इति श्री सरससाहित्यचातुरीधुरीणविश्वेश्वरकविचन्द्रप्रणीतायां श्रीसिङ्गभूपालकीर्तिसुधासारशीतलायां चमत्कारचन्द्रिकाया मर्थगुणदोषप्रबन्धविशेषविवेको नाम तृतीयो विलासः ॥ चमत्कारचन्द्रिका विश्वेश्वरकविचन्द्रविरचिता चतुर्थो विलासः । रूपादय इवाङ्गस्य स्वरूपोत्कर्षहेतवः । काव्यस्यैतान्विजानन्ति गुणान् गुणविवेकिनः
iti śrī sarasasāhityacāturīdhurīṇaviśveśvarakavicandrapraṇītāyāṃ śrīsiṅgabhūpālakīrtisudhāsāraśītalāyāṃ camatkāracandrikāyā marthaguṇadoṣaprabandhaviśeṣaviveko nāma tṛtīyo vilāsaḥ // camatkāracandrikā viśveśvarakavicandraviracitā caturtho vilāsaḥ / rūpādaya ivāṅgasya svarūpotkarṣahetavaḥ / kāvyasyaitānvijānanti guṇān guṇavivekinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्लेषप्रसादौ समता माधुरी सुकुमारता । अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोजः कान्तिरुदात्तता
śleṣaprasādau samatā mādhurī sukumāratā / arthavyaktirudāratvamojaḥ kāntirudāttatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रेयान् समाधिरौर्जिंत्यं सौम्यं गाम्भीर्यविस्तरौ । संक्षेपः शब्दसंस्कारो भाविकत्वं च सम्मितः
preyān samādhiraurjiṃtyaṃ saumyaṃ gāmbhīryavistarau / saṃkṣepaḥ śabdasaṃskāro bhāvikatvaṃ ca sammitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गत्युक्तिरीतयः काव्ये ते त्रायोविंशतिर्मताः । तत्र श्लेषः मसृणश्लिष्टपदता श्लेष इत्यभिधीयते
gatyuktirītayaḥ kāvye te trāyoviṃśatirmatāḥ / tatra śleṣaḥ masṛṇaśliṣṭapadatā śleṣa ityabhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र भिन्नानामपि पदानामेकपदवत्पाठसमये प्रतिभानं श्लेषः । द्रागर्थावगतिर्यत्र स प्रसादो निगद्यते
atra bhinnānāmapi padānāmekapadavatpāṭhasamaye pratibhānaṃ śleṣaḥ / drāgarthāvagatiryatra sa prasādo nigadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र पादानां समकालमेवार्थसमर्पकत्वात् प्रसादः । मृदुस्फुटविमिश्राणां वर्णानां बन्धक्ल्टप्तिषु । आमूलचूडं निर्वाहः समता धीमतां मता
atra pādānāṃ samakālamevārthasamarpakatvāt prasādaḥ / mṛdusphuṭavimiśrāṇāṃ varṇānāṃ bandhaklṭaptiṣu / āmūlacūḍaṃ nirvāhaḥ samatā dhīmatāṃ matā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र पादचतुष्टये ऽपि नातिवर्णमृदुप्रायता नातिरूक्षाक्षरप्रायता चेति मिश्रबन्धसमता । अग्रन्थिला पृधग्भूतिः पतानां माधुरी मता
atra pādacatuṣṭaye 'pi nātivarṇamṛduprāyatā nātirūkṣākṣaraprāyatā ceti miśrabandhasamatā / agranthilā pṛdhagbhūtiḥ patānāṃ mādhurī matā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र पाठसमय एव पदविभागः प्रतिभातीति माधुर्यम् । संयुक्ताक्षरसच्वे ऽपि श्रव्यत्वं सुकुमारता
atra pāṭhasamaya eva padavibhāgaḥ pratibhātīti mādhuryam / saṃyuktākṣarasacve 'pi śravyatvaṃ sukumāratā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र संयुक्ताक्षरप्रायत्वे श्रुतेरकटुत्वात्सौकुमार्यम् । अद्याहारानपेक्षत्व मर्थव्यक्तिरितीरिता
atra saṃyuktākṣaraprāyatve śruterakaṭutvātsaukumāryam / adyāhārānapekṣatva marthavyaktiritīritā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र वाक्यस्य संपूर्णता स्पष्टैव । विकटाक्षरता बन्धे प्राज्ञैरौदार्य मीर्यते
atra vākyasya saṃpūrṇatā spaṣṭaiva / vikaṭākṣaratā bandhe prājñairaudārya mīryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र विकटाक्षरतया नृत्यद्भिरिव पदैर्या बन्धरचना तदौदार्यम् । ओजस्समास्बाहुल्यमेतद् द्वेधा निगद्यते । समासानामदीर्घाणां प्राचुर्यात्प्रथमं भवेत्
atra vikaṭākṣaratayā nṛtyadbhiriva padairyā bandharacanā tadaudāryam / ojassamāsbāhulyametad dvedhā nigadyate / samāsānāmadīrghāṇāṃ prācuryātprathamaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं कोमलमार्गानुसारिणां प्राणसंमितम् । समासस्यातिदीर्घत्वाद् द्वितीयं गौडसम्मतम्
idaṃ komalamārgānusāriṇāṃ prāṇasaṃmitam / samāsasyātidīrghatvād dvitīyaṃ gauḍasammatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र दीर्घसमासत्वं स्पष्टमेव । कान्तिश्छाया हि बन्धस्य कथिता बन्धकोविदैः
atra dīrghasamāsatvaṃ spaṣṭameva / kāntiśchāyā hi bandhasya kathitā bandhakovidaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र बन्धस्यात्युज्ज्वलत्वं छाया सैव कान्तिः । श्लाग्यैर्विशेषणैर्योगं बुधा विदुरुदात्तताम्
atra bandhasyātyujjvalatvaṃ chāyā saiva kāntiḥ / ślāgyairviśeṣaṇairyogaṃ budhā vidurudāttatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र भुजविशेषणानां भाग्यविशेषप्रतिपादकत्वादतिश्लाघ्यत्वम् । प्रेयान् प्रियोक्तेर्विन्यासश्चाटुसाहित्यजीवितम्
atra bhujaviśeṣaṇānāṃ bhāgyaviśeṣapratipādakatvādatiślāghyatvam / preyān priyoktervinyāsaścāṭusāhityajīvitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र नायकं प्रति दूत्याः प्रियोक्तिः स्पष्टैव । समाधिरिह शब्दस्य वृत्तिस्स्यादौपचारिकी
atra nāyakaṃ prati dūtyāḥ priyoktiḥ spaṣṭaiva / samādhiriha śabdasya vṛttissyādaupacārikī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्राध्यासनाक्रमणचुम्बनानामुपचरितत्वं कीर्तेरचेतनत्वात् । यद्बन्धस्यातिगाढत्वं तदौर्जित्यमुदाहृतम्
atrādhyāsanākramaṇacumbanānāmupacaritatvaṃ kīrteracetanatvāt / yadbandhasyātigāḍhatvaṃ tadaurjityamudāhṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र ह्रस्वाक्षराणां संयुक्तपूर्वतया गुरुत्वे यद्गाढत्वं तदौर्जित्यं नाम । अन्तस्संजल्पसामर्थ्यं शब्दानां सौक्ष्म्यमुच्यते
atra hrasvākṣarāṇāṃ saṃyuktapūrvatayā gurutve yadgāḍhatvaṃ tadaurjityaṃ nāma / antassaṃjalpasāmarthyaṃ śabdānāṃ saukṣmyamucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र सूर्यस्तु दिशस्तुरङ्गमैस्सप्तभिराक्रमति, तीव्रान् किरणानङ्गीकरोति, रहुग्रस्ततां गच्छति नक्षत्राणामनुल्लासाय सान्तमुदयं धत्त इति ध्वनिर्विद्यते । तस्माद्गम्भीरत्वम् । प्रपञ्चोक्तिस्तु विस्तरः
atra sūryastu diśasturaṅgamaissaptabhirākramati, tīvrān kiraṇānaṅgīkaroti, rahugrastatāṃ gacchati nakṣatrāṇāmanullāsāya sāntamudayaṃ dhatta iti dhvanirvidyate / tasmādgambhīratvam / prapañcoktistu vistaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र नायकस्य सन्निधौ सर्वदा स्थातुमिच्छामीति विवक्षितार्थस्यातिविवृत्य करणाद्विस्तरः । संक्षेपस्तु समस्योक्तिरनल्पस्यापि वस्तुनः
atra nāyakasya sannidhau sarvadā sthātumicchāmīti vivakṣitārthasyātivivṛtya karaṇādvistaraḥ / saṃkṣepastu samasyoktiranalpasyāpi vastunaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र षड्भिरित्यनेन "हरिश्चन्द्रो नलो राजा पुरुकुत्सः पुरूरवाः । सगरः कार्तवीर्यश्च षडेते चक्रवर्तिनः" ॥ इति श्लोकार्थस्य, षोडशभिः भूपैरित्यनेन, "गयो ऽम्बरीषः शशिबिन्दुरङ्ग पृथुर्मरुत्तो भरतस्सुहोत्रः । रामो दिलीपः शिबिरन्तिदेवौ ययातिमान्धातृभगीरथाश्च" ॥ इति श्लोकार्थस्य च प्रपञ्चकथनप्रसिद्धस्यात्रातिसङ्कोचेन कथनाच्चमत्कारातिशयकारी संक्षेपो नाम गुणः अयम् --- "स मारुतसुतानीतमहौषधिधृतव्यथः" । इत्यादौ कविभिरङ्गीकृतो लक्षणीयः । सुपां तिङां च व्यत्पत्तिश्शब्दसंस्कार उच्यते
atra ṣaḍbhirityanena "hariścandro nalo rājā purukutsaḥ purūravāḥ / sagaraḥ kārtavīryaśca ṣaḍete cakravartinaḥ" // iti ślokārthasya, ṣoḍaśabhiḥ bhūpairityanena, "gayo 'mbarīṣaḥ śaśibinduraṅga pṛthurmarutto bharatassuhotraḥ / rāmo dilīpaḥ śibirantidevau yayātimāndhātṛbhagīrathāśca" // iti ślokārthasya ca prapañcakathanaprasiddhasyātrātisaṅkocena kathanāccamatkārātiśayakārī saṃkṣepo nāma guṇaḥ ayam --- "sa mārutasutānītamahauṣadhidhṛtavyathaḥ" / ityādau kavibhiraṅgīkṛto lakṣaṇīyaḥ / supāṃ tiṅāṃ ca vyatpattiśśabdasaṃskāra ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र दिक्कूलंकषेति प्रियंभावुकेति गामध्यासितुमित्यादौ सुबन्तानामीशत इत्यादिषु तिङ्न्तानां च दिग्व्यापिनो ऽन्तरिक्षव्यापिनो गवि तिष्ठन्त्यादिभि र्विशेषप्रतिभानाच्छब्दसंस्कार इत्युच्यते । हर्षादि भाववशतो वाग्वृत्तिर्भाविकं मतम्
atra dikkūlaṃkaṣeti priyaṃbhāvuketi gāmadhyāsitumityādau subantānāmīśata ityādiṣu tiṅntānāṃ ca digvyāpino 'ntarikṣavyāpino gavi tiṣṭhantyādibhi rviśeṣapratibhānācchabdasaṃskāra ityucyate / harṣādi bhāvavaśato vāgvṛttirbhāvikaṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिछेदसंभूतसंतोषवशेन प्रवृत्तत्वाद् भाविकत्वम् । तत्सम्मितत्वं शब्दार्थकूलाबधृतिरुच्यते
parichedasaṃbhūtasaṃtoṣavaśena pravṛttatvād bhāvikatvam / tatsammitatvaṃ śabdārthakūlābadhṛtirucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र यावदर्थपदत्वं सम्मितत्वम् । आरोहमवरोहञ्च स्वराणां गतिरीरिता
atra yāvadarthapadatvaṃ sammitatvam / ārohamavarohañca svarāṇāṃ gatirīritā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वार्धे दीर्वतयास्वराणामारोहः । उत्तरार्धे ह्रस्वतयावरोहश्चेति गतिः । उक्तिर्विवक्षितस्या न्यभङ्ग्या भणनमुच्यते
pūrvārdhe dīrvatayāsvarāṇāmārohaḥ / uttarārdhe hrasvatayāvarohaśceti gatiḥ / uktirvivakṣitasyā nyabhaṅgyā bhaṇanamucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र तस्याः किं कुशलमिति नायकप्रश्ने दूत्या कुशलमकुशलं वेति प्रतिवक्तव्यजीवतीत्यादियुक्तिभङ्ग्या यो ऽयं त्वद्विरहे जीवितमात्रशेषेति सूचनाप्रकारस्सो ऽयमुक्तिर्नाम गुणः । उपक्रमस्य निर्वाहो रीतिरित्यभिधीयते
atra tasyāḥ kiṃ kuśalamiti nāyakapraśne dūtyā kuśalamakuśalaṃ veti prativaktavyajīvatītyādiyuktibhaṅgyā yo 'yaṃ tvadvirahe jīvitamātraśeṣeti sūcanāprakārasso 'yamuktirnāma guṇaḥ / upakramasya nirvāho rītirityabhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्त्रकादीनां षडन्तानां यथाक्रमं निर्वाहो रीतिः । इति गुणविवेकः । रीतिः पदानां घटना प्रोक्ता रीतिविशारदैः । रीङ् गतावित्यतो धातोरियं रीतिरितीर्यते
artrakādīnāṃ ṣaḍantānāṃ yathākramaṃ nirvāho rītiḥ / iti guṇavivekaḥ / rītiḥ padānāṃ ghaṭanā proktā rītiviśāradaiḥ / rīṅ gatāvityato dhātoriyaṃ rītiritīryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असमासा समासेन मध्यमेव विभूषिता । अतिदीर्घसमासा चमिश्रा चेति चतुर्विधा
asamāsā samāsena madhyameva vibhūṣitā / atidīrghasamāsā camiśrā ceti caturvidhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र प्रथमार्धे ऽतिदीर्घसमासोत्तरार्धे मध्यमसमासा । एवमन्यदप्येतज्जातीयं द्रष्टव्यम् । इति रीतिविवेकः । या विकासे च विक्षेपे विक्षोभे विस्तरे तथा । (चेतसो वर्तयित्री स्यात्सा वृत्तिः सापि षड्विधा)
atra prathamārdhe 'tidīrghasamāsottarārdhe madhyamasamāsā / evamanyadapyetajjātīyaṃ draṣṭavyam / iti rītivivekaḥ / yā vikāse ca vikṣepe vikṣobhe vistare tathā / (cetaso vartayitrī syātsā vṛttiḥ sāpi ṣaḍvidhā)
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कैशिक्यारभटी चैव भारती सात्वती तथा । मध्यमारभटी चैव तथा मध्यमकैशिकी
kaiśikyārabhaṭī caiva bhāratī sātvatī tathā / madhyamārabhaṭī caiva tathā madhyamakaiśikī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृदू शृङ्गारकरुणौ स्वल्पौ हासायाद्भुतौ पुनः । उद्धतौ रौद्रबीभत्सौ किंचिद्वीरभयानकौ
mṛdū śṛṅgārakaruṇau svalpau hāsāyādbhutau punaḥ / uddhatau raudrabībhatsau kiṃcidvīrabhayānakau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दार्थयोर्मृदुत्वेन कैशिकीवृत्तिरिष्यते
śabdārthayormṛdutvena kaiśikīvṛttiriṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृत्तिमारभटीमाहुः प्रौढत्वादर्थशब्दयोः
vṛttimārabhaṭīmāhuḥ prauḍhatvādarthaśabdayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र स्निग्धप्राणवर्णप्रायत्वं सन्दर्भस्य मृदुत्वम् । श्रुङ्गारत्वादर्थस्त मृदुत्वम् । अत्र रूक्षमहाप्राणवर्णप्रमायत्वेन संदर्भस्य गाढत्वम् । प्रतिभटध्वंसनरुपत्वादर्थस्यगाढत्वम् । मृद्वर्था प्रौढसंदर्भा भारतीवृत्तिरिष्यते
atra snigdhaprāṇavarṇaprāyatvaṃ sandarbhasya mṛdutvam / śruṅgāratvādarthasta mṛdutvam / atra rūkṣamahāprāṇavarṇapramāyatvena saṃdarbhasya gāḍhatvam / pratibhaṭadhvaṃsanarupatvādarthasyagāḍhatvam / mṛdvarthā prauḍhasaṃdarbhā bhāratīvṛttiriṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र शृङ्गारत्वादर्थस्य मृदुत्वम् । बन्धस्य महाप्रणरूक्षवर्णप्रायत्वं प्रौढत्वम् । प्रौढार्थमृदुसंदर्बा सात्वती वृत्तिरिष्यते
atra śṛṅgāratvādarthasya mṛdutvam / bandhasya mahāpraṇarūkṣavarṇaprāyatvaṃ prauḍhatvam / prauḍhārthamṛdusaṃdarbā sātvatī vṛttiriṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र रिपुहिंसनरूपत्वा दर्थस्य प्रौढत्वम् । अल्पप्राणवर्णप्रायत्वात्संदर्भस्य मृदुत्वम् । मृद्वर्थ ईषत्प्रौढसंदर्भा मध्यमकैशिकी
atra ripuhiṃsanarūpatvā darthasya prauḍhatvam / alpaprāṇavarṇaprāyatvātsaṃdarbhasya mṛdutvam / mṛdvartha īṣatprauḍhasaṃdarbhā madhyamakaiśikī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र विप्रलम्भत्वादर्थस्य मृदुत्वम् । बन्धस्य संयुक्तवर्णह्रस्वाक्षरप्रायत्वेनोर्जितत्वादीषद्गाढत्वम् । मद्यमारभटी प्रौढे ऽप्यर्थे नातिमृदुक्रमा
atra vipralambhatvādarthasya mṛdutvam / bandhasya saṃyuktavarṇahrasvākṣaraprāyatvenorjitatvādīṣadgāḍhatvam / madyamārabhaṭī prauḍhe 'pyarthe nātimṛdukramā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र समरक्रियारूपत्वादर्थस्य प्रौढत्वम् । मिश्रवर्णारब्धत्वात्संदर्भस्य नातिमृदुत्वम् । इति वृत्तिविवेकः । पाकं वाचां परीपाकमाहुराखादमेदुरम् । सो ऽयं मृदुः खरश्चेति समासेन द्विधा भवेत्
atra samarakriyārūpatvādarthasya prauḍhatvam / miśravarṇārabdhatvātsaṃdarbhasya nātimṛdutvam / iti vṛttivivekaḥ / pākaṃ vācāṃ parīpākamāhurākhādameduram / so 'yaṃ mṛduḥ kharaśceti samāsena dvidhā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमन्यत्राप्यनुसंधेयम् । इति पाकविवेकः । शय्या पदानामन्योन्यमैत्री विनिमयासहा । स एवास्य पराकाष्ठा शय्या देशविभेदनः
evamanyatrāpyanusaṃdheyam / iti pākavivekaḥ / śayyā padānāmanyonyamaitrī vinimayāsahā / sa evāsya parākāṣṭhā śayyā deśavibhedanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोके प्रसिद्धमित्येषा प्राज्ञैः शय्येति कीर्तिता
loke prasiddhamityeṣā prājñaiḥ śayyeti kīrtitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.