इत्यादावस्फुटचमत्कारहेतुत्वेन केवलत्वे ऽपि शुद्धश्रोत्रियस्य कण्वमहर्षेराशीर्वाक्यत्वाद् ग्राह्यत्वम् । इति वाक्यदोषगुणविचारः श्रीः इति सरससाहित्यचातुरीधुरीणविश्वेश्वरकवीन्द्रचन्द्र प्रणीतायां श्रीसिङ्गभूपालकीर्तिसुधासारशीतलायां चमत्कारचन्द्रिकायां द्वितीयो विलासः ॥ तृतीयो विलासः चमत्कारचन्द्रिका विश्वेश्वरकविचन्द्र विरचिता तृतीयो विलासः अर्थो वाच्यश्व लक्ष्यश्व व्यङ्गयो ऽपि च विविच्यते । अभिधावृत्तिगम्योर्ऽथो जात्यादिर्वाच्य ईरितः
ityādāvasphuṭacamatkārahetutvena kevalatve 'pi śuddhaśrotriyasya kaṇvamaharṣerāśīrvākyatvād grāhyatvam / iti vākyadoṣaguṇavicāraḥ śrīḥ iti sarasasāhityacāturīdhurīṇaviśveśvarakavīndracandra praṇītāyāṃ śrīsiṅgabhūpālakīrtisudhāsāraśītalāyāṃ camatkāracandrikāyāṃ dvitīyo vilāsaḥ // tṛtīyo vilāsaḥ camatkāracandrikā viśveśvarakavicandra viracitā tṛtīyo vilāsaḥ artho vācyaśva lakṣyaśva vyaṅgayo 'pi ca vivicyate / abhidhāvṛttigamyor'tho jātyādirvācya īritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र सर्वेषां पदानां जात्यादिवाचकत्वादर्थस्य वाच्यत्वं प्रतीयते । लक्षणावृत्तिगम्यार्थो लक्ष्य इत्यभिधीयते
atra sarveṣāṃ padānāṃ jātyādivācakatvādarthasya vācyatvaṃ pratīyate / lakṣaṇāvṛttigamyārtho lakṣya ityabhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लक्ष्यार्थस्तु चतुर्धा वाच्यार्थानन्वयेन तत्रैव । समवेतः संयुक्तः सम्बन्धी सदृश ङत्युक्तः
lakṣyārthastu caturdhā vācyārthānanvayena tatraiva / samavetaḥ saṃyuktaḥ sambandhī sadṛśa ṅatyuktaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र सरोजादीनां मुख्यार्थानन्वयेन तत्सदृशः करतलादिलक्षणार्थः सादृश्यनिबन्धनया लक्षणया लक्ष्यते । शब्देनार्थेन वा लक्ष्यो व्यञ्जनासहचारिणा । व्यङ्ग्यार्थो वस्त्वलङ्काररसभावादिलक्षणः
atra sarojādīnāṃ mukhyārthānanvayena tatsadṛśaḥ karatalādilakṣaṇārthaḥ sādṛśyanibandhanayā lakṣaṇayā lakṣyate / śabdenārthena vā lakṣyo vyañjanāsahacāriṇā / vyaṅgyārtho vastvalaṅkārarasabhāvādilakṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र मौग्द्येत्यादौ विरुद्धगणघटनया लास्येत्यादौ विरुद्धक्रियाघटनया दाम्पत्यमित्यत्र विरुद्धजातिघटनया वाचिन्त्यैश्वर्यप्रतिपादकोर्ऽधनारीश्वरलक्षणाभिमतदैवतगैचरो वक्तुर्भक्तिभावो व्यज्यते । एवमन्येप्यादिशब्दग्राह्या रसभावादिरूपा व्यङ्यार्थास्तत्रतत्रोदाहरणे द्रष्टव्याः । अथार्थदोषाः । अपार्थं व्यर्थमेकर्थं ससंशयमपक्रमम् । परुषं विरसं भिन्नमतिमात्रमनुज्ज्वलम्
atra maugdyetyādau viruddhagaṇaghaṭanayā lāsyetyādau viruddhakriyāghaṭanayā dāmpatyamityatra viruddhajātighaṭanayā vācintyaiśvaryapratipādakor'dhanārīśvaralakṣaṇābhimatadaivatagaicaro vakturbhaktibhāvo vyajyate / evamanyepyādiśabdagrāhyā rasabhāvādirūpā vyaṅyārthāstatratatrodāharaṇe draṣṭavyāḥ / athārthadoṣāḥ / apārthaṃ vyarthamekarthaṃ sasaṃśayamapakramam / paruṣaṃ virasaṃ bhinnamatimātramanujjvalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नीचाधिकासदृक्षोपमानान्यप्रथितोपमम् । अश्लीलं च विरुद्धं च दोषाः काव्यार्थगोचराः
nīcādhikāsadṛkṣopamānānyaprathitopamam / aślīlaṃ ca viruddhaṃ ca doṣāḥ kāvyārthagocarāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रापार्थमित्यादौ भावप्रधाननिर्देशान्नपुंसकत्वमवगन्तव्यम् । समुदायार्थशून्यं यत्तदपार्थमितीरितम्
atrāpārthamityādau bhāvapradhānanirdeśānnapuṃsakatvamavagantavyam / samudāyārthaśūnyaṃ yattadapārthamitīritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र परस्परासङ्गतत्वात् समुदायार्थशून्यता स्पष्टैव । व्याकुलोन्मत्तवाक्यादौ तद् गुणीभूय भूषयेत्
atra parasparāsaṅgatatvāt samudāyārthaśūnyatā spaṣṭaiva / vyākulonmattavākyādau tad guṇībhūya bhūṣayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र चित्रमुद्दिश्याशूत्थानापसरणदृष्टिविकारादीनामर्थानामसङ्गतत्वेन समुदायत्वशून्यत्वे ऽपि रागोत्कर्षप्रतिपादकसमस्तकामावस्थासूचकत्वाद् गुमत्वम् । व्यर्थमाहुर्गतार्थ यद्यच्च स्यादप्रयोजनम्
atra citramuddiśyāśūtthānāpasaraṇadṛṣṭivikārādīnāmarthānāmasaṅgatatvena samudāyatvaśūnyatve 'pi rāgotkarṣapratipādakasamastakāmāvasthāsūcakatvād gumatvam / vyarthamāhurgatārtha yadyacca syādaprayojanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रावलोक्येत्यनेनैव नेत्राभ्यामिति, नेत्राभ्यामित्यनेनैव द्वाभ्यामिति दोष्णा कृपाणमवत इत्यनेनैव, स्वेन निजमिति चार्थसामर्थ्यादेवावगतेः नेत्रादीनां गतार्थत्वम् । सुरस्त्रीमृगमदलेपनक्रीडयैव रिपूणां कथाशेषत्वावगतेः स्वःस्त्रीति शब्दश्लेषसामर्थ्यलब्धनिजस्त्रीकुचकुम्भमृगमदलेपनक्रियाया अप्रयोजनत्वाद् व्यर्थत्वम् । इदं गुणपतं याति निशेषश्चेद्विवक्ष्यते
atrāvalokyetyanenaiva netrābhyāmiti, netrābhyāmityanenaiva dvābhyāmiti doṣṇā kṛpāṇamavata ityanenaiva, svena nijamiti cārthasāmarthyādevāvagateḥ netrādīnāṃ gatārthatvam / surastrīmṛgamadalepanakrīḍayaiva ripūṇāṃ kathāśeṣatvāvagateḥ svaḥstrīti śabdaśleṣasāmarthyalabdhanijastrīkucakumbhamṛgamadalepanakriyāyā aprayojanatvād vyarthatvam / idaṃ guṇapataṃ yāti niśeṣaścedvivakṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र पूर्वोत्तरार्धयोरपृथगभिप्रायत्वादेकार्थम् । रसोद्रेके त्वयं गुणः
atra pūrvottarārdhayorapṛthagabhiprāyatvādekārtham / rasodreke tvayaṃ guṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र द्वितीयादिषु पादेषु भिन्नार्थत्वाभावे ऽपि केनचिदधर्मगन्धो ऽप्यस्मद्देशे न विद्यत इति त्रिर्वाचा धर्मप्रतिष्ठापकस्वामिपक्षपातातिशयोपक्षिप्तं सोद्रेकेण चेतसाभिहितत्वाद् गुणत्वम् । सन्देहदायकार्थं यत् ससंशयमितीरितम्
atra dvitīyādiṣu pādeṣu bhinnārthatvābhāve 'pi kenacidadharmagandho 'pyasmaddeśe na vidyata iti trirvācā dharmapratiṣṭhāpakasvāmipakṣapātātiśayopakṣiptaṃ sodrekeṇa cetasābhihitatvād guṇatvam / sandehadāyakārthaṃ yat sasaṃśayamitīritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र हीनसाधना विद्विषः सालश्रेणिं प्राकारपङ्क्तिमाश्रित्य जीवनं प्राणान् तृणं कुर्वते तृणाय मन्यन्त इत्यर्थः । अथवा सालश्रेणिं वाटिकामाश्रित्य हीनसाधनाः तृणं जीवनं प्राणधारणं कुर्वत इति च नासत्प्रतिपक्षत्वमसत्प्रतिपक्षत्वं वे ऽति संशयप्रतीतेः ससंशयमिदम् । उत्कर्षादिविवक्षायामस्यापि गुणगौरवम्
atra hīnasādhanā vidviṣaḥ sālaśreṇiṃ prākārapaṅktimāśritya jīvanaṃ prāṇān tṛṇaṃ kurvate tṛṇāya manyanta ityarthaḥ / athavā sālaśreṇiṃ vāṭikāmāśritya hīnasādhanāḥ tṛṇaṃ jīvanaṃ prāṇadhāraṇaṃ kurvata iti ca nāsatpratipakṣatvamasatpratipakṣatvaṃ ve 'ti saṃśayapratīteḥ sasaṃśayamidam / utkarṣādivivakṣāyāmasyāpi guṇagauravam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र कोकिलस्पर्धिनः कोकिलस्वरवत् कलमधुरास्सल्लापा यासां ताः । मृगवैरीणि मृगलोचनतुल्यानि लोचनानि यासां ताः । वामाः रम्याः श्यामा युवतयो नायकं वशीकर्तुं नेशते न शक्ता इत्यनेन स्त्रीव्यसनमस्य नास्तीति । उत कोकिलस्पर्धिनां काकानां सल्लाप इव सल्लापा यासां ताःनामाः वक्राः श्यामाः कालाङ्ग्यः एनं वशीकर्तुं नेशत इत्यनेनानुत्तमासु काकस्वराढ्यासु स्त्रीषु न रमन्त इति कामशास्त्रपरिज्ञानमस्तीति वा सन्देहे उभयथापि नायकोत्कर्षप्रतीतिरिति गुणत्वम् । पौर्वापर्यविपर्यासो यत्र स्यात्तदपक्रमम्
atra kokilaspardhinaḥ kokilasvaravat kalamadhurāssallāpā yāsāṃ tāḥ / mṛgavairīṇi mṛgalocanatulyāni locanāni yāsāṃ tāḥ / vāmāḥ ramyāḥ śyāmā yuvatayo nāyakaṃ vaśīkartuṃ neśate na śaktā ityanena strīvyasanamasya nāstīti / uta kokilaspardhināṃ kākānāṃ sallāpa iva sallāpā yāsāṃ tāḥnāmāḥ vakrāḥ śyāmāḥ kālāṅgyaḥ enaṃ vaśīkartuṃ neśata ityanenānuttamāsu kākasvarāḍhyāsu strīṣu na ramanta iti kāmaśāstraparijñānamastīti vā sandehe ubhayathāpi nāyakotkarṣapratītiriti guṇatvam / paurvāparyaviparyāso yatra syāttadapakramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र पूर्वं पुरान्निर्गत्य प्रतिपक्षभूपैः पश्वादतिक्रान्तप्रयाणलग्नपरिशोधनं क्रियत इत्यपक्रमत्वम् । चित्रहेत्वादिषु प्रायो गुणतामस्य मन्वते
atra pūrvaṃ purānnirgatya pratipakṣabhūpaiḥ paśvādatikrāntaprayāṇalagnapariśodhanaṃ kriyata ityapakramatvam / citrahetvādiṣu prāyo guṇatāmasya manvate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र पूर्वभाविनो नायकचित्ते तितिक्षामोक्षणस्य हेतोः, हेतुमतः पश्वाद्भाविनः प्रतिराजनिजदेशमोक्षणस्य च पौर्वापर्यविपर्यसादपक्रमत्वे ऽपि नायकतितिक्षामोक्षणस्य देशमोक्षणलक्षणप्रतिराजसाध्वसोद्दीपनप्रकाशनपरत्वाददोषः । प्रत्यक्षनिष्ठुरार्थं यत्परुषं तन्निगद्यते
atra pūrvabhāvino nāyakacitte titikṣāmokṣaṇasya hetoḥ, hetumataḥ paśvādbhāvinaḥ pratirājanijadeśamokṣaṇasya ca paurvāparyaviparyasādapakramatve 'pi nāyakatitikṣāmokṣaṇasya deśamokṣaṇalakṣaṇapratirājasādhvasoddīpanaprakāśanaparatvādadoṣaḥ / pratyakṣaniṣṭhurārthaṃ yatparuṣaṃ tannigadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र नायकचमूधाटीभयेन गिरिगुहासु लीनानां कुलीनकुटुम्बिनीरुद्दिश्य बालकरोदननिवारणाभिप्रायमात्राण्यपि प्रत्यक्षे रूक्षार्थान्यक्षराणि गदितानीति परुषत्वम् । हितोपदेशातिक्रान्तस्मरणादौ च तद् गुणः
atra nāyakacamūdhāṭībhayena giriguhāsu līnānāṃ kulīnakuṭumbinīruddiśya bālakarodananivāraṇābhiprāyamātrāṇyapi pratyakṣe rūkṣārthānyakṣarāṇi gaditānīti paruṣatvam / hitopadeśātikrāntasmaraṇādau ca tad guṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र प्रथमार्धे परुषत्वे ऽपि संभावितातिक्रान्तानुवादमात्रपरत्वाद् गुणत्वम् । विरसं विरसार्थस्स्यादनौचित्यकलङ्कतः
atra prathamārdhe paruṣatve 'pi saṃbhāvitātikrāntānuvādamātraparatvād guṇatvam / virasaṃ virasārthassyādanaucityakalaṅkataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र धाटीभयेन पलायमानानां मनसः कीचकरन्ध्रसमीरणश्रवणसुखानुसन्धानमनुचितमिति विरसत्वम् । अप्रधानस्य विज्ञेयो गुणीभावो ऽस्य कोविदैः
atra dhāṭībhayena palāyamānānāṃ manasaḥ kīcakarandhrasamīraṇaśravaṇasukhānusandhānamanucitamiti virasatvam / apradhānasya vijñeyo guṇībhāvo 'sya kovidaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र प्रतिनायकगता नायकबिरुदविलेखननिमित्तया जनिता स्वावरोधसान्निध्यादिभिरुद्दीपिता लज्जानुमितैः निर्वेददैन्यविषादादिभिरभिव्यक्ता निर्वेददैन्यविषादादिभिरुपचिता तदनु तदनुमितैरेव मानसिककुत्सादिभिरभिव्यक्ता निजजीवितजुगुप्सा च स्वावरोधविषया तत्प्रागल्भूयादिभिरुद्दीपिता मकरिकातपत्रनिर्माणदिभिरभिव्यक्ता तदनुमितैः हर्षादिभिरुपचिता रतिश्व निर्भरमेकत्र संनिवेशित इत्यनौचित्येन विरसत्वे ऽपि तयोर्नायकबिरुदविलेशनहेतुतया नायककृपाकटाक्षप्रसाद सम्पन्नतया च न संभाव्यमानयोश्शरणागतरक्षणलक्षणनायकगतपरोपकारत्वेना प्राधान्याददुष्टत्वम् ॥ प्रक्रान्तभङ्ग्यनिर्वाहो भिन्नमाहुर्मनीषिणः
atra pratināyakagatā nāyakabirudavilekhananimittayā janitā svāvarodhasānnidhyādibhiruddīpitā lajjānumitaiḥ nirvedadainyaviṣādādibhirabhivyaktā nirvedadainyaviṣādādibhirupacitā tadanu tadanumitaireva mānasikakutsādibhirabhivyaktā nijajīvitajugupsā ca svāvarodhaviṣayā tatprāgalbhūyādibhiruddīpitā makarikātapatranirmāṇadibhirabhivyaktā tadanumitaiḥ harṣādibhirupacitā ratiśva nirbharamekatra saṃniveśita ityanaucityena virasatve 'pi tayornāyakabirudavileśanahetutayā nāyakakṛpākaṭākṣaprasāda sampannatayā ca na saṃbhāvyamānayośśaraṇāgatarakṣaṇalakṣaṇanāyakagataparopakāratvenā prādhānyādaduṣṭatvam // prakrāntabhaṅgyanirvāho bhinnamāhurmanīṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र मत्तजात्युपक्रमस्य मदवतीत्यादिगुणवर्णनेनानिर्वाहाद् गुणत्वम् । अस्यापि गुणता क्वापि यदि छाया न हीयते
atra mattajātyupakramasya madavatītyādiguṇavarṇanenānirvāhād guṇatvam / asyāpi guṇatā kvāpi yadi chāyā na hīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा ग्रीष्मो निःश्वसितेषु लोचनयुगे वर्षाः शरद्गण्डयोरिति पूर्वोदाहृतेषु ऋतुष्वेकवचनप्रक्रमस्य वर्षा इति बहुवचनोपादानाद् भिन्नत्वे ऽपि भूम्न्येव वर्षा इत्यनुशासनाद् बहुवचनश्रुतेरप्यर्थैक्यस्यात्याज्यत्वादेकवचनछाया न हीयत इति गुणत्वम् । यदश्रद्धेयमत्युक्तमतिमात्रं तदुच्यते
yathā grīṣmo niḥśvasiteṣu locanayuge varṣāḥ śaradgaṇḍayoriti pūrvodāhṛteṣu ṛtuṣvekavacanaprakramasya varṣā iti bahuvacanopādānād bhinnatve 'pi bhūmnyeva varṣā ityanuśāsanād bahuvacanaśruterapyarthaikyasyātyājyatvādekavacanachāyā na hīyata iti guṇatvam / yadaśraddheyamatyuktamatimātraṃ taducyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र पराभवभारादत्युष्णानामतिबहुलानामपि रिपुनृपाल निःश्वासवेगानामाभोगो तथाविधदाहकक्षेपकत्वयोरश्रद्धेयत्वमित्यतिमात्रत्वम् । अस्यापि गुणतां केचिद्यथापूर्वं समर्थने । वदन्त्यन्ये तु सरसा लोकस्थित्यनुरोधतः
atra parābhavabhārādatyuṣṇānāmatibahulānāmapi ripunṛpāla niḥśvāsavegānāmābhogo tathāvidhadāhakakṣepakatvayoraśraddheyatvamityatimātratvam / asyāpi guṇatāṃ kecidyathāpūrvaṃ samarthane / vadantyanye tu sarasā lokasthityanurodhataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र वाचां खड्गादपि हृदयमर्मभेदकथना दतिमात्रत्वे ऽपि तादृशानां तादृशानि वचनानि वज्रादपि हृदयमर्माणि भिन्दन्ति । किमुत खड्गादिरिति लोकस्थितेरनुवर्तनाद्विदर्भमार्गानुसारिणां दाक्षिणात्यानामतिगुणत्वम् । नातिस्फुटचमत्कारमनुज्ज्वलमितीरितम्
atra vācāṃ khaḍgādapi hṛdayamarmabhedakathanā datimātratve 'pi tādṛśānāṃ tādṛśāni vacanāni vajrādapi hṛdayamarmāṇi bhindanti / kimuta khaḍgādiriti lokasthiteranuvartanādvidarbhamārgānusāriṇāṃ dākṣiṇātyānāmatiguṇatvam / nātisphuṭacamatkāramanujjvalamitīritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र विद्विषां नगरेषु भयव्याकुलतया कदाचिदपि निद्रा चक्षुः नोपैति भ्रष्टराज्यास्तु कान्तारे वन्यजन्तुवत् विस्रब्धा निद्रान्तीति विवक्षितस्यापि चमत्कारस्यातिक्लेशेन प्रतीते रस्फुटालङ्कारत्वाच्चानुज्ज्वलत्वम् । विदग्धहृदयाः व्कापि तस्यापि गुणतां विदुः
atra vidviṣāṃ nagareṣu bhayavyākulatayā kadācidapi nidrā cakṣuḥ nopaiti bhraṣṭarājyāstu kāntāre vanyajantuvat visrabdhā nidrāntīti vivakṣitasyāpi camatkārasyātikleśena pratīte rasphuṭālaṅkāratvāccānujjvalatvam / vidagdhahṛdayāḥ vkāpi tasyāpi guṇatāṃ viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा "सर्वे ग्रहा सनक्षत्रा" इत्यादि पूर्वोदाहृतम् । अत्र जात्याद्यर्थालङ्कारविरहेणानुज्ज्वलत्वे ऽपि शुद्धश्रोत्रियाशीर्वादानुकरणत्वाद् गुणत्वम् । स्पष्टं नीचोपमानादि६यं नाम्नैव लक्षितम्
yathā "sarve grahā sanakṣatrā" ityādi pūrvodāhṛtam / atra jātyādyarthālaṅkāraviraheṇānujjvalatve 'pi śuddhaśrotriyāśīrvādānukaraṇatvād guṇatvam / spaṣṭaṃ nīcopamānādi6yaṃ nāmnaiva lakṣitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र कोदण्डसौगन्धिकयोः साम्यगन्धस्याबावादसदृक्षोपमानत्वम् । आद्ययोस्तु गुणीभावः कदापि कविकौशलात्
atra kodaṇḍasaugandhikayoḥ sāmyagandhasyābāvādasadṛkṣopamānatvam / ādyayostu guṇībhāvaḥ kadāpi kavikauśalāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रोपमानोपमेययोर्वैषम्ये ऽपि व्यतिरेकोपमानत्वाद् गुणत्वम् । अप्रसिद्धोपमानं तु भवेदप्रथितोपमम्
atropamānopameyayorvaiṣamye 'pi vyatirekopamānatvād guṇatvam / aprasiddhopamānaṃ tu bhavedaprathitopamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र सौगन्धिककोकनदयोः कान्ताकरचरणोपमानत्वेन कविप्रयोगेषु न प्रसिद्धिरिति दुष्टत्वम् । अस्यापि गुणता व्कापि तरङ्गितचमत्कृतेः
atra saugandhikakokanadayoḥ kāntākaracaraṇopamānatvena kaviprayogeṣu na prasiddhiriti duṣṭatvam / asyāpi guṇatā vkāpi taraṅgitacamatkṛteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र नाराजपङिक्तस्वयंवरणस्रजोरुपमेयोपमानभावाप्रसिद्धावपि सुराङ्गानां भोग हेतुत्वसाम्याच्छमत्कारातिस्य इति गुणत्वम् । अश्लीलं तद्विनिर्दिष्टं यदश्लीलप्रतीतिकृत्
atra nārājapaṅiktasvayaṃvaraṇasrajorupameyopamānabhāvāprasiddhāvapi surāṅgānāṃ bhoga hetutvasāmyācchamatkārātisya iti guṇatvam / aślīlaṃ tadvinirdiṣṭaṃ yadaślīlapratītikṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र प्रहारोद्दीपनं रन्ध्रप्रहाराय नमनोन्नमने च शिश्ने ऽपि विद्येते इति तत्प्रतीतेरश्लीलत्वम् । अस्यापि गुणता ज्ञेया कवीन्द्रस्वीकृतादिषु
atra prahāroddīpanaṃ randhraprahārāya namanonnamane ca śiśne 'pi vidyete iti tatpratīteraślīlatvam / asyāpi guṇatā jñeyā kavīndrasvīkṛtādiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
--इति माघकाव्ये एवमन्यत्रापि विज्ञेयम् । देशकाले कलालोकन्यायागमविरोधि यत् । साहित्यप्राणसारज्ञैः तद्विरुद्धमितीरितम्
--iti māghakāvye evamanyatrāpi vijñeyam / deśakāle kalālokanyāyāgamavirodhi yat / sāhityaprāṇasārajñaiḥ tadviruddhamitīritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र देशो ऽन्ध्रो महाराष्ट्रादिःकालो नक्तंदिवर्तंवः । गीतिनीतिप्रभृतयः कालाः कामार्थसंश्रयाः
tatra deśo 'ndhro mahārāṣṭrādiḥkālo naktaṃdivartaṃvaḥ / gītinītiprabhṛtayaḥ kālāḥ kāmārthasaṃśrayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चराचराणां भूतानां प्रवृत्तिर्लोक उच्यते । न्यायस्तु हेतुविद्यार् यादागमो धर्मसंहिता
carācarāṇāṃ bhūtānāṃ pravṛttirloka ucyate / nyāyastu hetuvidyār yādāgamo dharmasaṃhitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रान्ध्रदेशे यमुनेति देशनिरोधः । राधेमासि मालतीशय्येति कालविरोधः । हाराणां सौरभमिति लोकविरोधः । एते प्रत्यक्षविरोधाः । मानिनः सोवा मिलिता इति स्ववचनविरोधः । बन्दिजना वत्सला इत्यौचित्यविरोधः । अन्यसेवकानामहर्निशं क्रीडेति युक्तिविरोधः । एते अनुमानविरोधाः । बन्दीकृतैः परपरिग्रहैः क्रीडन्तीति कर्मसंहिताविरोधः । बन्दीष्वन्यासक्तेः व्यसनमपकृतस्त्रीषु विश्वासश्चेत्यर्थागमविरोधः । ग्रीष्मे दिवानिशं क्रीडनं पक्षाद्वर्षनिदाघयोरित्यायुर्वेदविरोधः । ग्रीष्मे कस्तूरिकाविलेपनं भोगशास्त्रविरोधः । अत्रागमान्तर्भूतानामपि कलाशास्त्राणां पृथगभिधानं तद्ज्ञानस्य साहित्ये प्राधान्यज्ञापनार्थम् । महोत्पातानुभावादि विवक्षायामिदं गुणः
atrāndhradeśe yamuneti deśanirodhaḥ / rādhemāsi mālatīśayyeti kālavirodhaḥ / hārāṇāṃ saurabhamiti lokavirodhaḥ / ete pratyakṣavirodhāḥ / māninaḥ sovā militā iti svavacanavirodhaḥ / bandijanā vatsalā ityaucityavirodhaḥ / anyasevakānāmaharniśaṃ krīḍeti yuktivirodhaḥ / ete anumānavirodhāḥ / bandīkṛtaiḥ paraparigrahaiḥ krīḍantīti karmasaṃhitāvirodhaḥ / bandīṣvanyāsakteḥ vyasanamapakṛtastrīṣu viśvāsaścetyarthāgamavirodhaḥ / grīṣme divāniśaṃ krīḍanaṃ pakṣādvarṣanidāghayorityāyurvedavirodhaḥ / grīṣme kastūrikāvilepanaṃ bhogaśāstravirodhaḥ / atrāgamāntarbhūtānāmapi kalāśāstrāṇāṃ pṛthagabhidhānaṃ tadjñānasya sāhitye prādhānyajñāpanārtham / mahotpātānubhāvādi vivakṣāyāmidaṃ guṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रान्ध्रदेशे कस्तूरीमृगकर्पूरद्रुमादिसद्धाव इति देशविरुद्धत्वे ऽपि नानाद्वीपाधीशसकाशादुपायनग्रहणसमर्थनायकप्रभाववर्णनविवक्षया गुणत्वम् । शब्दार्थरूपं तदितं काव्यं शब्दार्थकोविदैः । त्रैविध्येन चमत्कारि चमत्कारितरं यथा
atrāndhradeśe kastūrīmṛgakarpūradrumādisaddhāva iti deśaviruddhatve 'pi nānādvīpādhīśasakāśādupāyanagrahaṇasamarthanāyakaprabhāvavarṇanavivakṣayā guṇatvam / śabdārtharūpaṃ taditaṃ kāvyaṃ śabdārthakovidaiḥ / traividhyena camatkāri camatkāritaraṃ yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चमत्कारितमं चेति प्रविविच्य निदर्शितम् । शब्दचारुत्वतात्पर्ये चमत्कारीति कथ्यते
camatkāritamaṃ ceti pravivicya nidarśitam / śabdacārutvatātparye camatkārīti kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रानुप्रासनिर्वहणमात्रे कविप्रयत्नस्य विश्रान्तेः शब्दमात्रचारुत्वादिदं काव्यं चमत्कारीत्युच्यते । वाच्यचारुत्वतात्पर्ये चमत्कारितरं मतम्
atrānuprāsanirvahaṇamātre kaviprayatnasya viśrānteḥ śabdamātracārutvādidaṃ kāvyaṃ camatkārītyucyate / vācyacārutvatātparye camatkāritaraṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र कैतवकिरातानां प्रतिनायकानां कुलिसादिराजलक्षणलक्षितपदावलीपरिज्ञानेन यदिमे राजान इत्यभ्यूहनं सो ऽयमनुमानामङ्कारः । तत्रैव कविप्रयत्नस्य विश्रान्तिरिति वाचकाक्षरमुल्लङ्घ्य वाच्यचारुत्वतात्पर्यादितं चमत्कारितरमित्युच्यते । व्यङ्ग्यर्य चगुणीभावे तदेवाहुर्मनीषिणः । इहोपसर्जनीभूतमष्टधा व्यङ्ग्यमुच्यते
atra kaitavakirātānāṃ pratināyakānāṃ kulisādirājalakṣaṇalakṣitapadāvalīparijñānena yadime rājāna ityabhyūhanaṃ so 'yamanumānāmaṅkāraḥ / tatraiva kaviprayatnasya viśrāntiriti vācakākṣaramullaṅghya vācyacārutvatātparyāditaṃ camatkāritaramityucyate / vyaṅgyarya caguṇībhāve tadevāhurmanīṣiṇaḥ / ihopasarjanībhūtamaṣṭadhā vyaṅgyamucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा चाहुः अगूढमपरस्याङ्गं वाच्यसिद्ध्यङ्गमस्फुटम् । सन्दिग्धतुल्यप्राधान्ये काव्काक्षिप्त मसुन्दरम्
tathā cāhuḥ agūḍhamaparasyāṅgaṃ vācyasiddhyaṅgamasphuṭam / sandigdhatulyaprādhānye kāvkākṣipta masundaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र शब्दशक्तिमूलो नायकवैकुण्ठकण्ठीरवयोरुपमालङ्कारो व्यज्यते । अनेन च क्षणादिव नायको निखिलविरोधिविदारणक्रियापरिणति समर्थनिर्वक्रपराक्रम इति विधिरुपं वस्तु व्यज्यते । एतेन च नायकेन सह विरोधो न करणीय इति निषेधरूपं वस्तु, अमुना च नायकप्रतिभटीभूता महीपाला निर्बुद्धय इत्युत्प्रेक्षा व्यज्यते । अनया च नायकविरोधिनो नरनायका दैवपराहता इत्युत्प्रेक्षापरा व्यज्यते । एवं प्रतिशत्रुप्रतिभाविशेषप्रत्ययार्थपरंपरासमुन्मेषसंपन्नतया बाढमचिन्त्यमहिमविश्रान्तिधामतां नीतं तदिदं चमत्कारितममित्युच्यते । अत्र भेदप्रपञ्चो ध्वनिलोचनादिग्रन्थेषु द्रष्टव्यः । गद्यं पद्यं च मिश्रं चेत्येतत् सर्वं त्रिधा स्मृतम् । अपादः पदसन्दर्भो गद्यं हृद्यं मनीषिणाम्
atra śabdaśaktimūlo nāyakavaikuṇṭhakaṇṭhīravayorupamālaṅkāro vyajyate / anena ca kṣaṇādiva nāyako nikhilavirodhividāraṇakriyāpariṇati samarthanirvakraparākrama iti vidhirupaṃ vastu vyajyate / etena ca nāyakena saha virodho na karaṇīya iti niṣedharūpaṃ vastu, amunā ca nāyakapratibhaṭībhūtā mahīpālā nirbuddhaya ityutprekṣā vyajyate / anayā ca nāyakavirodhino naranāyakā daivaparāhatā ityutprekṣāparā vyajyate / evaṃ pratiśatrupratibhāviśeṣapratyayārthaparaṃparāsamunmeṣasaṃpannatayā bāḍhamacintyamahimaviśrāntidhāmatāṃ nītaṃ tadidaṃ camatkāritamamityucyate / atra bhedaprapañco dhvanilocanādigrantheṣu draṣṭavyaḥ / gadyaṃ padyaṃ ca miśraṃ cetyetat sarvaṃ tridhā smṛtam / apādaḥ padasandarbho gadyaṃ hṛdyaṃ manīṣiṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कीर्तिरत्ननिषद्यायां गद्ये कस्यापि पाटवम् । गद्यबन्धमयं काव्यं श्रीहर्षचरितादिकम्
kīrtiratnaniṣadyāyāṃ gadye kasyāpi pāṭavam / gadyabandhamayaṃ kāvyaṃ śrīharṣacaritādikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुष्पादान्वितं पद्यं चादिर्मात्रेति तद् द्विधा । छन्दोविचितिकोशेषु तयोर्ज्ञेयस्तु विस्तरः
catuṣpādānvitaṃ padyaṃ cādirmātreti tad dvidhā / chandovicitikośeṣu tayorjñeyastu vistaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पद्यबन्धमयं काव्यं क्षुद्राक्षुद्रतया द्विधा
padyabandhamayaṃ kāvyaṃ kṣudrākṣudratayā dvidhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षुद्रं मुक्तककाव्यं तद् भामहाद्यैः प्रपञ्चितम् । अक्षुद्रं सर्गबन्धादि प्रशस्तोदात्तवस्तुकम्
kṣudraṃ muktakakāvyaṃ tad bhāmahādyaiḥ prapañcitam / akṣudraṃ sargabandhādi praśastodāttavastukam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सदेशकालपात्रादि वर्णनासम्पदुज्ज्वलम् । त्रिवर्गफलदं काव्यं रघुवंशादिकं मतम्
sadeśakālapātrādi varṇanāsampadujjvalam / trivargaphaladaṃ kāvyaṃ raghuvaṃśādikaṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गद्यपद्यमयं मिश्रं प्रेक्ष्यं श्राव्यमिति द्दिधा । प्रेक्ष्यं द्विधा रूपकाख्यमुपरूपकमित्यपि
gadyapadyamayaṃ miśraṃ prekṣyaṃ śrāvyamiti ddidhā / prekṣyaṃ dvidhā rūpakākhyamuparūpakamityapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपकं दशधा प्रोक्तं नाटकादिविभेदतः । महाप्रबन्धसाम्राज्यमाधिकर्तुमिदं क्षमम्
rūpakaṃ daśadhā proktaṃ nāṭakādivibhedataḥ / mahāprabandhasāmrājyamādhikartumidaṃ kṣamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिङ्गभूपालरचिते रसार्णवसुधाकरे । अस्य प्रपञ्चो विज्ञेयः के तथा वक्तुमीशते
siṅgabhūpālaracite rasārṇavasudhākare / asya prapañco vijñeyaḥ ke tathā vaktumīśate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपरुपकमाख्यातं तद्धि श्रीगदितादिकम् । भावप्रकाशिकाद्येषु तल्लक्षणमवेक्ष्यते
uparupakamākhyātaṃ taddhi śrīgaditādikam / bhāvaprakāśikādyeṣu tallakṣaṇamavekṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्राव्यं च कथितं चम्पूरुपचम्पूरिति द्विधा । चम्पूप्रबन्धस्तत्र स्यात्कान्ताष्टादशवर्णनः
śrāvyaṃ ca kathitaṃ campūrupacampūriti dvidhā / campūprabandhastatra syātkāntāṣṭādaśavarṇanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स प्रबन्ध इति श्लाघ्यो भोजरामायणादिकः । उपम्पूप्रबन्धानामियत्ता केन गद्यते
sa prabandha iti ślāghyo bhojarāmāyaṇādikaḥ / upampūprabandhānāmiyattā kena gadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रापि कविसामर्थ्याद्र् बाषातालादिमिश्रणैः । कलिकोत्कलिकादीनां परिनायासविकल्पनैः
atrāpi kavisāmarthyādr bāṣātālādimiśraṇaiḥ / kalikotkalikādīnāṃ parināyāsavikalpanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसभावादिभेदेन संपद्यन्ते तथोचितम् । तथापि प्रभुवन्द्यादिहर्षणारभटीस्पृशाम्
rasabhāvādibhedena saṃpadyante tathocitam / tathāpi prabhuvandyādiharṣaṇārabhaṭīspṛśām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वक्ष्ये च चतुर्भद्रादीनां केषांचिदिह लक्षणम्
vakṣye ca caturbhadrādīnāṃ keṣāṃcidiha lakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पद्यानन्तरबद्धानां गद्यानां हि यथारुचि । अवैषम्यादियत्ताया नियमो भद्रमुच्यते
padyānantarabaddhānāṃ gadyānāṃ hi yathāruci / avaiṣamyādiyattāyā niyamo bhadramucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चत्वारि यत्र तानि स्युस्तच्चतुर्भद्रमीरितम्
catvāri yatra tāni syustaccaturbhadramīritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भद्रं च सतालमतालं मिश्रं चेति त्रिविधम् । यत्र (पद्यानन्तरं त्रिचतुर) पद्यान्ततन्त्री चतुरमात्रादि नियमे केवलकलिकोत्कलिकानिबन्धः तत्सतालभद्रम् । तदिदमुदाहरणादिषु । यत्र पद्यानन्तरं गद्यानि कलिकाश्व तन्मिश्रभद्रम् । तदिदं चतुर्भद्रादिविषयम् । चतुर्भद्रनिबन्धनाप्रकारस्तु यत्किञ्चिदारभटीवृत्तियोग्यमाशीर्वादभूषितं संबुद्धिविभक्तिसंभक्तनायकनामाङ्कितं पद्यमादौ निबध्नीयात् । ततो देव धीर शूरेत्यादि पदोपक्रमाणि गद्यान्यन्तानुप्रासवन्ति समसंख्यया वक्तव्यानि । पश्वाद् गद्यसंख्यातिक्रमेण द्वयोर्द्वयोराद्यन्तानुप्राससुन्दरमाकलनीयाः कलिका इतीदं समुच्चित्य भद्रमित्यभिधीयते । एवं चतुर्णां भद्राणां निबन्धे चतुर्भद्रः । एवमष्टभद्रादयो ऽपि तस्यैवा वृत्तितो भवन्तीति न पृथगुच्यन्ते । द्विभद्रमपि चेच्छन्ति भाषा नैकविधा यदि । ख्यातं हि रक्तं कल्याणं योगस्संस्कृतदेश्ययोः
bhadraṃ ca satālamatālaṃ miśraṃ ceti trividham / yatra (padyānantaraṃ tricatura) padyāntatantrī caturamātrādi niyame kevalakalikotkalikānibandhaḥ tatsatālabhadram / tadidamudāharaṇādiṣu / yatra padyānantaraṃ gadyāni kalikāśva tanmiśrabhadram / tadidaṃ caturbhadrādiviṣayam / caturbhadranibandhanāprakārastu yatkiñcidārabhaṭīvṛttiyogyamāśīrvādabhūṣitaṃ saṃbuddhivibhaktisaṃbhaktanāyakanāmāṅkitaṃ padyamādau nibadhnīyāt / tato deva dhīra śūretyādi padopakramāṇi gadyānyantānuprāsavanti samasaṃkhyayā vaktavyāni / paśvād gadyasaṃkhyātikrameṇa dvayordvayorādyantānuprāsasundaramākalanīyāḥ kalikā itīdaṃ samuccitya bhadramityabhidhīyate / evaṃ caturṇāṃ bhadrāṇāṃ nibandhe caturbhadraḥ / evamaṣṭabhadrādayo 'pi tasyaivā vṛttito bhavantīti na pṛthagucyante / dvibhadramapi cecchanti bhāṣā naikavidhā yadi / khyātaṃ hi raktaṃ kalyāṇaṃ yogassaṃskṛtadeśyayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं भाषाद्वयीयोगे योग्यं नाम प्रकल्पयेत्
evaṃ bhāṣādvayīyoge yogyaṃ nāma prakalpayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेव ननाबिरुदैरङ्कितं बिरुदावलिः । तत्तत्समयक्रर्तव्यसूचनादिफला तु सा
tadeva nanābirudairaṅkitaṃ birudāvaliḥ / tattatsamayakrartavyasūcanādiphalā tu sā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्णनीयगुणोत्कर्षवती भोगावली मता । प्रतिभद्रं समुन्निद्रदिगन्तविजयश्रमम्
varṇanīyaguṇotkarṣavatī bhogāvalī matā / pratibhadraṃ samunnidradigantavijayaśramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्चतुर्भद्रमाख्यातं कोविदैर्विजयावली । यत्सतालभद्रं स्यात्तदुदाहरणं मतम्
taccaturbhadramākhyātaṃ kovidairvijayāvalī / yatsatālabhadraṃ syāttadudāharaṇaṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जयत्युपक्रमोद्भासि मालिन्याख्यादिपद्यके । विभक्तयः क्रमादत्र सप्त संबुद्धिरष्टमी
jayatyupakramodbhāsi mālinyākhyādipadyake / vibhaktayaḥ kramādatra sapta saṃbuddhiraṣṭamī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिभद्रं च पद्यान्ते कल्पयेत्कलिकाष्टकम् । ततः सप्तदशा व्यस्ताः कलिकार्धसमातृकाः
pratibhadraṃ ca padyānte kalpayetkalikāṣṭakam / tataḥ saptadaśā vyastāḥ kalikārdhasamātṛkāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्तद्विभक्त्याभासान्ताः कुर्यादुत्कलिकास्तथा । आद्यन्तानुप्रासभक्तिः कल्पनीया द्वयोर्द्वयोः
tattadvibhaktyābhāsāntāḥ kuryādutkalikāstathā / ādyantānuprāsabhaktiḥ kalpanīyā dvayordvayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विभक्त्याभासनियमा लध्वन्तात्तालिकेन च । गदेत् सर्वविभक्त्यन्ते पद्यं सार्थविभक्तिकम्
vibhaktyābhāsaniyamā ladhvantāttālikena ca / gadet sarvavibhaktyante padyaṃ sārthavibhaktikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आशीर्वादसमायुक्तमित्युदाहरणक्रमः । क्रमाद्भाषाष्टकं यत्र सोदाहरणमातृकाः
āśīrvādasamāyuktamityudāharaṇakramaḥ / kramādbhāṣāṣṭakaṃ yatra sodāharaṇamātṛkāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निजपूर्वपदान्तस्य द्वित्राद्यक्षरसन्ततिः । उत्तरस्य पदस्यादि यस्मिन्नव्यवधानतः
nijapūrvapadāntasya dvitrādyakṣarasantatiḥ / uttarasya padasyādi yasminnavyavadhānataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेतद्भद्रसन्धानाच्चक्रवच्चक्रवालकम् । पद्यानन्तरिता गद्यपङ्क्तिराद्यन्तपद्यका
tadetadbhadrasandhānāccakravaccakravālakam / padyānantaritā gadyapaṅktirādyantapadyakā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं प्रोक्तपदैरन्यैः पर्यायो गद्यप्द्ययोः । पूर्वोत्तरानुसंधानं सर्वसाधारणं मतम्
idaṃ proktapadairanyaiḥ paryāyo gadyapdyayoḥ / pūrvottarānusaṃdhānaṃ sarvasādhāraṇaṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्ते क्षुद्रप्रबन्धानामार्ययानुष्टुभापि च । नामप्रकाशे यत्कर्तुर्नायकस्य कृतेरपि
ante kṣudraprabandhānāmāryayānuṣṭubhāpi ca / nāmaprakāśe yatkarturnāyakasya kṛterapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संबुद्धिरेका सर्वत्र हित्वोदाहणं मता । इत्थमन्यदपि ज्ञेयमेतज्जातिसमुद्भवम्
saṃbuddhirekā sarvatra hitvodāhaṇaṃ matā / itthamanyadapi jñeyametajjātisamudbhavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विपतीप्रमुखानां तु क्षुद्रेष्वन्तर्गतिर्मता । येषां लक्ष्यं बुधैरूह्यं वयं विस्तरभीरवः
dvipatīpramukhānāṃ tu kṣudreṣvantargatirmatā / yeṣāṃ lakṣyaṃ budhairūhyaṃ vayaṃ vistarabhīravaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.