श्रीः इति सरससाहित्यचातुरीधुरीणश्रीविश्वेश्वरकविचन्द्रप्रणीतायां श्रीसिङ्गभूपालसुधासारशीतलायां चमत्कारचन्द्रिकायां वर्णपदविवेको नाम प्रथमो विलासः ॥ द्वितीयो विलासः चमत्कारचन्द्रिका विश्वेश्वरकविचन्द्रविरचिता द्वितीयो विलासः अथ वाक्यम् समन्वितपदं वाक्यं लक्षकं व्यञ्जकञ्च तत्
śrīḥ iti sarasasāhityacāturīdhurīṇaśrīviśveśvarakavicandrapraṇītāyāṃ śrīsiṅgabhūpālasudhāsāraśītalāyāṃ camatkāracandrikāyāṃ varṇapadaviveko nāma prathamo vilāsaḥ // dvitīyo vilāsaḥ camatkāracandrikā viśveśvarakavicandraviracitā dvitīyo vilāsaḥ atha vākyam samanvitapadaṃ vākyaṃ lakṣakaṃ vyañjakañca tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र शब्दशक्तिमूलो नायकतारकानायकयोरुपमारूपो ऽनुरणनध्वनिः सर्वेणैववाक्येन प्रतीयत इति व्यञ्जकमिदम् । अथ वाक्यदोषाः अपप्रयुक्तं दुस्सन्धि व्युत्कमं पुनरुक्तिमत् । दुरन्वयञ्च वाक्याङ्गसङ्कीर्णं वाक्यगर्भितम्
atra śabdaśaktimūlo nāyakatārakānāyakayorupamārūpo 'nuraṇanadhvaniḥ sarveṇaivavākyena pratīyata iti vyañjakamidam / atha vākyadoṣāḥ apaprayuktaṃ dussandhi vyutkamaṃ punaruktimat / duranvayañca vākyāṅgasaṅkīrṇaṃ vākyagarbhitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वे भिन्नीलिङ्गवचने द्वे च न्यूनादिकोपमे । विकलं केवलञ्चेति दुष्टं वाक्यमिहोच्यते
dve bhinnīliṅgavacane dve ca nyūnādikopame / vikalaṃ kevalañceti duṣṭaṃ vākyamihocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपप्रयुक्तं पदयोर्योगे यत्रापशद्बनम्
apaprayuktaṃ padayoryoge yatrāpaśadbanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र स्तोमायेत्यत्राशिष्टस्य व्यवहारत्वाच्चतुर्थ्यर्थे तृतीयया भवितव्यम् । तथापि चतुर्थीकृतिरिति सो ऽयमपप्रयोगो वाक्यदोषः ॥ अस्यापि गुणतामाहुः विवक्षावशतः क्वचित् । निसर्गसुन्दरत्वेन गुणदेषविवेचकाः
atra stomāyetyatrāśiṣṭasya vyavahāratvāccaturthyarthe tṛtīyayā bhavitavyam / tathāpi caturthīkṛtiriti so 'yamapaprayogo vākyadoṣaḥ // asyāpi guṇatāmāhuḥ vivakṣāvaśataḥ kvacit / nisargasundaratvena guṇadeṣavivecakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति तथा चाहुः आचार्याः "इत्यादिशाश्त्रमाहात्म्यदर्शनालसचेतसाम् । अपभाषणवद्धाति न तु सौभाग्यमुज्झति"
iti tathā cāhuḥ ācāryāḥ "ityādiśāśtramāhātmyadarśanālasacetasām / apabhāṣaṇavaddhāti na tu saubhāgyamujjhati"
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । अश्लिष्टकष्टाश्लीलादिसन्दि दुस्सन्धि गीयते
iti / aśliṣṭakaṣṭāślīlādisandi dussandhi gīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित्रे सकृत् प्रगृह्यादावाद्ययोर्गुणभूमिका
citre sakṛt pragṛhyādāvādyayorguṇabhūmikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र लोचने इवेति कष्टसन्धित्वे ऽपि प्रगृह्यत्वात् सकृदेवेति गुणत्वम् । सन्ध्यश्लीलस्य सर्वत्र दुर्जनस्येव वर्जनम् । अस्यापि च गृणीभावे न ग्राह्यं नग्नदर्शनम्
atra locane iveti kaṣṭasandhitve 'pi pragṛhyatvāt sakṛdeveti guṇatvam / sandhyaślīlasya sarvatra durjanasyeva varjanam / asyāpi ca gṛṇībhāve na grāhyaṃ nagnadarśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा योग्यं प्रयोज्यस्य शब्दस्यार्थस्य वा क्रमः । विपर्यस्तो भवेद्यत्र व्युत्क्रमं तन्निगद्यते
yathā yogyaṃ prayojyasya śabdasyārthasya vā kramaḥ / viparyasto bhavedyatra vyutkramaṃ tannigadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र बले प्रभावे चेति सामान्यधर्मपरिगणनाक्रमवशादुपमानयोरपि तद्धर्मिणोः क्रमेणोक्तिरेव युक्तेति कीचकदर्पकारीति वक्तव्ये व्युत्कमेण भणनाच्छब्दव्युत्कममिदम् । अत्रैव राघवादपि भार्गवस्याभ्यर्हितत्वाद् भार्गवराघवाविति वक्तव्ये तदतिक्रम्य निर्देशादर्थव्युत्क्रममिदम । उभयत्रापि कीचकदर्पकारी भार्गवराघवाविति च पाठो रमणीयः । निर्विशेषविवक्षायां दुःशङ्काव्यपनोदने । उक्तिशंकोचसौकर्ये ऽ; प्यस्यापि समुपास्यता
atra bale prabhāve ceti sāmānyadharmaparigaṇanākramavaśādupamānayorapi taddharmiṇoḥ krameṇoktireva yukteti kīcakadarpakārīti vaktavye vyutkameṇa bhaṇanācchabdavyutkamamidam / atraiva rāghavādapi bhārgavasyābhyarhitatvād bhārgavarāghavāviti vaktavye tadatikramya nirdeśādarthavyutkramamidama / ubhayatrāpi kīcakadarpakārī bhārgavarāghavāviti ca pāṭho ramaṇīyaḥ / nirviśeṣavivakṣāyāṃ duḥśaṅkāvyapanodane / uktiśaṃkocasaukarye '; pyasyāpi samupāsyatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र कृतत्रेताद्वापरकलियुगेषु भार्गवो राघवो यादव इति त्रयो रामाः श्रीसिङ्गभूपालश्चेति चत्वारो लोकरक्षापेक्षया श्रीविष्णोरंशा इत्युक्ताः । तेषु चतुर्षु प्रथम उद्धतो द्वितीय उदात्तः तृतीयश्चोद्धतश्वतुर्थ उदात्त इति वक्तव्ये पठितप्रकारेण व्युत्क्रमे ऽपि समाविति द्वितीयचतुर्थयोर्दशरथान्नवोतसंभूतयो रंशयोः, विषमाविति रेणुकारोहिणीगर्भसंभूतयोः प्रथमतृतीययोरंशयोश्व धीरोदात्तधीरोद्धतत्वगुणसाम्यसंबन्धानुसन्धायिना संक्षोपोक्तिसौकर्ये ऽपि चारुता समुन्मीलतीति गुणत्वम् । पदं पदार्थस्वाभिन्ने यत्र तत्पुनरुक्तिमत्
atra kṛtatretādvāparakaliyugeṣu bhārgavo rāghavo yādava iti trayo rāmāḥ śrīsiṅgabhūpālaśceti catvāro lokarakṣāpekṣayā śrīviṣṇoraṃśā ityuktāḥ / teṣu caturṣu prathama uddhato dvitīya udāttaḥ tṛtīyaścoddhataśvaturtha udātta iti vaktavye paṭhitaprakāreṇa vyutkrame 'pi samāviti dvitīyacaturthayordaśarathānnavotasaṃbhūtayo raṃśayoḥ, viṣamāviti reṇukārohiṇīgarbhasaṃbhūtayoḥ prathamatṛtīyayoraṃśayośva dhīrodāttadhīroddhatatvaguṇasāmyasaṃbandhānusandhāyinā saṃkṣopoktisaukarye 'pi cārutā samunmīlatīti guṇatvam / padaṃ padārthasvābhinne yatra tatpunaruktimat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र डमबरयोरेकरूपत्वात् पदपुनरुक्तिः । भावोत्कर्षविवक्षादावस्याप्यादरणीयता
atra ḍamabarayorekarūpatvāt padapunaruktiḥ / bhāvotkarṣavivakṣādāvasyāpyādaraṇīyatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र करुणांबुधे दयोदधे इत्यर्थपुनरुक्तिः । पाहि नः पाहि न इति शब्दपुनरुक्तिः । तदुभयमपि शतृसंबन्धिका विग्रहकारिगतदैन्यातिशयविवक्षायां न दुष्यति किन्तु स्वार्थातिशयं पुष्यतीति गुणत्वम् । दूरतान्वययोग्यानां यत्र स्यात्तद्दुरन्वयम्
atra karuṇāṃbudhe dayodadhe ityarthapunaruktiḥ / pāhi naḥ pāhi na iti śabdapunaruktiḥ / tadubhayamapi śatṛsaṃbandhikā vigrahakārigatadainyātiśayavivakṣāyāṃ na duṣyati kintu svārthātiśayaṃ puṣyatīti guṇatvam / dūratānvayayogyānāṃ yatra syāttadduranvayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र कङ्ककुलाकुलेषु सङ्गरेष्वित्यनयोरातङ्केन चकिता इत्यनयोः किलकिलारावेण घोरा इत्यनयोर्वैतालिका दुष्ट्वेत्यनयोरतिप्रत्यासत्तिकाङ्क्षिणोः दूरदूरा विघटना दृश्यते । सेयमन्वयावसरे सरसमानसं दुःखाकरोतीति दुरन्वयं दुष्टम् । गुणकक्ष्यापरिक्षेपः व्कचिदस्यापि दृश्यते
atra kaṅkakulākuleṣu saṅgareṣvityanayorātaṅkena cakitā ityanayoḥ kilakilārāveṇa ghorā ityanayorvaitālikā duṣṭvetyanayoratipratyāsattikāṅkṣiṇoḥ dūradūrā vighaṭanā dṛśyate / seyamanvayāvasare sarasamānasaṃ duḥkhākarotīti duranvayaṃ duṣṭam / guṇakakṣyāparikṣepaḥ vkacidasyāpi dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र पालयाञ्चक्रिरे इति वक्तव्ये पालयां केचिद् गोपालाश्वक्रिरे इति दूरान्वय्त्वे ऽपि व्यवहितमपीच्छन्ति केचिदिति विशेषाव्युत्वादनाद् गुणत्वम् । स्मृतं वाक्याङ्गसङ्कीर्णमन्यवाक्याङ्गसङ्गतम्
atra pālayāñcakrire iti vaktavye pālayāṃ kecid gopālāśvakrire iti dūrānvaytve 'pi vyavahitamapīcchanti keciditi viśeṣāvyutvādanād guṇatvam / smṛtaṃ vākyāṅgasaṅkīrṇamanyavākyāṅgasaṅgatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र वधूरापृच्छ्य निर्यान्ति खड्गानाकृष्य धुन्वते क्ष्मां मुञ्चन्ति दिवं यान्ति इति वक्तव्ये वाक्ययोः परस्परपदसङ्करः कृत इति वाक्याङ्गसङिकीर्णमिदम् । वाक्यं वाक्यादिके तच्च गुणीभावेन भाव्यते
atra vadhūrāpṛcchya niryānti khaḍgānākṛṣya dhunvate kṣmāṃ muñcanti divaṃ yānti iti vaktavye vākyayoḥ parasparapadasaṅkaraḥ kṛta iti vākyāṅgasaṅikīrṇamidam / vākyaṃ vākyādike tacca guṇībhāvena bhāvyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र वाचामीश दैवतगुरो त्वामप्यजैषीदित्येकं वाक्यम् । सुरेश वयं जिता इत्यपररं प्रतिवाक्यम् । तयोरंशभूतसम्बुद्धिपदसङ्करे ऽपि वाक्योपवाक्यत्वान्न दोषः । तद्वाक्यगर्भित यस्य गर्भे वाक्यान्तरस्थितिः
atra vācāmīśa daivataguro tvāmapyajaiṣīdityekaṃ vākyam / sureśa vayaṃ jitā ityapararaṃ prativākyam / tayoraṃśabhūtasambuddhipadasaṅkare 'pi vākyopavākyatvānna doṣaḥ / tadvākyagarbhita yasya garbhe vākyāntarasthitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र नायक तव खड्गाय शत्रुभूपास्तिष्ठन्तीति वाक्यस्य गर्भे का हि शङ्का मदान्धानामिति वक्यान्तरमविकलं स्थितमिति तदिदं वाक्थगभितम् । इदं सहृदयाह्लादि स्वावस्थासूचनादिषु
atra nāyaka tava khaḍgāya śatrubhūpāstiṣṭhantīti vākyasya garbhe kā hi śaṅkā madāndhānāmiti vakyāntaramavikalaṃ sthitamiti tadidaṃ vākthagabhitam / idaṃ sahṛdayāhlādi svāvasthāsūcanādiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र हे सख्यः चन्द्रमुखः पद्माक्षः स्मेरश्रीः नायको मे हृदयङ्गमो नायक इति वाक्यस्य निषिञ्च चरणावित्यादिना सखि पद्मके ममेत्यादिना नय शारिकामित्यादिना । वाक्यत्रयेण प्रतिपादितं गर्भितत्वे ऽपि नायिकायाः नायकगुण सङ्कीर्तनक्रमसमारूढसंतापोद्वेगादिलक्षणकामावस्थातिशयसूचकत्वेन सहृदयहृदयाह्लादनाद् गुणत्वम् । यत्रोपमा भिन्नलिङ्गा भिन्नलिङ्गं तदीरितम् । तद्भिन्नवचनं यत्र विबिन्नवचनोपमा
atra he sakhyaḥ candramukhaḥ padmākṣaḥ smeraśrīḥ nāyako me hṛdayaṅgamo nāyaka iti vākyasya niṣiñca caraṇāvityādinā sakhi padmake mametyādinā naya śārikāmityādinā / vākyatrayeṇa pratipāditaṃ garbhitatve 'pi nāyikāyāḥ nāyakaguṇa saṅkīrtanakramasamārūḍhasaṃtāpodvegādilakṣaṇakāmāvasthātiśayasūcakatvena sahṛdayahṛdayāhlādanād guṇatvam / yatropamā bhinnaliṅgā bhinnaliṅgaṃ tadīritam / tadbhinnavacanaṃ yatra vibinnavacanopamā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रोपमानोपमेययोः भिन्नवचनत्वं भिन्नलिङ्गत्वं च स्पष्टम् । गुणीभवेव्द्दयमिदं यत्रोद्वेगो न धीमताम्
atropamānopameyayoḥ bhinnavacanatvaṃ bhinnaliṅgatvaṃ ca spaṣṭam / guṇībhavevddayamidaṃ yatrodvego na dhīmatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र लोचने इव प्रज्ञा इत्युपमानोपमेययोर्लिङ्गवचनभेदे ऽपि सूक्ष्मार्थग्राहिणीति विशेषावचनश्लेषवैचित्र्य कृतिसामर्थ्येन सहृदयानामुद्वेगो न भवतीति गुणत्वम् । यत्र न्यूनत्वमाधिक्यमुपमानविशेषणैः । लक्ष्येते ते क्रमेणैव ज्ञेये न्यूनाधिकोपमे
atra locane iva prajñā ityupamānopameyayorliṅgavacanabhede 'pi sūkṣmārthagrāhiṇīti viśeṣāvacanaśleṣavaicitrya kṛtisāmarthyena sahṛdayānāmudvego na bhavatīti guṇatvam / yatra nyūnatvamādhikyamupamānaviśeṣaṇaiḥ / lakṣyete te krameṇaiva jñeye nyūnādhikopame
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रोपमेयपद्मरागेष्वनुक्तेषु तदुपमानस्य नवप्रवालस्या धिक्यादधिकोपमानम् । प्रसिद्धेरनुमानाच्च गुणतामनयोर्विदुः
atropameyapadmarāgeṣvanukteṣu tadupamānasya navapravālasyā dhikyādadhikopamānam / prasiddheranumānācca guṇatāmanayorviduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र नीलोत्पलग्रहणादधिकोपमत्वे ऽपि वारविलासिनीकटाक्षविक्षेपयोरविनाभावविज्ञानपरिणतान्तःकरणानामुपमानो द्धाटनानुमानादनति प्रयासेन कुवलयोपमेयानां कटाक्षविक्षेपाणां प्रतीतिरिति गुणत्वम् । छन्दोयतिक्रियाद्यैस्तु विकलं विकलं विदुः
atra nīlotpalagrahaṇādadhikopamatve 'pi vāravilāsinīkaṭākṣavikṣepayoravinābhāvavijñānapariṇatāntaḥkaraṇānāmupamāno ddhāṭanānumānādanati prayāsena kuvalayopameyānāṃ kaṭākṣavikṣepāṇāṃ pratītiriti guṇatvam / chandoyatikriyādyaistu vikalaṃ vikalaṃ viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र तृतीयाक्षरविकलत्वाच्छन्दोविकलमिदम् । अन्यत्रसंस्कटतादस्य गुणताल्पापि गण्यते
atra tṛtīyākṣaravikalatvācchandovikalamidam / anyatrasaṃskaṭatādasya guṇatālpāpi gaṇyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र तृतीयस्थाने यतौ कर्तव्यायां प्रथमपादे तथा न कृतमिति यतिविकलमिदम् । स्वरसन्ध्यनुभावेन गुणीभूतमिदं मतम्
atra tṛtīyasthāne yatau kartavyāyāṃ prathamapāde tathā na kṛtamiti yativikalamidam / svarasandhyanubhāvena guṇībhūtamidaṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र नामशेषक्रियान्त इति न विद्यते । तेन क्रियाविकलमिदम् । एवं कारकादिविकलमप्यूह्यम् । इदमस्त्यादिसापेक्षं समर्थं वा गुणीभवेत्
atra nāmaśeṣakriyānta iti na vidyate / tena kriyāvikalamidam / evaṃ kārakādivikalamapyūhyam / idamastyādisāpekṣaṃ samarthaṃ vā guṇībhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र प्रथमार्थे भवन्तीत्यपेक्षायां तदन्तर्भावेन वैकल्ये ऽपि यत्रान्य क्रियापदं नास्ति तत्रासिर्भवतिर्हि प्रथमपुरुषे प्रयुज्यत इत्यनुशासनाद् गुणत्वम् । द्वीतीयार्धे क्रियाभावेप्युदात्तादि गुणसंबन्धद्योतकनिष्ठान्तत्वेन निराकाङ्भत्वात् समर्थकत्वमिति गुणत्वम् । केवलं त्वनभिव्यक्तचमत्करणकारणम्
atra prathamārthe bhavantītyapekṣāyāṃ tadantarbhāvena vaikalye 'pi yatrānya kriyāpadaṃ nāsti tatrāsirbhavatirhi prathamapuruṣe prayujyata ityanuśāsanād guṇatvam / dvītīyārdhe kriyābhāvepyudāttādi guṇasaṃbandhadyotakaniṣṭhāntatvena nirākāṅbhatvāt samarthakatvamiti guṇatvam / kevalaṃ tvanabhivyaktacamatkaraṇakāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र गुणादीनां चमत्कारकारणानामस्फुटत्वेन प्रतीतेः जातिमात्रवत्तिष्ठतीति केवलमिदम् । तत्केवलं छान्दसानामासीरादौ गुणीभवेत्
atra guṇādīnāṃ camatkārakāraṇānāmasphuṭatvena pratīteḥ jātimātravattiṣṭhatīti kevalamidam / tatkevalaṃ chāndasānāmāsīrādau guṇībhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.