Chāndogya Upaniṣad 5

यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश् च ह वै श्रेष्ठश् च भवति । प्राणो वाव ज्येष्ठश् च श्रेष्ठश् च

yo ha vai jyeṣṭhaṃ ca śreṣṭhaṃ ca veda jyeṣṭhaś ca ha vai śreṣṭhaś ca bhavati | prāṇo vāva jyeṣṭhaś ca śreṣṭhaś ca

यो ह वै वसिष्ठं वेद वसिष्ठो ह स्वानां भवति । वाग् वाव वसिष्ठः

yo ha vai vasiṣṭhaṃ veda vasiṣṭho ha svānāṃ bhavati | vāg vāva vasiṣṭhaḥ

यो ह वै प्रतिष्ठां वेद प्रति ह तिष्ठत्य् अस्मिंश् च लोके ऽमुष्मिंश् च । चक्षुर् वाव प्रतिष्ठा

yo ha vai pratiṣṭhāṃ veda prati ha tiṣṭhaty asmiṃś ca loke 'muṣmiṃś ca | cakṣur vāva pratiṣṭhā

यो ह वै संपदं वेद सं हास्मै कामाः पद्यन्ते दैवाश् च मानुषाश् च । श्रोत्रं वाव संपत्

yo ha vai saṃpadaṃ veda saṃ hāsmai kāmāḥ padyante daivāś ca mānuṣāś ca | śrotraṃ vāva saṃpat

यो ह वा आयतनं वेदायतनं ह स्वानां भवति । मनो ह वा आयतनम्

yo ha vā āyatanaṃ vedāyatanaṃ ha svānāṃ bhavati | mano ha vā āyatanam

अथ ह प्राणा अहंश्रेयसि व्यूदिरे । अहं श्रेयान् अस्म्य् अहं श्रेयान् अस्मीति

atha ha prāṇā ahaṃśreyasi vyūdire | ahaṃ śreyān asmy ahaṃ śreyān asmīti

ते ह प्राणाः प्रजापतिं पितरम् एत्योचुः भगवन् को नः श्रेष्ठ इति । तान् होवाच । यस्मिन् व उत्क्रान्ते शरीरं पापिष्ठतरम् इव दृश्येत स वः श्रेष्ठ इति

te ha prāṇāḥ prajāpatiṃ pitaram etyocuḥ bhagavan ko naḥ śreṣṭha iti | tān hovāca | yasmin va utkrānte śarīraṃ pāpiṣṭhataram iva dṛśyeta sa vaḥ śreṣṭha iti

सा ह वाग् उच्चक्राम । सा संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच । कथम् अशकतर्ते मज् जीवितुम् इति । यथा कला अवदन्तः प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तश् चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवम् इति । प्रविवेश ह वाक्

sā ha vāg uccakrāma | sā saṃvatsaraṃ proṣya paryetyovāca | katham aśakatarte maj jīvitum iti | yathā kalā avadantaḥ prāṇantaḥ prāṇena paśyantaś cakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇa dhyāyanto manasaivam iti | praviveśa ha vāk

चक्षुर् होच्चक्राम । तत् संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच । कथम् अशकतर्ते मज् जीवितुम् इति । यथान्धा अपश्यन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवम् इति । प्रविवेश ह चक्षुः

cakṣur hoccakrāma | tat saṃvatsaraṃ proṣya paryetyovāca | katham aśakatarte maj jīvitum iti | yathāndhā apaśyantaḥ prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā śṛṇvantaḥ śrotreṇa dhyāyanto manasaivam iti | praviveśa ha cakṣuḥ

श्रोत्रं होच्चक्राम । तत् संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथम् अशकतर्ते मज् जीवितुम् इति । यथा बधिरा अशृण्वन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश् चक्षुषा ध्यायन्तो मनसैवम् इति । प्रविवेश ह श्रोत्रम्

śrotraṃ hoccakrāma | tat saṃvatsaraṃ proṣya paryetyovāca katham aśakatarte maj jīvitum iti | yathā badhirā aśṛṇvantaḥ prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā paśyantaś cakṣuṣā dhyāyanto manasaivam iti | praviveśa ha śrotram

मनो होच्चक्राम । तत् संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच । कथम् अशकतर्ते मज् जीवितुम् इति । यथा बाला अमनसः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश् चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेणैवम् इति । प्रविवेश ह मनः

mano hoccakrāma | tat saṃvatsaraṃ proṣya paryetyovāca | katham aśakatarte maj jīvitum iti | yathā bālā amanasaḥ prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā paśyantaś cakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇaivam iti | praviveśa ha manaḥ

अथ ह प्राण उच्चिक्रमिषन् स यथा सुहयः पड्वीशशङ्कून् संखिदेद् एवम् इतरान् प्राणान् समखिदत् । तं हाभिसमेत्योचुः । भगवन्न् एधि । त्वं नः श्रेष्ठो ऽसि । मोत्क्रमीर् इति

atha ha prāṇa uccikramiṣan sa yathā suhayaḥ paḍvīśaśaṅkūn saṃkhided evam itarān prāṇān samakhidat | taṃ hābhisametyocuḥ | bhagavann edhi | tvaṃ naḥ śreṣṭho 'si | motkramīr iti

अथ हैनं वाग् उवाच । यद् अहं वसिष्ठो ऽस्मि त्वं तद्वसिष्ठो ऽसीति । अथ हैनं चक्षुर् उवाच । यद् अहं प्रतिष्ठास्मि त्वं तत्प्रतिष्ठासीति

atha hainaṃ vāg uvāca | yad ahaṃ vasiṣṭho 'smi tvaṃ tadvasiṣṭho 'sīti | atha hainaṃ cakṣur uvāca | yad ahaṃ pratiṣṭhāsmi tvaṃ tatpratiṣṭhāsīti

अथ हैनं श्रोत्रम् उवाच । यद् अहं संपद् अस्मि त्वं तत्संपद् असीति । अथ हैनं मन उवाच । यद् अहम् आयतनम् अस्मि त्वं तदायतनम् असीति

atha hainaṃ śrotram uvāca | yad ahaṃ saṃpad asmi tvaṃ tatsaṃpad asīti | atha hainaṃ mana uvāca | yad aham āyatanam asmi tvaṃ tadāyatanam asīti

न वै वाचो न चक्षूंषि न श्रोत्राणि न मनांसीत्य् आचक्षते । प्राणा इत्य् एवाचक्षते । प्राणो ह्य् एवैतानि सर्वाणि भवति

na vai vāco na cakṣūṃṣi na śrotrāṇi na manāṃsīty ācakṣate | prāṇā ity evācakṣate | prāṇo hy evaitāni sarvāṇi bhavati

स होवाच किं मे ऽन्नं भविष्यतीति । यत् किंचिद् इदम् आ श्वभ्य आ शकुनिभ्य इति होचुः । तद् वा एतद् अनस्यान्नम् । अनो ह वै नाम प्रत्यक्षम् । न ह वा एवंविदि किंचनानन्नं भवतीति

sa hovāca kiṃ me 'nnaṃ bhaviṣyatīti | yat kiṃcid idam ā śvabhya ā śakunibhya iti hocuḥ | tad vā etad anasyānnam | ano ha vai nāma pratyakṣam | na ha vā evaṃvidi kiṃcanānannaṃ bhavatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स होवाच किं मे वासो भविष्यतीति । आप इति होचुः । तस्माद् वा एतद् अशिष्यन्तः पुरस्ताच् चोपरिष्टाच् चाद्भिः परिदधति । लम्भुको ह वासो भवति । अनग्नो ह भवति

sa hovāca kiṃ me vāso bhaviṣyatīti | āpa iti hocuḥ | tasmād vā etad aśiṣyantaḥ purastāc copariṣṭāc cādbhiḥ paridadhati | lambhuko ha vāso bhavati | anagno ha bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् धैतत् सत्यकामो जाबालो गोश्रुतये वैयाघ्रपद्यायोक्त्वोवाच । यद्य् अप्य् एनच् छुष्काय स्थाणवे ब्रूयाज् जायेरन्न् एवास्मिञ् छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति

tad dhaitat satyakāmo jābālo gośrutaye vaiyāghrapadyāyoktvovāca | yady apy enac chuṣkāya sthāṇave brūyāj jāyerann evāsmiñ chākhāḥ praroheyuḥ palāśānīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यदि महज् जिगमिषेत्, अमावास्यायाम् दीक्षित्वा पौर्णमास्यां रात्रौ सर्वौषधस्य मन्थम् दधिमधुनोर् उपमथ्य ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय स्वाहेत्य् अग्नाव् आज्यस्य हुत्वा मन्थे संपातम् अवनयेत्

atha yadi mahaj jigamiṣet, amāvāsyāyām dīkṣitvā paurṇamāsyāṃ rātrau sarvauṣadhasya mantham dadhimadhunor upamathya jyeṣṭhāya śreṣṭhāya svāhety agnāv ājyasya hutvā manthe saṃpātam avanayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसिष्ठाय स्वाहेत्य् अग्नाव् आज्यस्य हुत्वा मन्थे संपातम् अवनयेत् । प्रतिष्ठायै स्वाहेत्य् अग्नाव् आज्यस्य हुत्वा मन्थे संपातम् अवनयेत् । संपदे स्वाहेत्य् अग्नाव् आज्यस्य हुत्वा मन्थे संपातम् अवनयेत् । आयतनाय स्वाहेत्य् अग्नाव् आज्यस्य हुत्वा मन्थे संपातम् अवनयेत्

vasiṣṭhāya svāhety agnāv ājyasya hutvā manthe saṃpātam avanayet | pratiṣṭhāyai svāhety agnāv ājyasya hutvā manthe saṃpātam avanayet | saṃpade svāhety agnāv ājyasya hutvā manthe saṃpātam avanayet | āyatanāya svāhety agnāv ājyasya hutvā manthe saṃpātam avanayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्रतिसृप्याञ्जलौ मन्थम् आधाय जपति । अमो नामासि । अमा हि ते सर्वम् इदम् । स हि ज्येष्ठः श्रेष्ठो राजाधिपतिः । स मा ज्यैष्ठ्यं श्रैष्ठ्यं राज्यम् आधिपत्यं गमयतु । अहम् एवेदं सर्वम् असानीति

atha pratisṛpyāñjalau mantham ādhāya japati | amo nāmāsi | amā hi te sarvam idam | sa hi jyeṣṭhaḥ śreṣṭho rājādhipatiḥ | sa mā jyaiṣṭhyaṃ śraiṣṭhyaṃ rājyam ādhipatyaṃ gamayatu | aham evedaṃ sarvam asānīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ खल्व् एतयर्चा पच्छ आचामति । तत् सवितुर् वृणीमह इत्य् आचामति । वयं देवस्य भोजनम् इत्य् आचामति । श्रेष्ठं सर्वधातमम् इत्य् आचामति । तुरं भगस्य धीमहीति सर्वं पिबति । निर्णिज्य कंसं चमसं वा पश्चाद् अग्नेः संविशति । चर्मणि वा स्थण्डिले वा वाचंयमो ऽप्रसाहः । स यदि स्त्रियं पश्येत् समृद्धं कर्मेति विद्यात्

atha khalv etayarcā paccha ācāmati | tat savitur vṛṇīmaha ity ācāmati | vayaṃ devasya bhojanam ity ācāmati | śreṣṭhaṃ sarvadhātamam ity ācāmati | turaṃ bhagasya dhīmahīti sarvaṃ pibati | nirṇijya kaṃsaṃ camasaṃ vā paścād agneḥ saṃviśati | carmaṇi vā sthaṇḍile vā vācaṃyamo 'prasāhaḥ | sa yadi striyaṃ paśyet samṛddhaṃ karmeti vidyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एष श्लोकः । यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियं स्वप्नेषु पश्यति । समृद्धिं तत्र जानीयात् तस्मिन् स्वप्ननिदर्शने तस्मिन् स्वप्ननिदर्शने

tad eṣa ślokaḥ | yadā karmasu kāmyeṣu striyaṃ svapneṣu paśyati | samṛddhiṃ tatra jānīyāt tasmin svapnanidarśane tasmin svapnanidarśane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वेतकेतुर् हारुणेयः पञ्चालानां समितिम् एयाय । तं ह प्रवाहणो जैवलिर् उवाच । कुमारानु त्वा अशिषत् पितेति । अनु हि भगव इति

śvetaketur hāruṇeyaḥ pañcālānāṃ samitim eyāya | taṃ ha pravāhaṇo jaivalir uvāca | kumārānu tvā aśiṣat piteti | anu hi bhagava iti

वेत्थ यद् इतो ऽधि प्रजाः प्रयन्तीति । न भगव इति । वेत्थ यथा पुनर् आवर्तन्त ३ इति । न भगव इति । वेत्थ पथोर् देवयानस्य पितृयाणस्य च व्यावर्तना ३ इति । न भगव इति

vettha yad ito 'dhi prajāḥ prayantīti | na bhagava iti | vettha yathā punar āvartanta 3 iti | na bhagava iti | vettha pathor devayānasya pitṛyāṇasya ca vyāvartanā 3 iti | na bhagava iti

वेत्थ यथासौ लोको न संपूर्यत ३ इति । न भगव इति । वेत्थ यथा पञ्चम्याम् आहुताव् आपः पुरुषवचसो भवन्तीति । नैव भगव इति

vettha yathāsau loko na saṃpūryata 3 iti | na bhagava iti | vettha yathā pañcamyām āhutāv āpaḥ puruṣavacaso bhavantīti | naiva bhagava iti

अथानु किम् अनु शिष्ठो ऽवोचथा यो हीमानि न विद्यात् । कथं सो ऽनुशिष्टो ब्रुवीतेति । स हायस्तः पितुर् अर्धम् एयाय । तं होवाचाननुशिष्य वाव किल मा भगवान् अब्रवीद् अनु त्वाशिषम् इति

athānu kim anu śiṣṭho 'vocathā yo hīmāni na vidyāt | kathaṃ so 'nuśiṣṭo bruvīteti | sa hāyastaḥ pitur ardham eyāya | taṃ hovācānanuśiṣya vāva kila mā bhagavān abravīd anu tvāśiṣam iti

पञ्च मा राजन्यबन्धुः प्रश्नान् अप्राक्षीत् । तेषां नैकंचनाशकं विवक्तुम् इति । स होवाच यथा मा त्वं तदैतान् अवदो यथाहम् एषां नैकंचन वेद । यद्य् अहम् इमान् अवेदिष्यं कथं ते नावक्ष्यम् इति

pañca mā rājanyabandhuḥ praśnān aprākṣīt | teṣāṃ naikaṃcanāśakaṃ vivaktum iti | sa hovāca yathā mā tvaṃ tadaitān avado yathāham eṣāṃ naikaṃcana veda | yady aham imān avediṣyaṃ kathaṃ te nāvakṣyam iti

स ह गौतमो राज्ञो ऽर्धम् एयाय । तस्मै ह प्राप्तायार्हां चकार । स ह प्रातः सभाग उदेयाय । तं होवाच । मानुषस्य भगवन् गौतम वित्तस्य वरं वृणीथा इति । स होवाच । तवैव राजन् मानुषं वित्तम् । याम् एव कुमारस्यान्ते वाचम् अभाषथास् ताम् एव मे ब्रूहीति । स ह कृच्छ्री बभूव

sa ha gautamo rājño 'rdham eyāya | tasmai ha prāptāyārhāṃ cakāra | sa ha prātaḥ sabhāga udeyāya | taṃ hovāca | mānuṣasya bhagavan gautama vittasya varaṃ vṛṇīthā iti | sa hovāca | tavaiva rājan mānuṣaṃ vittam | yām eva kumārasyānte vācam abhāṣathās tām eva me brūhīti | sa ha kṛcchrī babhūva

तं ह चिरं वसेत्य् आज्ञापयां चकार । तं होवाच । यथा मा त्वं गौतमावदः । यथेयं न प्राक् त्वत्तः पुरा विद्या ब्राह्मणान् गच्छति । तस्माद् उ सर्वेषु लोकेषु क्षत्रस्यैव प्रशासनम् अभूद् इति । तस्मै होवाच

taṃ ha ciraṃ vasety ājñāpayāṃ cakāra | taṃ hovāca | yathā mā tvaṃ gautamāvadaḥ | yatheyaṃ na prāk tvattaḥ purā vidyā brāhmaṇān gacchati | tasmād u sarveṣu lokeṣu kṣatrasyaiva praśāsanam abhūd iti | tasmai hovāca

असौ वाव लोको गौतमाग्निः । तस्यादित्य एव समित् । रश्मयो धूमः । अहर् अर्चिः । चन्द्रमा अङ्गाराः । नक्षत्राणि विस्फुलिङ्गाः

asau vāva loko gautamāgniḥ | tasyāditya eva samit | raśmayo dhūmaḥ | ahar arciḥ | candramā aṅgārāḥ | nakṣatrāṇi visphuliṅgāḥ

तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति । तस्या आहुतेः सोमो राजा संभवति

tasminn etasminn agnau devāḥ śraddhāṃ juhvati | tasyā āhuteḥ somo rājā saṃbhavati

पर्जन्यो वाव गौतमाग्निः । तस्य वायुर् एव समित् । अभ्रं धूमः । विद्युद् अर्चिः । अशनिर् अङ्गाराः । ह्रादुनयो विस्फुलिङ्गाः

parjanyo vāva gautamāgniḥ | tasya vāyur eva samit | abhraṃ dhūmaḥ | vidyud arciḥ | aśanir aṅgārāḥ | hrādunayo visphuliṅgāḥ

तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ देवाः सोमं राजानं जुह्वति । तस्या आहुतेर् वर्षं संभवति

tasminn etasminn agnau devāḥ somaṃ rājānaṃ juhvati | tasyā āhuter varṣaṃ saṃbhavati

पृथिवी वाव गौतमाग्निः । तस्याः सम्वत्सर एव समित् । आकाशो धूमः । रात्रिर् अर्चिः । दिशो ऽङ्गाराः । अवान्तरदिशो विस्फुलिङ्गाः

pṛthivī vāva gautamāgniḥ | tasyāḥ samvatsara eva samit | ākāśo dhūmaḥ | rātrir arciḥ | diśo 'ṅgārāḥ | avāntaradiśo visphuliṅgāḥ

तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ देवा वर्षं जुह्वति । तस्या आहुतेर् अन्नं संभवति

tasminn etasminn agnau devā varṣaṃ juhvati | tasyā āhuter annaṃ saṃbhavati

पुरुषो वाव गौतमाग्निः । तस्य वाग् एव समित् । प्राणो धूमः । जिह्वार्चिः । चक्षुर् अङ्गाराः । श्रोत्रं विस्फुलिङ्गाः

puruṣo vāva gautamāgniḥ | tasya vāg eva samit | prāṇo dhūmaḥ | jihvārciḥ | cakṣur aṅgārāḥ | śrotraṃ visphuliṅgāḥ

तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ देवा अन्नं जुह्वति । तस्या आहुतेर् रेतः सम्भवति

tasminn etasminn agnau devā annaṃ juhvati | tasyā āhuter retaḥ sambhavati

योषा वाव गौतमाग्निः । तस्या उपस्थ एव समित् । यद् उपमन्त्रयते स धूमः । योनिर् अर्चिः । यद् अन्तः करोति ते ऽङ्गाराः । अभिनन्दा विस्फुलिङ्गाः

yoṣā vāva gautamāgniḥ | tasyā upastha eva samit | yad upamantrayate sa dhūmaḥ | yonir arciḥ | yad antaḥ karoti te 'ṅgārāḥ | abhinandā visphuliṅgāḥ

तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ देवा रेतो जुह्वति । तस्या आहुतेर् गर्भः संभवति

tasminn etasminn agnau devā reto juhvati | tasyā āhuter garbhaḥ saṃbhavati

इति तु पञ्चम्याम् आहुताव् आपः पुरुषवचसो भवन्तीति । स उल्बावृतो गर्भो दश वा नव वा मासान् अन्तः शयित्वा यावद् वाथ जायते

iti tu pañcamyām āhutāv āpaḥ puruṣavacaso bhavantīti | sa ulbāvṛto garbho daśa vā nava vā māsān antaḥ śayitvā yāvad vātha jāyate

स जातो यावदायुषं जीवति । तं प्रेतं दिष्टम् इतो ऽग्नय एव हरन्ति यत एवेतो यतः संभूतो भवति

sa jāto yāvadāyuṣaṃ jīvati | taṃ pretaṃ diṣṭam ito 'gnaya eva haranti yata eveto yataḥ saṃbhūto bhavati

तद् य इत्थं विदुः । ये चेमे ऽरण्ये श्रद्धा तप इत्य् उपासते । ते ऽर्चिषम् अभिसंभवन्ति । अर्चिषो ऽहः । अह्न आपूर्यमाणपक्षम् । आपूर्यमाणपक्षाद् यान् षड् उदङ्ङ् एति मासांस् तान्

tad ya itthaṃ viduḥ | ye ceme 'raṇye śraddhā tapa ity upāsate | te 'rciṣam abhisaṃbhavanti | arciṣo 'haḥ | ahna āpūryamāṇapakṣam | āpūryamāṇapakṣād yān ṣaḍ udaṅṅ eti māsāṃs tān

मासेभ्यः संवत्सरम् । संवत्सराद् आदित्यम् । आदित्याच् चन्द्रमसम् । चन्द्रमसो विद्युतम् । तत् पुरुषो ऽमानवः । स एनान् ब्रह्म गमयति । एष देवयानः पन्था इति

māsebhyaḥ saṃvatsaram | saṃvatsarād ādityam | ādityāc candramasam | candramaso vidyutam | tat puruṣo 'mānavaḥ | sa enān brahma gamayati | eṣa devayānaḥ panthā iti

अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तम् इत्य् उपासते । ते धूमम् अभिसंभवन्ति । धूमाद् रात्रिम् । रात्रेर् अपरपक्षम् । अपरपक्षाद् यान् षड् दक्षिणैति मासांस् तान् । नैते संवत्सरम् अभिप्राप्नुवन्ति

atha ya ime grāma iṣṭāpūrte dattam ity upāsate | te dhūmam abhisaṃbhavanti | dhūmād rātrim | rātrer aparapakṣam | aparapakṣād yān ṣaḍ dakṣiṇaiti māsāṃs tān | naite saṃvatsaram abhiprāpnuvanti

मासेभ्यः पितृलोकम् । पितृलोकाद् आकाशम् । आकासाच् चन्द्रमसम् । एष सोमो राजा । तद् देवानाम् अन्नम् । तं देवा भक्षयन्ति

māsebhyaḥ pitṛlokam | pitṛlokād ākāśam | ākāsāc candramasam | eṣa somo rājā | tad devānām annam | taṃ devā bhakṣayanti

तस्मिन् यवात्संपातम् उषित्वाथैतम् एवाध्वानं पुनर् निवर्तन्ते । आकाशम् । आकाशाद् वायुम् । वायुर् भूत्वा धूमो भवति । धूमो भूत्वाभ्रं भवति

tasmin yavātsaṃpātam uṣitvāthaitam evādhvānaṃ punar nivartante | ākāśam | ākāśād vāyum | vāyur bhūtvā dhūmo bhavati | dhūmo bhūtvābhraṃ bhavati

अभ्रं भूत्वा मेघो भवति । मेघो भूत्वा प्रवर्षति । त इह व्रीहियवा ओषधिवनस्पतयस् तिलमासा इति जायन्ते ऽतो वै खलु दुर्निष्प्रपतरम् । यो यो ह्य् अन्नम् अत्ति यो रेतः सिञ्चति तद् भूय एव भवति

abhraṃ bhūtvā megho bhavati | megho bhūtvā pravarṣati | ta iha vrīhiyavā oṣadhivanaspatayas tilamāsā iti jāyante 'to vai khalu durniṣprapataram | yo yo hy annam atti yo retaḥ siñcati tad bhūya eva bhavati

तद् य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत् ते रमणीयां योनिम् आपद्येरन् ब्राह्मणयोनिं वा क्षत्रिययोनिं वा वैश्ययोनिं वा । अथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत् ते कपूयां योनिम् आपद्येरञ् श्वयोनिम् वा सूकरयोनिं वा चण्डालयोनिं वा

tad ya iha ramaṇīyacaraṇā abhyāśo ha yat te ramaṇīyāṃ yonim āpadyeran brāhmaṇayoniṃ vā kṣatriyayoniṃ vā vaiśyayoniṃ vā | atha ya iha kapūyacaraṇā abhyāśo ha yat te kapūyāṃ yonim āpadyerañ śvayonim vā sūkarayoniṃ vā caṇḍālayoniṃ vā

अथैतयोः पथोर् न कतरेणचन तानीमानि क्षुद्राण्य् असकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व म्रियस्वेति । एतत् तृतीयं स्थानम् । तेनासौ लोको न संपूर्यते । तस्माज् जुगुप्सेत । तद् एष श्लोकः

athaitayoḥ pathor na katareṇacana tānīmāni kṣudrāṇy asakṛdāvartīni bhūtāni bhavanti jāyasva mriyasveti | etat tṛtīyaṃ sthānam | tenāsau loko na saṃpūryate | tasmāj jugupseta | tad eṣa ślokaḥ

स्तेनो हिरण्यस्य सुरां पिबंश् च । गुरोस् तल्पम् आवसन् ब्रह्महा च । एते पतन्ति चत्वारः पञ्चमश् चाचरंस् तैर् इति

steno hiraṇyasya surāṃ pibaṃś ca | guros talpam āvasan brahmahā ca | ete patanti catvāraḥ pañcamaś cācaraṃs tair iti

अथ ह य एतान् एवं पञ्चाग्नीन् वेद न सह तैर् अप्य् आचरन् पाप्मना लिप्यते । शुद्धः पूतः पुण्यलोको भवति य एवं वेद य एवं वेद

atha ha ya etān evaṃ pañcāgnīn veda na saha tair apy ācaran pāpmanā lipyate | śuddhaḥ pūtaḥ puṇyaloko bhavati ya evaṃ veda ya evaṃ veda

प्राचीनशाल औपमन्यवः सत्ययज्ञः पौलुषिर् इन्द्रद्युम्नो भाल्लवेयो जनः शार्कराक्ष्यो बुडिल आश्वतराश्विस् ते हैते महाशाला महाश्रोत्रियाः समेत्य मीमांसां चक्रुः । को न आत्मा किं ब्रह्मेति

prācīnaśāla aupamanyavaḥ satyayajñaḥ pauluṣir indradyumno bhāllaveyo janaḥ śārkarākṣyo buḍila āśvatarāśvis te haite mahāśālā mahāśrotriyāḥ sametya mīmāṃsāṃ cakruḥ | ko na ātmā kiṃ brahmeti

ते ह संपादयां चक्रुः । उद्दालको वै भगवन्तो ऽयम् आरुणिः संप्रतीमम् आत्मानं वैश्वानरम् अध्येति । तं हन्ताभ्यागच्छामेति । तं हाभ्याजग्मुः

te ha saṃpādayāṃ cakruḥ | uddālako vai bhagavanto 'yam āruṇiḥ saṃpratīmam ātmānaṃ vaiśvānaram adhyeti | taṃ hantābhyāgacchāmeti | taṃ hābhyājagmuḥ

स ह संपादयां चकार । प्रक्ष्यन्ति माम् इमे महाशाला महाश्रोत्रियाः । तेभ्यो न सर्वम् इव प्रतिपत्स्ये । हन्ताहम् अन्यम् अभ्यनुशासानीति

sa ha saṃpādayāṃ cakāra | prakṣyanti mām ime mahāśālā mahāśrotriyāḥ | tebhyo na sarvam iva pratipatsye | hantāham anyam abhyanuśāsānīti

तान् होवाच । अश्वपतिर् वै भगवन्तो ऽयं कैकेयः संप्रतीमम् आत्मानं वैश्वानरम् अध्येति । तं हन्ताभ्यागच्छामेति । तं हाभ्याजग्मुः

tān hovāca | aśvapatir vai bhagavanto 'yaṃ kaikeyaḥ saṃpratīmam ātmānaṃ vaiśvānaram adhyeti | taṃ hantābhyāgacchāmeti | taṃ hābhyājagmuḥ

तेभ्यो ह प्राप्तेभ्यः पृथग् अर्हाणि कारयां चकार । स ह प्रातः संजिहान उवाच । न मे स्तेनो जनपदे न कदर्यो न मद्यपः । नानाहिताग्निर् नाविद्वान् न स्वैरी स्वैरिणी कुतः । यक्ष्यमाणो वै भगवन्तो ऽहम् अस्मि । यावद् एकैकस्मा ऋत्विजे धनं दास्यामि तावद् भगवद्भ्यो दास्यामि । वसन्तु भगवन्त इति

tebhyo ha prāptebhyaḥ pṛthag arhāṇi kārayāṃ cakāra | sa ha prātaḥ saṃjihāna uvāca | na me steno janapade na kadaryo na madyapaḥ | nānāhitāgnir nāvidvān na svairī svairiṇī kutaḥ | yakṣyamāṇo vai bhagavanto 'ham asmi | yāvad ekaikasmā ṛtvije dhanaṃ dāsyāmi tāvad bhagavadbhyo dāsyāmi | vasantu bhagavanta iti

ते होचुः । येन हैवार्थेन पुरुषश् चरेत् तं हैव वदेत् । आत्मानम् एवेमं वैश्वानरं संप्रत्य् अध्येषि । तम् एव नो ब्रूहीति

te hocuḥ | yena haivārthena puruṣaś caret taṃ haiva vadet | ātmānam evemaṃ vaiśvānaraṃ saṃpraty adhyeṣi | tam eva no brūhīti

तान् होवाच । प्रातर् वः प्रतिवक्तास्मीति । ते ह समित्पाणयः पूर्वाह्णे प्रतिचक्रमिरे । तान् हानुपनीयैवैतद् उवाच

tān hovāca | prātar vaḥ prativaktāsmīti | te ha samitpāṇayaḥ pūrvāhṇe praticakramire | tān hānupanīyaivaitad uvāca

औपमन्यव कं त्वम् आत्मानम् उपास्स इति । दिवम् एव भगवो राजन्न् इति होवाच । एष वै सुतेजा आत्मा वैश्वानरो यं त्वम् आत्मानम् उपास्से । तस्मात् तव सुतं प्रसुतम् आसुतं कुले दृश्यते

aupamanyava kaṃ tvam ātmānam upāssa iti | divam eva bhagavo rājann iti hovāca | eṣa vai sutejā ātmā vaiśvānaro yaṃ tvam ātmānam upāsse | tasmāt tava sutaṃ prasutam āsutaṃ kule dṛśyate

अत्स्य् अन्नं पश्यसि प्रियम् । अत्त्य् अन्नं पश्यति प्रियम् भवत्य् अस्य ब्रह्मवर्चसं कुले ये एतम् एवम् आत्मानं वैश्वानरम् उपास्ते । मूधा त्व् एष आत्मन इति होवाच । मूर्धा ते व्यपतिष्यद् यन् मां नागमिष्य इति

atsy annaṃ paśyasi priyam | atty annaṃ paśyati priyam bhavaty asya brahmavarcasaṃ kule ye etam evam ātmānaṃ vaiśvānaram upāste | mūdhā tv eṣa ātmana iti hovāca | mūrdhā te vyapatiṣyad yan māṃ nāgamiṣya iti

अथ होवाच सत्ययज्ञं पौलुषिम् । प्राचीनयोग्य कं त्वम् आत्मानम् उपास्स इति । आदित्यम् एव भगवो राजन्न् इति होवाच । एष वै विश्वरूप आत्मा वैश्वानरो यं त्वम् आत्मानम् उपास्ते । तस्मात् तव बहु विश्वरूपं कुले दृश्यते

atha hovāca satyayajñaṃ pauluṣim | prācīnayogya kaṃ tvam ātmānam upāssa iti | ādityam eva bhagavo rājann iti hovāca | eṣa vai viśvarūpa ātmā vaiśvānaro yaṃ tvam ātmānam upāste | tasmāt tava bahu viśvarūpaṃ kule dṛśyate

प्रवृत्तो ऽश्वतरीरथो दासी निष्कः । अत्स्य् अन्नं पश्यसि प्रियम् । अत्त्य् अन्नं पश्यति प्रियं भवत्य् अस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतम् एवम् आत्मानं वैश्वानरम् उपास्ते । चक्षुष् ट्व् एतद् आत्मन इति होवाच । अन्धो ऽभविष्यो यन् मां नागमिष्य इति

pravṛtto 'śvatarīratho dāsī niṣkaḥ | atsy annaṃ paśyasi priyam | atty annaṃ paśyati priyaṃ bhavaty asya brahmavarcasaṃ kule ya etam evam ātmānaṃ vaiśvānaram upāste | cakṣuṣ ṭv etad ātmana iti hovāca | andho 'bhaviṣyo yan māṃ nāgamiṣya iti

अथ होवाचेन्द्रद्युम्नं भाल्लवेयम् । वैयाघ्रपद्य कं त्वम् आत्मानम् उपास्स इति । वायुम् एव भगवो राजन्न् इति होवाच । एष वै पृथग्वर्त्मात्मा वैश्वानरो यं त्वम् आत्मानम् उपास्से । तस्मात् त्वां पृथग् बलय आयन्ति पृथग् रथश्रेणयो ऽनुयन्ति

atha hovācendradyumnaṃ bhāllaveyam | vaiyāghrapadya kaṃ tvam ātmānam upāssa iti | vāyum eva bhagavo rājann iti hovāca | eṣa vai pṛthagvartmātmā vaiśvānaro yaṃ tvam ātmānam upāsse | tasmāt tvāṃ pṛthag balaya āyanti pṛthag rathaśreṇayo 'nuyanti

अत्स्य् अन्नं पश्यसि प्रियम् । अत्त्य् अन्नं पश्यति प्रियं भवत्य् अस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतम् एवम् आत्मानं वैश्वानरम् उपास्ते । प्राणस् त्व् एष आत्मन इति होवाच । प्राणस् त उदक्रमिष्यद् यन् मां नागमिष्य इति

atsy annaṃ paśyasi priyam | atty annaṃ paśyati priyaṃ bhavaty asya brahmavarcasaṃ kule ya etam evam ātmānaṃ vaiśvānaram upāste | prāṇas tv eṣa ātmana iti hovāca | prāṇas ta udakramiṣyad yan māṃ nāgamiṣya iti

अथ होवाच जनं शार्कराक्ष्यम् । शार्कराक्ष्य कं त्वम् आत्मानम् उपास्स इति । आकाशम् एव भगवो राजन्न् इति होवाच । एष वै बहुल आत्मा वैश्वानरो यं त्वम् आत्मानम् उपस्से । तस्मात् त्वं बहुलो ऽसि प्रजया च धनेन च

atha hovāca janaṃ śārkarākṣyam | śārkarākṣya kaṃ tvam ātmānam upāssa iti | ākāśam eva bhagavo rājann iti hovāca | eṣa vai bahula ātmā vaiśvānaro yaṃ tvam ātmānam upasse | tasmāt tvaṃ bahulo 'si prajayā ca dhanena ca

अत्स्य् अन्नं पश्यसि प्रियम् । अत्त्य् अन्नं पश्यति प्रियं भवत्य् अस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतम् एवम् आत्मानं वैश्वानरम् उपास्ते । संदेहस् त्व् एष आत्मन इति होवाच । संदेहस् ते व्यशीर्यद् यन् मां नागमिष्य इति

atsy annaṃ paśyasi priyam | atty annaṃ paśyati priyaṃ bhavaty asya brahmavarcasaṃ kule ya etam evam ātmānaṃ vaiśvānaram upāste | saṃdehas tv eṣa ātmana iti hovāca | saṃdehas te vyaśīryad yan māṃ nāgamiṣya iti

अथ होवाच बुडिलम् आश्वतराश्विम् । वैयाघ्रपद्य कं त्वम् आत्मानम् उपास्स इति । अप एव भगवो राजन्न् इति होवाच । एष वै रयिर् आत्मा वैश्वानरो यं त्वम् आत्मानम् उपास्से । तस्मात् त्वं रयिमान् पुष्टिमान् असि

atha hovāca buḍilam āśvatarāśvim | vaiyāghrapadya kaṃ tvam ātmānam upāssa iti | apa eva bhagavo rājann iti hovāca | eṣa vai rayir ātmā vaiśvānaro yaṃ tvam ātmānam upāsse | tasmāt tvaṃ rayimān puṣṭimān asi

अत्स्य् अन्नं पश्यसि प्रियम् । अत्त्य् अन्नं पश्यति प्रियं भवत्य् अस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतम् एवम् आत्मानं वैश्वानरम् उपास्ते । बस्तिस् त्व् एष आत्मन इति होवाच । बस्तिस् ते व्यभेत्स्यद् यन् मां नागमिष्य इति

atsy annaṃ paśyasi priyam | atty annaṃ paśyati priyaṃ bhavaty asya brahmavarcasaṃ kule ya etam evam ātmānaṃ vaiśvānaram upāste | bastis tv eṣa ātmana iti hovāca | bastis te vyabhetsyad yan māṃ nāgamiṣya iti

अथ होवाचोद्दालकम् आरुणिम् । गौतम कं त्वम् आत्मानम् उपस्स इति । पृथिवीम् एव भगवो राजन्न् इति होवाच । एष वै प्रतिष्ठात्मा वैश्वानरो यं त्वम् आत्मानम् उपास्से । तस्मात् त्वं प्रतिष्ठितो ऽसि प्रजया च पशुभिश् च

atha hovācoddālakam āruṇim | gautama kaṃ tvam ātmānam upassa iti | pṛthivīm eva bhagavo rājann iti hovāca | eṣa vai pratiṣṭhātmā vaiśvānaro yaṃ tvam ātmānam upāsse | tasmāt tvaṃ pratiṣṭhito 'si prajayā ca paśubhiś ca

अत्स्य् अन्नं पश्यसि प्रियम् । अत्त्य् अन्नं पश्यति प्रियं भवत्य् अस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतम् एवम् आत्मानं वैश्वानरम् उपास्ते । पादौ त्व् एताव् आत्मन इति होवाच । पादौ ते व्यम्लास्येतां यन् मां नागमिष्य इति

atsy annaṃ paśyasi priyam | atty annaṃ paśyati priyaṃ bhavaty asya brahmavarcasaṃ kule ya etam evam ātmānaṃ vaiśvānaram upāste | pādau tv etāv ātmana iti hovāca | pādau te vyamlāsyetāṃ yan māṃ nāgamiṣya iti

तान् होवाच । एते वै खलु यूयं पृथग् इवेमम् आत्मानं वैश्वानरं विद्वांसो ऽन्नम् अत्थ । यस् त्व् एतम् एवं प्रादेशमात्रम् अभिविमानम् आत्मानं वैश्वानरम् उपास्ते । स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्व् आत्मस्व् अन्नम् अत्ति

tān hovāca | ete vai khalu yūyaṃ pṛthag ivemam ātmānaṃ vaiśvānaraṃ vidvāṃso 'nnam attha | yas tv etam evaṃ prādeśamātram abhivimānam ātmānaṃ vaiśvānaram upāste | sa sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣv ātmasv annam atti

तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धैव सुतेजाश् चक्षुर् विश्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मात्मा संदेहो बहुलो बस्तिर् एव रयिः पृथिव्य् एव पादाव् उर एव वेदिर् लोमाणि बर्हिर् हृदयं गार्हपत्यो मनो ऽन्वाहार्यपचन आस्यम् आहवनीयः

tasya ha vā etasyātmano vaiśvānarasya mūrdhaiva sutejāś cakṣur viśvarūpaḥ prāṇaḥ pṛthagvartmātmā saṃdeho bahulo bastir eva rayiḥ pṛthivy eva pādāv ura eva vedir lomāṇi barhir hṛdayaṃ gārhapatyo mano 'nvāhāryapacana āsyam āhavanīyaḥ

तद् यद् भक्तं प्रथमम् आगच्छेत् तद् धोमीयम् । स यां प्रथमाम् आहुतिं जुहुयात् तां जुहुयात् प्राणाय स्वाहेति । प्राणस् तृप्यति

tad yad bhaktaṃ prathamam āgacchet tad dhomīyam | sa yāṃ prathamām āhutiṃ juhuyāt tāṃ juhuyāt prāṇāya svāheti | prāṇas tṛpyati

प्राणे तृप्यति चक्षुस् तृप्यति । चक्षुषि तृप्यत्य् आदित्यस् तृप्यति । आदित्ये तृप्यति द्यौस् तृप्यति । दिवि तृप्यन्त्यां यत् किंच द्यौश् चादित्यश् चाधितिष्ठतस् तत् तृप्यति । तस्यानु तृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिर् अन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति

prāṇe tṛpyati cakṣus tṛpyati | cakṣuṣi tṛpyaty ādityas tṛpyati | āditye tṛpyati dyaus tṛpyati | divi tṛpyantyāṃ yat kiṃca dyauś cādityaś cādhitiṣṭhatas tat tṛpyati | tasyānu tṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhir annādyena tejasā brahmavarcaseneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यां द्वितीयां जुहुयात् तां जुहुयाद् व्यानाय स्वाहेति । व्यानस् तृप्यति

atha yāṃ dvitīyāṃ juhuyāt tāṃ juhuyād vyānāya svāheti | vyānas tṛpyati

व्याने तृप्यति श्रोत्रं तृप्यति । श्रोत्रे तृप्यति चन्द्रमास् तृप्यति । चन्द्रमसि तृप्यति दिशस् तृप्यन्ति । दिक्षु तृप्यन्तीषु यत् किंच दिशश् चन्द्रमाश् चाधितिष्ठन्ति तत् तृप्यति । तस्यानु तृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिर् अन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति

vyāne tṛpyati śrotraṃ tṛpyati | śrotre tṛpyati candramās tṛpyati | candramasi tṛpyati diśas tṛpyanti | dikṣu tṛpyantīṣu yat kiṃca diśaś candramāś cādhitiṣṭhanti tat tṛpyati | tasyānu tṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhir annādyena tejasā brahmavarcaseneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यां तृतीयां जुहुयात् तां जुहुयाद् अपानाय स्वाहेति । अपानस् तृप्यति

atha yāṃ tṛtīyāṃ juhuyāt tāṃ juhuyād apānāya svāheti | apānas tṛpyati

अपाने तृप्यति वाक् तृप्यति । वाचि तृप्यन्त्याम् अग्निस् तृप्यति । अग्नौ तृप्यति पृथिवी तृप्यति । पृथिव्यां तृप्यन्त्यां यत् किं च पृथिवी चाग्निश् चाधितिष्ठतस् तत् तृप्यति । तस्यानुतृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिर् अन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति

apāne tṛpyati vāk tṛpyati | vāci tṛpyantyām agnis tṛpyati | agnau tṛpyati pṛthivī tṛpyati | pṛthivyāṃ tṛpyantyāṃ yat kiṃ ca pṛthivī cāgniś cādhitiṣṭhatas tat tṛpyati | tasyānutṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhir annādyena tejasā brahmavarcaseneti

अथ यां चतुर्थीं जुहुयात् तां जुहुयात् समानाय स्वाहेति । समानस् तृप्यति

atha yāṃ caturthīṃ juhuyāt tāṃ juhuyāt samānāya svāheti | samānas tṛpyati

समाने तृप्यति मनस् तृप्यति । मनसि तृप्यति पर्जन्यस् तृप्यति । पर्जन्ये तृप्यति विद्युत् तृप्यति । विद्युति तृप्यन्त्यां यत् किं च विद्युच् च पर्जन्यश् चाधितिष्ठतस् तत् तृप्यति । तस्यानु तृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिर् अन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति

samāne tṛpyati manas tṛpyati | manasi tṛpyati parjanyas tṛpyati | parjanye tṛpyati vidyut tṛpyati | vidyuti tṛpyantyāṃ yat kiṃ ca vidyuc ca parjanyaś cādhitiṣṭhatas tat tṛpyati | tasyānu tṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhir annādyena tejasā brahmavarcaseneti

अथ याम् पञ्चमीं जुहुयात् तां जुहुयात् उदानाय स्वाहेति । उदानस् तृप्यति

atha yām pañcamīṃ juhuyāt tāṃ juhuyāt udānāya svāheti | udānas tṛpyati

उदाने तृप्यति त्वक् तृप्यति त्वचि तृप्यन्त्यां वायुस् तृप्यति । वायौ तृप्यत्य् आकाशस् तृप्यति । आकाशे तृप्यति यत् किंच वायुश् चाकाशश् चाधितिष्ठतस् तत् तृप्यति । तस्यानु तृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिर् अन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति

udāne tṛpyati tvak tṛpyati tvaci tṛpyantyāṃ vāyus tṛpyati | vāyau tṛpyaty ākāśas tṛpyati | ākāśe tṛpyati yat kiṃca vāyuś cākāśaś cādhitiṣṭhatas tat tṛpyati | tasyānu tṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhir annādyena tejasā brahmavarcaseneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स य इदम् अविद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति यथाङ्गारान् अपोह्य भस्मनि जुहुयात् तादृक् तत् स्यात्

sa ya idam avidvān agnihotraṃ juhoti yathāṅgārān apohya bhasmani juhuyāt tādṛk tat syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ य एतद् एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति तस्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्व् आत्मसु हुतं भवति

atha ya etad evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti tasya sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣv ātmasu hutaṃ bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् यथेषीकातूलम् अग्नौ प्रोतं प्रदूयेतैवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते य एतद् एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति

tad yatheṣīkātūlam agnau protaṃ pradūyetaivaṃ hāsya sarve pāpmānaḥ pradūyante ya etad evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् उ हैवंविद् यद्य् अपि चण्डालाय उच्छिष्टं प्रयच्छेत् । आत्मनि हैवास्य तद् वैश्वानरे हुतं स्याद् इति । तद् एष श्लोकः

tasmād u haivaṃvid yady api caṇḍālāya ucchiṣṭaṃ prayacchet | ātmani haivāsya tad vaiśvānare hutaṃ syād iti | tad eṣa ślokaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथेह क्षुधिता बाला मातरं पर्युपासते । एवं सर्वाणि भूतान्य् अग्निहोत्रम् उपासत

yatheha kṣudhitā bālā mātaraṃ paryupāsate | evaṃ sarvāṇi bhūtāny agnihotram upāsata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.