Library·Chāndogya Upaniṣad·5·5.1
यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश् च ह वै श्रेष्ठश् च भवति । प्राणो वाव ज्येष्ठश् च श्रेष्ठश् च
yo ha vai jyeṣṭhaṃ ca śreṣṭhaṃ ca veda jyeṣṭhaś ca ha vai śreṣṭhaś ca bhavati | prāṇo vāva jyeṣṭhaś ca śreṣṭhaś ca
He who knows the oldest and the best becomes himself the oldest and the best. Breath indeed is the oldest and the best.
Translated by F. Max Müller
यो ह वै वसिष्ठं वेद वसिष्ठो ह स्वानां भवति । वाग् वाव वसिष्ठः
yo ha vai vasiṣṭhaṃ veda vasiṣṭho ha svānāṃ bhavati | vāg vāva vasiṣṭhaḥ
He who knows the richest, becomes himself the richest. Speech indeed is the richest.
Translated by F. Max Müller
यो ह वै प्रतिष्ठां वेद प्रति ह तिष्ठत्य् अस्मिंश् च लोके ऽमुष्मिंश् च । चक्षुर् वाव प्रतिष्ठा
yo ha vai pratiṣṭhāṃ veda prati ha tiṣṭhaty asmiṃś ca loke 'muṣmiṃś ca | cakṣur vāva pratiṣṭhā
He who knows the firm rest, becomes himself firm in this world and in the next. The eye indeed is the firm rest.
Translated by F. Max Müller
यो ह वै संपदं वेद सं हास्मै कामाः पद्यन्ते दैवाश् च मानुषाश् च । श्रोत्रं वाव संपत्
yo ha vai saṃpadaṃ veda saṃ hāsmai kāmāḥ padyante daivāś ca mānuṣāś ca | śrotraṃ vāva saṃpat
He who knows success, his wishes succeed, both his divine and human wishes. The ear indeed is success.
Translated by F. Max Müller
यो ह वा आयतनं वेदायतनं ह स्वानां भवति । मनो ह वा आयतनम्
yo ha vā āyatanaṃ vedāyatanaṃ ha svānāṃ bhavati | mano ha vā āyatanam
He who knows the home, becomes a home of his people. The mind indeed is the home.
Translated by F. Max Müller
अथ ह प्राणा अहंश्रेयसि व्यूदिरे । अहं श्रेयान् अस्म्य् अहं श्रेयान् अस्मीति
atha ha prāṇā ahaṃśreyasi vyūdire | ahaṃ śreyān asmy ahaṃ śreyān asmīti
The five senses quarrelled together, who was the best, saying, I am better, I am better.
Translated by F. Max Müller
ते ह प्राणाः प्रजापतिं पितरम् एत्योचुः भगवन् को नः श्रेष्ठ इति । तान् होवाच । यस्मिन् व उत्क्रान्ते शरीरं पापिष्ठतरम् इव दृश्येत स वः श्रेष्ठ इति
te ha prāṇāḥ prajāpatiṃ pitaram etyocuḥ bhagavan ko naḥ śreṣṭha iti | tān hovāca | yasmin va utkrānte śarīraṃ pāpiṣṭhataram iva dṛśyeta sa vaḥ śreṣṭha iti
They went to their father Pragâpati and said: 'Sir, who is the best of us?' He replied: 'He by whose departure the body seems worse than worst, he is the best of you.'
Translated by F. Max Müller
सा ह वाग् उच्चक्राम । सा संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच । कथम् अशकतर्ते मज् जीवितुम् इति । यथा कला अवदन्तः प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तश् चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवम् इति । प्रविवेश ह वाक्
sā ha vāg uccakrāma | sā saṃvatsaraṃ proṣya paryetyovāca | katham aśakatarte maj jīvitum iti | yathā kalā avadantaḥ prāṇantaḥ prāṇena paśyantaś cakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇa dhyāyanto manasaivam iti | praviveśa ha vāk
The tongue (speech) departed, and having been absent for a year, it came round and said: 'How have you been able to live without me?' They replied: 'Like mute people, not speaking, but breathing with the breath, seeing with the eye, hearing with the ear, thinking with the mind. Thus we lived.' Then speech went back.
Translated by F. Max Müller
चक्षुर् होच्चक्राम । तत् संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच । कथम् अशकतर्ते मज् जीवितुम् इति । यथान्धा अपश्यन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवम् इति । प्रविवेश ह चक्षुः
cakṣur hoccakrāma | tat saṃvatsaraṃ proṣya paryetyovāca | katham aśakatarte maj jīvitum iti | yathāndhā apaśyantaḥ prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā śṛṇvantaḥ śrotreṇa dhyāyanto manasaivam iti | praviveśa ha cakṣuḥ
The eye (sight) departed, and having been absent for a year, it came round and said: 'How have you been able to live without me?' They replied: 'Like blind people, not seeing, but breathing with the breath, speaking with the tongue, hearing with the ear, thinking with the mind. Thus we lived.' Then the eye went back.
Translated by F. Max Müller
श्रोत्रं होच्चक्राम । तत् संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथम् अशकतर्ते मज् जीवितुम् इति । यथा बधिरा अशृण्वन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश् चक्षुषा ध्यायन्तो मनसैवम् इति । प्रविवेश ह श्रोत्रम्
śrotraṃ hoccakrāma | tat saṃvatsaraṃ proṣya paryetyovāca katham aśakatarte maj jīvitum iti | yathā badhirā aśṛṇvantaḥ prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā paśyantaś cakṣuṣā dhyāyanto manasaivam iti | praviveśa ha śrotram
The ear (hearing) departed, and having been absent for a year, it came round and said: 'How have you been able to live without me?' They replied: 'Like deaf people, not hearing, but breathing with the breath, speaking with the tongue, thinking with the mind. Thus we lived.' Then the ear went back.
Translated by F. Max Müller
मनो होच्चक्राम । तत् संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच । कथम् अशकतर्ते मज् जीवितुम् इति । यथा बाला अमनसः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश् चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेणैवम् इति । प्रविवेश ह मनः
mano hoccakrāma | tat saṃvatsaraṃ proṣya paryetyovāca | katham aśakatarte maj jīvitum iti | yathā bālā amanasaḥ prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā paśyantaś cakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇaivam iti | praviveśa ha manaḥ
The mind departed, and having been absent for a year, it came round and said: 'How have you been able to live without me?' They replied: 'Like children whose mind is not yet formed, but breathing with the breath, speaking with the tongue, seeing with the eye, hearing with the ear. Thus we lived.' Then the mind went back.
Translated by F. Max Müller
अथ ह प्राण उच्चिक्रमिषन् स यथा सुहयः पड्वीशशङ्कून् संखिदेद् एवम् इतरान् प्राणान् समखिदत् । तं हाभिसमेत्योचुः । भगवन्न् एधि । त्वं नः श्रेष्ठो ऽसि । मोत्क्रमीर् इति
atha ha prāṇa uccikramiṣan sa yathā suhayaḥ paḍvīśaśaṅkūn saṃkhided evam itarān prāṇān samakhidat | taṃ hābhisametyocuḥ | bhagavann edhi | tvaṃ naḥ śreṣṭho 'si | motkramīr iti
The breath, when on the point of departing, tore up the other senses, as a horse, going to start, might tear up the pegs to which he is tethered. They came to him and said: 'Sir, be thou (our lord); thou art the best among us. Do not depart from us!'
Translated by F. Max Müller
अथ हैनं वाग् उवाच । यद् अहं वसिष्ठो ऽस्मि त्वं तद्वसिष्ठो ऽसीति । अथ हैनं चक्षुर् उवाच । यद् अहं प्रतिष्ठास्मि त्वं तत्प्रतिष्ठासीति
atha hainaṃ vāg uvāca | yad ahaṃ vasiṣṭho 'smi tvaṃ tadvasiṣṭho 'sīti | atha hainaṃ cakṣur uvāca | yad ahaṃ pratiṣṭhāsmi tvaṃ tatpratiṣṭhāsīti
Then the tongue said to him: 'If I am the richest, thou art the richest.' The eye said to him: 'If I am the firm rest, thou art the firm rest.'
Translated by F. Max Müller
अथ हैनं श्रोत्रम् उवाच । यद् अहं संपद् अस्मि त्वं तत्संपद् असीति । अथ हैनं मन उवाच । यद् अहम् आयतनम् अस्मि त्वं तदायतनम् असीति
atha hainaṃ śrotram uvāca | yad ahaṃ saṃpad asmi tvaṃ tatsaṃpad asīti | atha hainaṃ mana uvāca | yad aham āyatanam asmi tvaṃ tadāyatanam asīti
The ear said to him: 'If I am success, thou art success.' The mind said to him: 'If I am the home, thou art the home.'
Translated by F. Max Müller
न वै वाचो न चक्षूंषि न श्रोत्राणि न मनांसीत्य् आचक्षते । प्राणा इत्य् एवाचक्षते । प्राणो ह्य् एवैतानि सर्वाणि भवति
na vai vāco na cakṣūṃṣi na śrotrāṇi na manāṃsīty ācakṣate | prāṇā ity evācakṣate | prāṇo hy evaitāni sarvāṇi bhavati
And people do not call them, the tongues, the eyes, the ears, the minds, but the breaths (prâna, the senses). For breath are all these.
Translated by F. Max Müller