahmaṇaś ca te pādaṃ bravāṇi iti | bravītu me bhagavān iti | tasmai hovāca | prācī dik kalā | praticī dik kalā | dakṣiṇā dik kalā | udīcī dik kalā | eṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇaḥ prakāśavān nāma

स य एतम् एवं विद्वांश् चतुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकाशवान् इत्य् उपास्ते प्रकाशवान् अस्मिंल् लोके भवति । प्रकाशवतो ह लोकाञ् जयति य एतम् एवं विद्वांश् चतुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकाशवान् इत्य् उपास्ते

sa ya etam evaṃ vidvāṃś catuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇaḥ prakāśavān ity upāste prakāśavān asmiṃl loke bhavati | prakāśavato ha lokāñ jayati ya etam evaṃ vidvāṃś catuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇaḥ prakāśavān ity upāste

अग्निष्टे पादं वक्तेति । स ह श्वो भूते गा अभिप्रस्थापयां चकार । ता यत्राभिसायं बभूवुस् तत्राग्निम् उपसमाधाय गा उपरुध्य समिधम् आधाय पश्चाद् अग्नेः प्राङ् उपोपविवेश

agniṣṭe pādaṃ vakteti | sa ha śvo bhūte gā abhiprasthāpayāṃ cakāra | tā yatrābhisāyaṃ babhūvus tatrāgnim upasamādhāya gā uparudhya samidham ādhāya paścād agneḥ prāṅ upopaviveśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् अग्निर् अभ्युवाद सत्यकाम ३ इति । भगव इति ह प्रतिशुश्राव

tam agnir abhyuvāda satyakāma 3 iti | bhagava iti ha pratiśuśrāva

ब्रह्मणः सोम्य ते पादं ब्रवाणीति । ब्रवीतु मे भगवान् इति । तस्मै ह उवाच । पृथिवी कला । अन्तरिक्षं कला । द्यौः कला । समुद्रः कला । एष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणो ऽनन्तवान् नाम

brahmaṇaḥ somya te pādaṃ bravāṇīti | bravītu me bhagavān iti | tasmai ha uvāca | pṛthivī kalā | antarikṣaṃ kalā | dyauḥ kalā | samudraḥ kalā | eṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇo 'nantavān nāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स य एतम् एवं विद्वांश् चतुष्कलं पादं ब्रह्मणो ऽनन्तवान् इत्य् उपास्ते ऽनन्तवान् अस्मिंल् लोके भवति । अनन्तवतो ह लोकाञ् जयति य एतम् एवं विद्वांश् चतुष्कलं पादं ब्रह्मणो ऽनन्तवान् इत्य् उपास्ते

sa ya etam evaṃ vidvāṃś catuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇo 'nantavān ity upāste 'nantavān asmiṃl loke bhavati | anantavato ha lokāñ jayati ya etam evaṃ vidvāṃś catuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇo 'nantavān ity upāste

ब्रह्मणः सोम्य ते पादं ब्रवाणीति । ब्रवीतु मे भगवान् इति । तस्मै होवाच । अग्निः कला । सूर्यः कला । चन्द्रः कला । विद्युत् कला । एष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणो ज्योतिष्मान् नाम

brahmaṇaḥ somya te pādaṃ bravāṇīti | bravītu me bhagavān iti | tasmai hovāca | agniḥ kalā | sūryaḥ kalā | candraḥ kalā | vidyut kalā | eṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇo jyotiṣmān nāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स य एतम् एवं विद्वांश् चतुष्कलं पादं ब्रह्मणो ज्योतिष्मान् इत्य् उपास्ते ज्योतिष्मान् अस्मिंल् लोके भवति । ज्योतिष्मतो ह लोकाञ् जयति य एतम् एवं विद्वांश् चतुष्कलं पादं ब्रह्मणो ज्योतिष्मान् इत्य् उपास्ते

sa ya etam evaṃ vidvāṃś catuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇo jyotiṣmān ity upāste jyotiṣmān asmiṃl loke bhavati | jyotiṣmato ha lokāñ jayati ya etam evaṃ vidvāṃś catuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇo jyotiṣmān ity upāste

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मद्गुष्टे पादं वक्तेति । स ह श्वो भूते गा अभिप्रस्थापयां चकार । ता यत्राभिसायं बभूवुस् तत्राग्निम् उपसमाधाय गा उपरुध्य समिधम् आधाय पश्चाद् अग्नेः प्राङ् उपोपविवेश

madguṣṭe pādaṃ vakteti | sa ha śvo bhūte gā abhiprasthāpayāṃ cakāra | tā yatrābhisāyaṃ babhūvus tatrāgnim upasamādhāya gā uparudhya samidham ādhāya paścād agneḥ prāṅ upopaviveśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं मद्गुर् उपनिपत्याभ्युवाद सत्यकाम ३ इति । भगव इति ह प्रतिशुश्राव

taṃ madgur upanipatyābhyuvāda satyakāma 3 iti | bhagava iti ha pratiśuśrāva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मणः सोम्य ते पादं ब्रवाणीति । ब्रवीतु मे भगवान् इति । तस्मै होवाच । प्राणः कला । चक्षुः कला । श्रोत्रं कला । मनः कला । एष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मण आयतनवान् नाम

brahmaṇaḥ somya te pādaṃ bravāṇīti | bravītu me bhagavān iti | tasmai hovāca | prāṇaḥ kalā | cakṣuḥ kalā | śrotraṃ kalā | manaḥ kalā | eṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇa āyatanavān nāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स य एतम् एवं विद्वांश् चतुष्कलं पादं ब्रह्मण आयतनवान् इत्य् उपास्त आयतनवान् अस्मिंल् लोके भवति । आयतनवतो ह लोकाञ् जयति य एतम् एवं विद्वांश् चतुष्कलं पादं ब्रह्मण आयतनवान् इत्य् उपास्ते

sa ya etam evaṃ vidvāṃś catuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇa āyatanavān ity upāsta āyatanavān asmiṃl loke bhavati | āyatanavato ha lokāñ jayati ya etam evaṃ vidvāṃś catuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇa āyatanavān ity upāste

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप हाचर्यकुलम् । तम् आचर्यो ऽभ्युवाद सत्यकाम ३ इति । भगव इति ह प्रतिशुश्राव

prāpa hācaryakulam | tam ācaryo 'bhyuvāda satyakāma 3 iti | bhagava iti ha pratiśuśrāva

ब्रह्मविद् इव वै सोम्य भासि । को नु त्वानुशशासेति । अन्ये मनुष्येभ्य इति ह प्रतिजज्ञे । भगवांस् त्व् एव मे कामे ब्रूयात्

brahmavid iva vai somya bhāsi | ko nu tvānuśaśāseti | anye manuṣyebhya iti ha pratijajñe | bhagavāṃs tv eva me kāme brūyāt

श्रुतं ह्य् एव मे भगवद्दृशेभ्य आचार्याद् धैव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापतीति । तस्मै ह एतद् एव उवाच । अत्र ह न किंचन वीयायेति वीयायेति

śrutaṃ hy eva me bhagavaddṛśebhya ācāryād dhaiva vidyā viditā sādhiṣṭhaṃ prāpatīti | tasmai ha etad eva uvāca | atra ha na kiṃcana vīyāyeti vīyāyeti

उपकोसलो ह वै कामलायनः सत्यकामे जाबाले ब्रह्मचार्यम् उवास । तस्य ह द्वादश वार्षान्य् अग्नीन् परिचचार । स ह स्मान्यान् अन्तेवासिनः समावर्तयंस् तं ह स्मैव न समावर्तयति

upakosalo ha vai kāmalāyanaḥ satyakāme jābāle brahmacāryam uvāsa | tasya ha dvādaśa vārṣāny agnīn paricacāra | sa ha smānyān antevāsinaḥ samāvartayaṃs taṃ ha smaiva na samāvartayati

तं जायोवाच तप्तो ब्रह्मचारी कुशलम् अग्नीन् परिचचारीत् । मा त्वा अग्नयः परिप्रवोचन् । प्रब्रूह्य् अस्मा इति । तस्मै हाप्रोच्यैव प्रवासां चक्रे

taṃ jāyovāca tapto brahmacārī kuśalam agnīn paricacārīt | mā tvā agnayaḥ paripravocan | prabrūhy asmā iti | tasmai hāprocyaiva pravāsāṃ cakre

स ह व्याधिना अनशितुं दध्रे । तम् आचार्यजाया उवाच ब्रह्मचारिन्न् अशान । किं नु न अश्नासि इति । स ह उवाच बहव इमे ऽस्मिन् पुरुषे कामा नानात्यायाः । व्याधीभीः प्रतिपूर्णो ऽस्मि । न अस्।इष्यामि इति

sa ha vyādhinā anaśituṃ dadhre | tam ācāryajāyā uvāca brahmacārinn aśāna | kiṃ nu na aśnāsi iti | sa ha uvāca bahava ime 'smin puruṣe kāmā nānātyāyāḥ | vyādhībhīḥ pratipūrṇo 'smi | na as/iṣyāmi iti

अथ हाग्नयः समूदिरे । तप्तो ब्रह्मचारी कुशलं नः पर्यचारीत् । हन्तास्मै प्रब्रवामेति तस्मै होचुः । प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति

atha hāgnayaḥ samūdire | tapto brahmacārī kuśalaṃ naḥ paryacārīt | hantāsmai prabravāmeti tasmai hocuḥ | prāṇo brahma kaṃ brahma khaṃ brahmeti

स होवाच । विजानाम्य् अहं यत् प्राणो ब्रह्म । कं च तु खं च न विजानामीति । ते होचुः । यद् वाव कं तद् एव खम् । यद् एव खं तद् एव कम् इति । प्राणं च हास्मै तद् आकाशं चोचुः

sa hovāca | vijānāmy ahaṃ yat prāṇo brahma | kaṃ ca tu khaṃ ca na vijānāmīti | te hocuḥ | yad vāva kaṃ tad eva kham | yad eva khaṃ tad eva kam iti | prāṇaṃ ca hāsmai tad ākāśaṃ cocuḥ

अथ हैनं गार्हपत्यो ऽनुशशास पृथिव्य् अग्निर् अन्नम् आदित्य इति । य एष आदित्ये पुरुषो दृश्यते सो ऽहम् अस्मि स एव अहम् अस्मि इति

atha hainaṃ gārhapatyo 'nuśaśāsa pṛthivy agnir annam āditya iti | ya eṣa āditye puruṣo dṛśyate so 'ham asmi sa eva aham asmi iti

स य एतम् एवं विद्वान् उपास्ते । अपहते पापकृत्याम् । लोकी भवति । सर्वम् आयुर् एति । ज्योग् जीवति । न अस्य अवरपुरुषाः क्षीयन्ते । उप वयं तं भुञ्जामो ऽस्मिंश् च लोके ऽमुष्मिंश् च । य एतम् एवं विद्वान् उपास्ते

sa ya etam evaṃ vidvān upāste | apahate pāpakṛtyām | lokī bhavati | sarvam āyur eti | jyog jīvati | na asya avarapuruṣāḥ kṣīyante | upa vayaṃ taṃ bhuñjāmo 'smiṃś ca loke 'muṣmiṃś ca | ya etam evaṃ vidvān upāste

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ ह एनम् अन्वाहार्यपचनो ऽनुशशास आपो दिशो नक्षत्राणि चन्द्रमा इति । य एष चन्द्रमसि पुरुषो दृष्यते सो ऽहम् अस्मि स एव अहम् अस्मि इति

atha ha enam anvāhāryapacano 'nuśaśāsa āpo diśo nakṣatrāṇi candramā iti | ya eṣa candramasi puruṣo dṛṣyate so 'ham asmi sa eva aham asmi iti

स य एतम् एवं विद्वान् उपास्ते । अपहते पापकृत्याम् । लोकी भवति । सर्वम् आयुर् एति । ज्योग् जीवति । न अस्य अवरपुरुषाः क्षीयन्ते । उप वयं तं भुञ्जामो ऽस्मिंश् च लोके ऽमुष्मिंश् च । य एतम् एवं विद्वान् उपास्ते

sa ya etam evaṃ vidvān upāste | apahate pāpakṛtyām | lokī bhavati | sarvam āyur eti | jyog jīvati | na asya avarapuruṣāḥ kṣīyante | upa vayaṃ taṃ bhuñjāmo 'smiṃś ca loke 'muṣmiṃś ca | ya etam evaṃ vidvān upāste

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ हैनम् आहवनीयो ऽनुशशास प्राण आकाशो द्यौर् विद्युद् इति । य एष विद्युति पुरुषो दृश्यते सो ऽहम् अस्मि स एवाहम् अस्मीति

atha hainam āhavanīyo 'nuśaśāsa prāṇa ākāśo dyaur vidyud iti | ya eṣa vidyuti puruṣo dṛśyate so 'ham asmi sa evāham asmīti

स य एतम् एवं विद्वान् उपास्ते । अपहते पापकृत्याम् । लोकी भवति । सर्वम् अयुर् एति । ज्योग् जीवति । नास्यावरपुरुषाः क्षीयन्ते । उप वयं तं भुञ्जामो ऽस्मिंश् च लोके ऽमुष्मिंश् च । य एतम् एवं विद्वान् उपास्ते

sa ya etam evaṃ vidvān upāste | apahate pāpakṛtyām | lokī bhavati | sarvam ayur eti | jyog jīvati | nāsyāvarapuruṣāḥ kṣīyante | upa vayaṃ taṃ bhuñjāmo 'smiṃś ca loke 'muṣmiṃś ca | ya etam evaṃ vidvān upāste

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते होचुः । उपकोसलैषा सोम्य ते ऽस्मद्विद्यात्मविद्या च । आचार्यस् तु ते गतिं वक्तेति । आजगाम हास्याचार्यः । तम् आचार्यो ऽभ्युवादोपकोसल ३ इति

te hocuḥ | upakosalaiṣā somya te 'smadvidyātmavidyā ca | ācāryas tu te gatiṃ vakteti | ājagāma hāsyācāryaḥ | tam ācāryo 'bhyuvādopakosala 3 iti

भगव इति ह प्रतिशुश्राव । ब्रह्मविद इव सोम्य मुखं भाति । को नु त्वानुशशासेति । को नु मानुशिश्याद् भो इतीहापेव निह्नुते । इमे नूनम् ईदृशा अन्यादृशा इतीहाग्नीन् अभ्यूदे । किं नु सोम्य किल ते ऽवोचन्न् इति

bhagava iti ha pratiśuśrāva | brahmavida iva somya mukhaṃ bhāti | ko nu tvānuśaśāseti | ko nu mānuśiśyād bho itīhāpeva nihnute | ime nūnam īdṛśā anyādṛśā itīhāgnīn abhyūde | kiṃ nu somya kila te 'vocann iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदम् इति ह प्रतिजज्ञे । लोकान् वाव किल सोम्य ते ऽवोचन् । अहं तु ते तद् वक्ष्यामि यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्त एवम् एवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यत इति । ब्रवीतु मे भगवान् इति । तस्मै होवाच

idam iti ha pratijajñe | lokān vāva kila somya te 'vocan | ahaṃ tu te tad vakṣyāmi yathā puṣkarapalāśa āpo na śliṣyanta evam evaṃvidi pāpaṃ karma na śliṣyata iti | bravītu me bhagavān iti | tasmai hovāca

य एषो ऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाच । एतद् अमृतम् अभयम् एतद् ब्रह्मेति । तद् यद्य् अप्य् अस्मिन् सर्पिर् वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनी एव गच्छति

ya eṣo 'kṣiṇi puruṣo dṛśyata eṣa ātmeti hovāca | etad amṛtam abhayam etad brahmeti | tad yady apy asmin sarpir vodakaṃ vā siñcati vartmanī eva gacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतं संयद्वाम इत्य् आचक्षते । एतं हि सर्वाणि वामान्य् अभिसंयन्ति । सर्वाण्य् एनं वामान्य् अभिसंयन्ति य एवं वेद

etaṃ saṃyadvāma ity ācakṣate | etaṃ hi sarvāṇi vāmāny abhisaṃyanti | sarvāṇy enaṃ vāmāny abhisaṃyanti ya evaṃ veda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष उ एव वामनीः । एष हि सर्वाणि वामानि नयति । सर्वाणि वामानि नयति य एवं वेद

eṣa u eva vāmanīḥ | eṣa hi sarvāṇi vāmāni nayati | sarvāṇi vāmāni nayati ya evaṃ veda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष उ एव भामनीः । एष हि सर्वेषु लोकेषु भाति । सर्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद

eṣa u eva bhāmanīḥ | eṣa hi sarveṣu lokeṣu bhāti | sarveṣu lokeṣu bhāti ya evaṃ veda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यद् उ चैवास्मिञ् छव्यं कुर्वन्ति यदि च नार्चिषम् एवाभिसंभवन्ति । अर्चिषो ऽहः । अह्न आपूर्यमाणपक्षम् । आपूर्यमाणपक्षाद् यान् षड् उदङ्ङ् एति मासांस् तान् । मासेभ्यः संवत्सरम् । संवत्सराद् आदित्यम् । आदित्याच् चन्द्रमसम् । चन्द्रमसो विद्युतम् । तत् पुरुषो ऽमानवः । स एनान् ब्रह्म गमयति । एष देवपथो ब्रह्मपथः । एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवम् आवर्तं नावर्तन्ते नावर्तन्ते

atha yad u caivāsmiñ chavyaṃ kurvanti yadi ca nārciṣam evābhisaṃbhavanti | arciṣo 'haḥ | ahna āpūryamāṇapakṣam | āpūryamāṇapakṣād yān ṣaḍ udaṅṅ eti māsāṃs tān | māsebhyaḥ saṃvatsaram | saṃvatsarād ādityam | ādityāc candramasam | candramaso vidyutam | tat puruṣo 'mānavaḥ | sa enān brahma gamayati | eṣa devapatho brahmapathaḥ | etena pratipadyamānā imaṃ mānavam āvartaṃ nāvartante nāvartante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष ह वै यज्ञो यो ऽयं पवते । एष ह यन्न् इदं सर्वं पुनाति । यद् एष यन्न् इदं सर्वं पुनाति । तस्माद् एष एव यज्ञः । तस्य मनश् च वाक् च वर्तनी

eṣa ha vai yajño yo 'yaṃ pavate | eṣa ha yann idaṃ sarvaṃ punāti | yad eṣa yann idaṃ sarvaṃ punāti | tasmād eṣa eva yajñaḥ | tasya manaś ca vāk ca vartanī

तयोर् अन्यतरां मनसा संस्करोति ब्रह्मा । वाचा होताध्वर्युर् उद्गातान्यतराम् । स यत्रोपाकृते प्रातरनुवाके पुरा परिधानीयाया ब्रह्मा व्यववदति

tayor anyatarāṃ manasā saṃskaroti brahmā | vācā hotādhvaryur udgātānyatarām | sa yatropākṛte prātaranuvāke purā paridhānīyāyā brahmā vyavavadati

अन्यतराम् एव वर्तनीं संस्करोति । हीयते ऽन्यतरा । स यथैकपाद् व्रजन् रथो वैकेन चक्रेण वर्तमानो रिष्यत्य् एवम् अस्य यज्ञो रिष्यति । यज्ञं रिष्यन्तं यजमानो ऽनु रिष्यति । स इष्ट्वा पापीयान् भवति

anyatarām eva vartanīṃ saṃskaroti | hīyate 'nyatarā | sa yathaikapād vrajan ratho vaikena cakreṇa vartamāno riṣyaty evam asya yajño riṣyati | yajñaṃ riṣyantaṃ yajamāno 'nu riṣyati | sa iṣṭvā pāpīyān bhavati

अथ यत्र उपाकृते प्रातरनुवाके न पुरा परिधानीयाया ब्रह्मा व्यववदत्य् उभे एव वर्तनी संस्कुर्वन्ति । न हीयते ऽन्यतरा

atha yatra upākṛte prātaranuvāke na purā paridhānīyāyā brahmā vyavavadaty ubhe eva vartanī saṃskurvanti | na hīyate 'nyatarā

स यथोभयपाद् व्रजन् रथो वोभाभ्यां चक्राभ्यां वर्तमानः प्रतितिष्ठत्य् एवम् अस्य यज्ञः प्रतितिष्ठति यज्ञं प्रतितिष्ठन्तं यजमानो ऽनु प्रतितिष्ठति । स इष्ट्वा श्रेयान् भवति

sa yathobhayapād vrajan ratho vobhābhyāṃ cakrābhyāṃ vartamānaḥ pratitiṣṭhaty evam asya yajñaḥ pratitiṣṭhati yajñaṃ pratitiṣṭhantaṃ yajamāno 'nu pratitiṣṭhati | sa iṣṭvā śreyān bhavati

प्रजापतिर् लोकान् अभ्यतपत् । तेषां तप्यमानानां रसान् प्रावृहत् । अग्निं पृथिव्याः । वायुम् अन्तरिक्षात् । आदित्यं दिवः

prajāpatir lokān abhyatapat | teṣāṃ tapyamānānāṃ rasān prāvṛhat | agniṃ pṛthivyāḥ | vāyum antarikṣāt | ādityaṃ divaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एतास् तिस्रो देवता अभ्यतपत् । तासां तप्यमानानां रसान् प्रावृहत् । अग्नेर् ऋचः । वायोर् यजूंषि । सामान्य् आदित्यात्

sa etās tisro devatā abhyatapat | tāsāṃ tapyamānānāṃ rasān prāvṛhat | agner ṛcaḥ | vāyor yajūṃṣi | sāmāny ādityāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एतां त्रयीं विद्याम् अभ्यतपत् । तस्यास् तप्यमानाया रसान् प्रावृहत् । भूर् इत्य् ऋग्भ्यः । भुवर् इति यजुर्भ्यः । स्वर् इति सामभ्यः

sa etāṃ trayīṃ vidyām abhyatapat | tasyās tapyamānāyā rasān prāvṛhat | bhūr ity ṛgbhyaḥ | bhuvar iti yajurbhyaḥ | svar iti sāmabhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् यद्य् ऋक्तो रिष्येद् भूः स्वाहेति गार्हपत्ये जुहुयात् । ऋचाम् एव तद्रसेनर्चां वीर्येणर्चां यज्ञस्य विरिष्टं संदधाति

tad yady ṛkto riṣyed bhūḥ svāheti gārhapatye juhuyāt | ṛcām eva tadrasenarcāṃ vīryeṇarcāṃ yajñasya viriṣṭaṃ saṃdadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यदि यजुष्टो रिष्येद् भुवः स्वाहेति दक्षिणाग्नौ जुहुयात् । यजुषाम् एव तद्रसेन यजुषां वीर्येण यजुषां यज्ञस्य विरिष्टं संदधाति

atha yadi yajuṣṭo riṣyed bhuvaḥ svāheti dakṣiṇāgnau juhuyāt | yajuṣām eva tadrasena yajuṣāṃ vīryeṇa yajuṣāṃ yajñasya viriṣṭaṃ saṃdadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यदि सामतो रिष्येत् स्वः स्वाहेत्य् आहवनीये जुहुयात् । साम्नाम् एव तद्रसेन साम्नां वीर्येण साम्नां यज्ञस्य विरिष्टं संदधाति

atha yadi sāmato riṣyet svaḥ svāhety āhavanīye juhuyāt | sāmnām eva tadrasena sāmnāṃ vīryeṇa sāmnāṃ yajñasya viriṣṭaṃ saṃdadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् यथा लवणेन सुवर्णं संदध्यात् । सुवर्णेन रजतं रजतेन त्रपु त्रपुणा सीसं सीसेन लोहं लोहेन दारु दारु चर्मणा

tad yathā lavaṇena suvarṇaṃ saṃdadhyāt | suvarṇena rajataṃ rajatena trapu trapuṇā sīsaṃ sīsena lohaṃ lohena dāru dāru carmaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् एषां लोकानाम् आसां देवतानाम् अस्यास् त्रय्या विद्याया वीर्येण यज्ञस्य विरिष्टं संदधाति । भेषजकृतो ह वा एष यज्ञो यत्रैवंविद् ब्रह्मा भवति

evam eṣāṃ lokānām āsāṃ devatānām asyās trayyā vidyāyā vīryeṇa yajñasya viriṣṭaṃ saṃdadhāti | bheṣajakṛto ha vā eṣa yajño yatraivaṃvid brahmā bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष ह वा उदक्प्रवणो यज्ञो यत्रैवंविद् ब्रह्मा भवति । एवंविदं ह वा एषा ब्रह्माणम् अनु गाथा । यतो यत आवर्तते तत् तद् गच्छति

eṣa ha vā udakpravaṇo yajño yatraivaṃvid brahmā bhavati | evaṃvidaṃ ha vā eṣā brahmāṇam anu gāthā | yato yata āvartate tat tad gacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानवः । ब्रह्मैवैक ऋत्विक् कुरून् अश्वाभिरक्षति । एवंविद् ध वै ब्रह्मा यज्ञं यजमानं सर्वांश् चर्त्विजो ऽभिरक्षति । तस्माद् एवंविदम् एव ब्रह्माणं कुर्वीत नानेवंविदं नानेवंविदम्

mānavaḥ | brahmaivaika ṛtvik kurūn aśvābhirakṣati | evaṃvid dha vai brahmā yajñaṃ yajamānaṃ sarvāṃś cartvijo 'bhirakṣati | tasmād evaṃvidam eva brahmāṇaṃ kurvīta nānevaṃvidaṃ nānevaṃvidam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.