इति सकलमपि कल्याणम् । इति सरससाहित्यचातुरीधुरीणविश्वेश्वरकविचन्द्रप्रणीतायां श्रीसिङ्गभूपालकीर्तिसुधासार शीतलायां चमत्कारचन्द्रिकाया- मलङ्कृतौ रसविवेको नाम पञ्चमो विलासः ॥ षष्ठो विलासः । चमत्कारचन्द्रिका विश्वेश्वरकविचन्द्रविरचिता अलङ्कारविलासः । एकदेशगतास्सर्वं शरीरं कटकादिवत् । अलङ्कुर्वन्ति ये काव्यं ते ऽलङ्कारतया मताः
iti sakalamapi kalyāṇam / iti sarasasāhityacāturīdhurīṇaviśveśvarakavicandrapraṇītāyāṃ śrīsiṅgabhūpālakīrtisudhāsāra śītalāyāṃ camatkāracandrikāyā- malaṅkṛtau rasaviveko nāma pañcamo vilāsaḥ // ṣaṣṭho vilāsaḥ / camatkāracandrikā viśveśvarakavicandraviracitā alaṅkāravilāsaḥ / ekadeśagatāssarvaṃ śarīraṃ kaṭakādivat / alaṅkurvanti ye kāvyaṃ te 'laṅkāratayā matāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रैविध्यं कथितं तेषां शब्दार्थोभयसंभयात् । अत्र शब्दगताः प्राज्ञैरेकादश समीरिताः
traividhyaṃ kathitaṃ teṣāṃ śabdārthobhayasaṃbhayāt / atra śabdagatāḥ prājñairekādaśa samīritāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छाया मुद्रा युक्तिः श्लेषानुप्रासगुम्भनाश्चित्रम् । यमकं वाकोवाक्यं गूढं प्रश्नोत्तरं चेति
chāyā mudrā yuktiḥ śleṣānuprāsagumbhanāścitram / yamakaṃ vākovākyaṃ gūḍhaṃ praśnottaraṃ ceti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्योक्तीनामनुकृतिः छाया सेयमुदाहृता । त्रेधा नागरिकग्राम्यसामान्योक्त्यनुसारतः
anyoktīnāmanukṛtiḥ chāyā seyamudāhṛtā / tredhā nāgarikagrāmyasāmānyoktyanusārataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र तुरीयपादे प्रत्यक्षसिद्धे वस्तुनि किमन्यापेक्षयेत्यस्मिन्नर्थे करकङ्कणदर्शने किमादर्शविम्बेनेति सर्वजनसाधारणोक्तेरनुकरणादियं सामान्योक्तिच्छाया । साभिप्रायस्य वाक्ये यद्वचसो ऽभिनिवेशनम् । मुद्रां तां मुत्प्रदायित्वात् काव्यमुद्राविदो विदुः
atra turīyapāde pratyakṣasiddhe vastuni kimanyāpekṣayetyasminnarthe karakaṅkaṇadarśane kimādarśavimbeneti sarvajanasādhāraṇokteranukaraṇādiyaṃ sāmānyokticchāyā / sābhiprāyasya vākye yadvacaso 'bhiniveśanam / mudrāṃ tāṃ mutpradāyitvāt kāvyamudrāvido viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सेयं द्वेधा बुधैरुक्ता पदेन वचनेन च
seyaṃ dvedhā budhairuktā padena vacanena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र देवतासाम्यबहुवचनाभिप्रायणात्मनि वक्त्रा वयमिति बहुवचनं प्रयुक्तमितीयं वचनमुद्रा । आयुज्यमानस्य मिथः शब्दर्य प्रकृतोचितम् । योजना क्रियते यासौ युक्तिरित्युच्यते बुधैः
atra devatāsāmyabahuvacanābhiprāyaṇātmani vaktrā vayamiti bahuvacanaṃ prayuktamitīyaṃ vacanamudrā / āyujyamānasya mithaḥ śabdarya prakṛtocitam / yojanā kriyate yāsau yuktirityucyate budhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र पातालमित्यादि प्रकृतार्थे शम्भुभूषणपेटिकादि पदानामक्लेशयोगपरंपरया योजना कृतेति पदयुक्तिरियम् । एवं वाक्यप्रकरणप्रबन्धविशेषाणामप्युदाहारणानि द्रष्टव्यानि । एकरूपेण वाक्येन द्वयोर्भणनमर्थयोः । तन्त्रेण यत्र हि श्लेषः सो ऽयं नैकविधो मतः
atra pātālamityādi prakṛtārthe śambhubhūṣaṇapeṭikādi padānāmakleśayogaparaṃparayā yojanā kṛteti padayuktiriyam / evaṃ vākyaprakaraṇaprabandhaviśeṣāṇāmapyudāhāraṇāni draṣṭavyāni / ekarūpeṇa vākyena dvayorbhaṇanamarthayoḥ / tantreṇa yatra hi śleṣaḥ so 'yaṃ naikavidho mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृतिप्रत्ययपदविभक्तिवचनादिभिः
prakṛtipratyayapadavibhaktivacanādibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हे गादन ! गदयति पूर्वमभिभाषयतीति गादनः । तस्य संबुद्धिः पूर्वभिभाषिन्नित्यर्थः । तादृशाय ते राज्यम् । पौररामाकाटनकेतन पौररामाणां पोरस्त्रीणां काटनकेतन मत्स्यकेतन रामामदनेत्यर्थः । हे सिगन सिङ्गभूपाल । मनसा वीराय मेलायनाय । मा च इला च मेते लक्ष्मीभूम्यौ तयोरयनं मार्गः मेलायनं तस्मै मेलायनाय लक्ष्मीभूमिनिवासस्थानायेत्यर्थः । तादृशाय ते राज्यमिति प्रजापालनसामर्थ्यरूपकर्मास्तु सर्वोत्कर्षेण भूयादिति संस्कृतभाषा प्रतीयते । मेलायनायेत्यादिपदेषु भद्रमभवद्वे त्याद्यार्थवाचिषु तद्देशभाषाविदुषामान्ध्रभाषा च प्रतीयते । तदयं भाषाश्लेषः । एवं संस्कृतप्राकृतादिभाषाश्लेषास्तु तत्र तत्र महाकविप्रबन्धेषु चित्रतरेषु स्वयमनुसंधेयाः । अनुप्रासस्तु वर्णानामावृत्तिरविदूरगा । अव्यापको व्यापकश्चेत्ययं द्वेधा समासतः
he gādana ! gadayati pūrvamabhibhāṣayatīti gādanaḥ / tasya saṃbuddhiḥ pūrvabhibhāṣinnityarthaḥ / tādṛśāya te rājyam / paurarāmākāṭanaketana paurarāmāṇāṃ porastrīṇāṃ kāṭanaketana matsyaketana rāmāmadanetyarthaḥ / he sigana siṅgabhūpāla / manasā vīrāya melāyanāya / mā ca ilā ca mete lakṣmībhūmyau tayorayanaṃ mārgaḥ melāyanaṃ tasmai melāyanāya lakṣmībhūminivāsasthānāyetyarthaḥ / tādṛśāya te rājyamiti prajāpālanasāmarthyarūpakarmāstu sarvotkarṣeṇa bhūyāditi saṃskṛtabhāṣā pratīyate / melāyanāyetyādipadeṣu bhadramabhavadve tyādyārthavāciṣu taddeśabhāṣāviduṣāmāndhrabhāṣā ca pratīyate / tadayaṃ bhāṣāśleṣaḥ / evaṃ saṃskṛtaprākṛtādibhāṣāśleṣāstu tatra tatra mahākaviprabandheṣu citratareṣu svayamanusaṃdheyāḥ / anuprāsastu varṇānāmāvṛttiravidūragā / avyāpako vyāpakaścetyayaṃ dvedhā samāsataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र रेफणकारयुगलस्य सर्वत्रानुवृत्तत्वाद्य्वापकानुप्रासो ऽयम् । एवं वृत्तिलाटानुप्रासातयो द्रष्टव्याः । शब्दस्य प्रकृते सम्यग्घटना गुंफना मता
atra rephaṇakārayugalasya sarvatrānuvṛttatvādyvāpakānuprāso 'yam / evaṃ vṛttilāṭānuprāsātayo draṣṭavyāḥ / śabdasya prakṛte samyagghaṭanā guṃphanā matā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र पूर्वालङ्कारशास्त्रकारग्र थितस्यापि पादत्रयस्य प्रथमार्धे सपक्षैर्विपक्षैश्चानतिक्रमणीयो यावद्रसं वर्तमान इति प्रस्तुतानुगुण्येन घटनादियं पादत्रयगुफना । चित्रं तु चक्रबन्धाद्यं न सर्वकविसम्मतम् । रसोल्लासविरोधित्वाच्चित्तक्लेशैककारणम्
atra pūrvālaṅkāraśāstrakāragra thitasyāpi pādatrayasya prathamārdhe sapakṣairvipakṣaiścānatikramaṇīyo yāvadrasaṃ vartamāna iti prastutānuguṇyena ghaṭanādiyaṃ pādatrayaguphanā / citraṃ tu cakrabandhādyaṃ na sarvakavisammatam / rasollāsavirodhitvāccittakleśaikakāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र क्षपिताः भावेन राक्षसाः क्रूरजनाः यया सा क्षपितभावराक्षसा दरिद्रीकृतक्रूरजनेत्यर्थः । साक्षरावगतपादसारसा विद्वद्ध्यातपादपद्मा मा लक्ष्मीः रसासारं भूवि श्रेष्ठं वस्तु याति प्राप्नोति इति रसासारयः । तं सिङ्गयं सिङ्गभूपालं सारसादावासपद्मादयतु भजतु । तथा गजवती स्वाधारदिग्गजवतीत्यर्थः । सा क्षमा भूमिश्च । अन्यदेवं विधमनुसन्धेयम् । यमकं त्वविनाभूतखरव्यञ्जनसंहतेः । पुनःश्रुतिर्विभिन्नार्था तनमध्यान्तादिगं त्रिधा
atra kṣapitāḥ bhāvena rākṣasāḥ krūrajanāḥ yayā sā kṣapitabhāvarākṣasā daridrīkṛtakrūrajanetyarthaḥ / sākṣarāvagatapādasārasā vidvaddhyātapādapadmā mā lakṣmīḥ rasāsāraṃ bhūvi śreṣṭhaṃ vastu yāti prāpnoti iti rasāsārayaḥ / taṃ siṅgayaṃ siṅgabhūpālaṃ sārasādāvāsapadmādayatu bhajatu / tathā gajavatī svādhāradiggajavatītyarthaḥ / sā kṣamā bhūmiśca / anyadevaṃ vidhamanusandheyam / yamakaṃ tvavinābhūtakharavyañjanasaṃhateḥ / punaḥśrutirvibhinnārthā tanamadhyāntādigaṃ tridhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हे मेरुधीर सिङ्गमहीपाल यशसा सौरभवन्तं यशस्सुरभिं भवन्तं सुकृतीकृतवसुदेवः स्वजन्मना कृतार्थीकृतानकदुन्दुभिः देवः श्रीकृष्णः वितीर्णघनवसु यथा तथा पायादित्यन्त्याक्षर सहितमक्षरचतुष्टयम् पादद्वये पुनःश्रुतमिति द्विपादान्तयमकमिदम् । एवमन्ये ऽपि भेदाः स्वयमूह्याः । अवान्तरभिदास्तस्य बहवस्सन्ति दुष्कराः । मृदुमार्गविरोधित्वादस्माभिर्न प्रपञ्चिताः
he merudhīra siṅgamahīpāla yaśasā saurabhavantaṃ yaśassurabhiṃ bhavantaṃ sukṛtīkṛtavasudevaḥ svajanmanā kṛtārthīkṛtānakadundubhiḥ devaḥ śrīkṛṣṇaḥ vitīrṇaghanavasu yathā tathā pāyādityantyākṣara sahitamakṣaracatuṣṭayam pādadvaye punaḥśrutamiti dvipādāntayamakamidam / evamanye 'pi bhedāḥ svayamūhyāḥ / avāntarabhidāstasya bahavassanti duṣkarāḥ / mṛdumārgavirodhitvādasmābhirna prapañcitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तिप्रत्युक्तिमद्वाक्यं वाकोवाक्यमितीरितम्
uktipratyuktimadvākyaṃ vākovākyamitīritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र रम्भामेनकयोरुक्तिप्रत्युक्तयः स्पष्टाः । क्रियाकारकसंभन्धगुप्तिमद् गूढमुच्यते
atra rambhāmenakayoruktipratyuktayaḥ spaṣṭāḥ / kriyākārakasaṃbhandhaguptimad gūḍhamucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र एः कामस्येति सम्बन्धपदं ललितैर्विलासैरिति तृतीया वा (तृतीयया?) गोपितमिति संबन्धगूढमिदम् । पष्ठयाः कारकत्वाभावात् सम्भन्धगूढस्यात्र पृथङ्निर्देशः । यत्रोत्तरर्य निर्मेदः प्रश्ने प्रश्नोत्तरं हि तत् । अन्तःप्रश्र्नं बहिःप्रश्र्नमुभयप्रश्र्नं चेति तत्त्रिधा
atra eḥ kāmasyeti sambandhapadaṃ lalitairvilāsairiti tṛtīyā vā (tṛtīyayā?) gopitamiti saṃbandhagūḍhamidam / paṣṭhayāḥ kārakatvābhāvāt sambhandhagūḍhasyātra pṛthaṅnirdeśaḥ / yatrottararya nirmedaḥ praśne praśnottaraṃ hi tat / antaḥpraśrnaṃ bahiḥpraśrnamubhayapraśrnaṃ ceti tattridhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र रहोवास इत्युत्तरस्य पूर्वभागो रहश्शब्दो विपरीतहरशब्देन प्रश्नवाक्यस्यान्तः प्रतीयते । उत्तरावयवो वास इत्ययं बहिरेव मृग्यत इति बहिरन्तःप्रश्नोत्तरस्य स्थितत्वादिदमुभयप्रश्नम् । एवं निरूपितास्साधु शब्दालङ्कारजातयः । काव्यं विभूषयेदाभिः यथान्यैर्नापहास्यते
atra rahovāsa ityuttarasya pūrvabhāgo rahaśśabdo viparītaharaśabdena praśnavākyasyāntaḥ pratīyate / uttarāvayavo vāsa ityayaṃ bahireva mṛgyata iti bahirantaḥpraśnottarasya sthitatvādidamubhayapraśnam / evaṃ nirūpitāssādhu śabdālaṅkārajātayaḥ / kāvyaṃ vibhūṣayedābhiḥ yathānyairnāpahāsyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.